جاڭا قازاق
ارىستانداي ءيتى بار,
اتان تۇيە – ءدجيپى بار,
ۇيالى تەلەفونىندا
ءتورت بىردەي ءچيپى بار,
تىڭداعانى قازاق ەمەس –
شەتەلدىك ءحيتى بار,
بۇگىنگى جاڭا قازاقتىڭ
وسىنداي ءبىر سيقى بار.
اراق تۋرالى وي
اراق ادامدى قىزىقتىرادى,
مولتىلدەپ تۇنىپ تۇرادى...
ۇرتتاپ الساڭ بۇزىق قىلادى,
انە, ءىشىپ العان شاراپبەك
بىردەڭەنى ءسۇزىپ قۇلادى.
ەسىنەن ايىرىلعان ەسالاڭ,
جانۇيادا ب ۇلىك قىلادى,
نە بىرەۋدى ۇرىپ تىنادى,
نە بىرەۋلەردەن تاياق جەپ,
بەت الپەتىن بۇزىپ تۇرادى.
ەس جيعاندا اۋزىنان,
پەرەگارى ۇرىپ تۇرادى,
باسى بولسا سىنىپ تۇرادى,
باستىڭ سىنىعىن تۇزەتۋگە,
ءجۇز گرامم ىزدەپ ۇلىپ تۇرادى.
ماس كەزدە باتىر بولعانمەن,
ساۋىققاندا بۇعىپ تۇرادى,
اعزاڭىزعا كىرگەن بۇل اراق,
اقىل-ەستى قۋىپ شىعادى.
ىرقىنا ماستاردى كوندىرىپ,
وزىنە ول بۇرىپ تۇرادى,
دوستىققا قول بۇلعاپ شاقىرىپ,
سىقىلىقتاپ ك ۇلىپ تۇرادى.
تابەتىڭىزدى دە جوعالتىپ,
اسقازاندى ءتىلىپ تۇرادى,
كوڭىل كۇيىڭدى قىزدىرعانمەن
ءومىرىڭدى سۋىق قىلادى,
ادال شىندىقتان الىستاتىپ,
جىن-شايتانعا جۋىق قىلادى.
كەرەمەت, جاقسى ءومىرىڭدى,
شاشىراتىپ بىلىق قىلادى.
اراقپەن كورشىلەس قاسىڭدا,
شىلىم دەگەن تۋىس تۇرادى.
ءبىر داناسىن شەكسەڭ,
ميىڭىزدى تىنىقتىرادى,
ۇزدىكسىز تارتساڭ,
وكپەڭىزدى قۋىس قىلادى.
تىنىس جولدارىن تارىلتىپ,
قىلقىندىرىپ, بۋىپ تۇرادى,
ولارعا شىعاتىن قارسى كۇش
سپورت دەگەن ءبىر ۇلىق تۇرادى.
سپورتپەن كۇندە اينالىسساڭ
دەنەڭىزدى شىنىقتىرادى,
كوڭىلىڭدى تۇنىق قىلادى,
دەنى ساۋ ادام ارقاشان دا,
باسقالاردان بيىك تۇرادى.
سپورتتى سۇيگەن ازاماتىنا,
تۋعان ەلى باس ءيىپ تۇرادى.
سامات سليامگازين
تالدىقورعان
*****
شىركىن, اتىراۋدىڭ اۋاسى-اي!..
قىس قىراۋدا اتىراۋدا قار جاۋىپ, ءسال دە بولسا اۋا جۇتقانداي بولدىق-اۋ... جارىقتىق, ونىڭ دا عۇمىرى كەلتە بولدى. بار بولعانى تۇسكە دەيىن. تۇستەن كەيىن بۇلت اراسىنان كورىنىپ قالعان كۇننىڭ كوزى جىلتىڭداپ ەرىتتى دە جىبەردى.
– شاڭسورعىشتان قالعان شاڭدى دا قاعىپ ۇلگەرمەدىك-اۋ , – دەپ مۇڭايدى بايبىشە.
– سوعان دا شارشايتىن بولعانسىڭ با, قىس ەندى عانا باستالعان جوق پا, قاردىڭ سوڭى وسى دەپ پە ەدىڭ؟ اش ەسىكتى, اش! – دەپ قىلعىندى قوجايىن.
– جوق, اشپا, ويباي, اشپا! – دەپ بەزىلدەدى بايبىشە.
– ەي ەڭ بولماسا تەرەزەنى اشساڭشى!
– جