اۋتويممۋندى اۋرۋلاردىڭ 100-دەن استام ءتۇرى بار. الەمدە اتالعان سىرقاتقا شالدىققاندار سانى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇل ادام ءومىرىن ورتا ەسەپپەن 15 جاسقا قىسقارتاتىنىن ەسكە الساق, اۋتويممۋندى اۋرۋلارمەن كۇرەستىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اڭداۋعا بولادى.
اۋتويممۋندى اۋرۋلار دەگەنىمىز – يممۋنيتەت اسەرىنەن تۋاتىن سىرقاتتار. ادام اعزاسىنداعى قورعانىش قىزمەتىن اتقاراتىن اق تۇيىرشىكتەر بەلگىسىز سەبەپتەرمەن قاجەتتى جاسۋشالاردىڭ ءوزىن قاتەرلى جانە قاجەت ەمەس دەپ «تانيدى» جانە ونى جويۋعا تىرىسادى. سونىڭ كەسىرىنەن بەلگىلى ءبىر ورگان ءتىپتى كەيدە ورگاندار جۇيەسى اۋرۋعا ۇشىرايدى. وسىلايشا, اعزا الدەقانداي بەيمالىم سەبەپتەرمەن جۇرىسىنەن جاڭىلادى. قورعانىش جۇيەسىنىڭ شارشاۋىنان تۋعان دەرتتىڭ ءتۇرى دە كوپ. «قازاقستاننىڭ رەۆماتولوگ-دارىگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى عالىمجان توعىزباەۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدە كەڭ تارالعان اۋتويممۋندى اۋرۋلاردىڭ اراسىندا كوبىرەك كەزدەسەتىن 14 اۋرۋدىڭ ىشىندەگى 6 اۋرۋدى رەۆموتولوگيا ماماندارى ەمدەيدى. ونىڭ قاتارىندا جۇيەلى قىزىل جەگى, جۇيەلى سكلەروز, سكلەرودەرميا, رەۆموتويدتى ارتريت, ۆاسكۋليت ءتارىزدى سىرقات تۇرلەرى بار. مۇنىڭ ەڭ اۋىر سالدارى – ادام ءومىرىن 15 جىلعا كەمىتۋىندە دەۋگە بولادى. بۇرىن بۇل اۋرۋمەن ايەلدەر, جاس كەلىنشەكتەر اۋىراتىن بولسا, قازىر جاسى ۇلعايعان كىسىلەر دە شالدىعادى. سوندىقتان قازاقستاندا بۇل تاراپتا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك دەگەن ساۋالدىڭ توتەسىنەن قويىلۋى زاڭدى.
سوڭعى كەزدە ۋكراينا جانە رەسەي عالىمدارىمەن بىرلەسە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرمەن سالىستىرا قاراعاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ اراسىندا اتالعان اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى جوعارى ەكەنى انىقتالدى. ماماندار زەرتتەي كەلە بۇل دەرتتىڭ قۇرىعىنا ءتۇسۋ جاعدايى ەۋروپالىقتاردان گورى ازيالىقتارعا ءتان بە دەگەن توقتامعا كەلىپ وتىر. ارينە بۇل ماسەلە ءالى دە كەڭىنەن زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى.
ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اۋتويممۋندىق سىرقاتتى الەۋمەتتىك اۋرۋ رەتىندە قاراستىرىپ, وسى باعىتتا جول كارتاسىن جاساۋ ارقىلى اتالعان اۋرۋمەن كۇرەستە حالىقارالىق جەتىستىكتەردى قازاقستاندا كەڭىنەن قولدانۋدى قاراستىرىپ جاتىر.
حالىقارالىق زەرتتەۋلەردە دە ەۋروپالىقتارعا قاراعاندا ازيالىقتاردىڭ اۋتويممۋندى اۋرۋلارعا شالدىعۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ جوعارىلىعى بايقالاتىنى راس. ال قاتەرلى دەرتتىڭ شەڭگەلىنە شىرمالعان جاس ايەلدەردىڭ ءومىر جاسىنىڭ 15 جىلعا كەمۋى, مۇگەدەكتىككە ۇشىراۋىمەن بىرگە ەستەتيكالىق تۇرعىداعى قيىندىقتارعا كەزىگۋى مورالدىق-پسيحولوگيالىق ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى دا تۋعىزادى. دارىگەرلەر ەلىمىزدە سۇيەك بۇلشىق ەت جانە دانەكەر تىندەرى اۋرۋىمەن 1 ملن 189 مىڭعا جۋىق ادام ناۋقاستانسا, سونىڭ ىشىندە 433 607 ادام العاش رەت اتالعان اۋرۋعا ۇشىراعاندار ەكەنى انىقتالعانىن ايتادى. ال قازاقستان حالقىنىڭ سانى 18 ملن ەكەنىن ەسكەرگەندە, 1 ملن 189 مىڭعا جۋىق ازاماتتىڭ اۋتويممۋندى اۋرۋعا شالدىعۋى ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدىلىعىن كورسەتپەي مە؟! ءبىر وكىنەرلىگى, قازاقستاندىق پاتسيەنتتەر دەر كەزىندە قارالماي ۋاقىتتى وتكىزىپ الادى. بۇعان اۋرۋدىڭ سوزىلمالى سىرقات تۇرىنە جاتاتىندىعى دا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ سكرينينگتەن وتۋگە ق ۇلىقسىزدىعى نەمەسە ءمان بەرمەي جۇرە بەرۋى تۇپتەپ كەلگەندە وزدەرىنىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزۋدە.
اۋتويممۋندى اۋرۋلاردىڭ ارتۇرلىلىگىنە بايلانىستى ەمدەۋگە جۇمسالاتىن قاراجات اۋقىمى دا سان الۋان. ارينە سوزىلمالى سىرقاتقا ۇشىراعان وتانداستارىمىزعا دارىلەر كەپىلدى مەديتسينالىق كومەك اياسىندا تەگىن بەرىلەدى. الايدا حالىقارالىق حاتتامالاردا كورسەتىلگەن اۋرۋلاردى ەمدەيتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ ءبارى ەلىمىزدەگى تەگىن بەرىلەتىن كەپىلدى پرەپاراتتاردىڭ قاتارىنا ەنگەن جوق. ياعني ەمگە قاجەتتى ءتاريفتىڭ انىقتالۋى اۋرۋمەن كۇرەستەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى ءار اۋرۋدى ەمدەۋگە جۇمسالاتىن قاراجات كولەمىن بەلگىلەۋ كەلەر كۇننىڭ ەنشىسىنە قالىپ وتىر. مىسالى, كەي پاتسيەنت اۋتويممۋندى دەرتتىڭ جەڭىل تۇرىمەن اۋىرسا, ەندى ءبىرى ورتاشا, ال كەلەسىسىندەگى ءوتۋ اعىمى كوپ قارجى مەن ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى.
«اۋتويممۋندى اۋرۋلاردىڭ ىشىندە تۇتاس جۇيەنى قامتيتىنى بار. مۇنداي كەزدە ناۋقاسقا وتە قيىن. ويتكەنى اۋىر دياگنوز قويىلعان, جانعا باتقان دەرتى بار, ورگاندارى دەفورماتسياعا ۇشىراپ, مۇگەدەكتىككە دۋشار بولاتىن ادامداردىڭ قوعامدا جولىعاتىن قيىندىقتارى وتە كوپ. سول سەبەپتەن وسى قوعامدىق ۇيىمدى قۇرۋ قاجەت دەپ شەشتىك. جەكە ادامنان گورى قوعامدىق نەگىزدە پروبلەمانى مينيسترلىكتىڭ, دارىگەرلەر قاۋىمى مەن قوعام الدىنا شىعارۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن. ناتيجەسىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىنە ۇسىنىس جاسادىق. مۇنى مينيسترلىك تە قولداپ, اۋتويممۋندى اۋرۋلارعا قاتىستى ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇرىنعىداي مۇڭىمىزبەن جەكە قالماي, پروبلەمالارىمىز تىڭدالدى. ناقتى جۇمىستار تۋراسىندا جوسپار قابىلدانىپ, جول كارتاسى قولعا الىندى», دەيدى وسى باعىتتا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزە باستاعان «اۋتويممۋندى اۋرۋلار» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى راۋشان مولدابەكوۆا.
ر.مولدابەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل دەرتتى ەمدەۋدە جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق ادىستەردى ەنگىزۋ, ءدارى-دارمەكتەر قاتارىندا بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى قولدانۋ, اۋرۋدى ساۋىقتىرۋ, الدىن الۋ ماسەلەلەرى جانە دياگنوز قويۋ قيىندىقتارى بويىنشا كوپتەگەن ماسەلە ساراپقا سالىندى. «دياگنوز قويۋدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, اۋرۋ ۋاقتىلى انىقتالىپ, دۇرىس ەمدەۋ ءادىسى تاڭداپ الىنسا, ادامدى مۇگەدەكتىككە جەتكىزبەۋگە بولادى. سوندىقتان اۋرۋدىڭ الدىن الۋ مەن وڭالتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى كوپتەگەن پروبلەما بار. ماسەلەن, كەيبىر اۋتويممۋندى اۋرۋ ۋشىققان ساتتە قول نەمەسە اياقتى كەسۋگە تۋرا كەلەدى. اۋرۋ سالدارىنان ماماندىق اۋىستىرۋ جانە باسقا دا ءتۇرلى الەۋمەتتەندىرۋ قيىندىقتارى الدىدان شىققاندا توسىلىپ قالاتىن جايتتار كوپ دەيدى ول.
اۋتويممۋندى اۋرۋلاردىڭ تۋ سەبەپتەرى ناقتى انىقتالا قويعان جوق. زەرتتەۋشىلەر ءارتۇرلى كۇيزەلىس جاعدايىندا ادام اعزاسىنىڭ السىرەۋىنەن, جۇرىسىنەن جاڭىلۋىنان پايدا بولادى دەسە, كەيبىر جاعدايدا قورشاعان ورتانىڭ زيانىنان بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىلادى. قالاي بولعاندا دا, بۇل سىرقاتپەن كۇرەستە دارىگەرلەرمەن قاتار ادامداردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى قاجەت. دارىگەردىڭ الدىن كورمەي, تەك جان مۇرىن ۇشىنا تاياعاندا بارۋ كوبىرەك كۇشتى تالاپ ەتەتىنى ايقىن. سوندىقتان ۋاقتىلى دارىگەرگە بارىپ, سكرينينگتەن وتكەن ابزال.
انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»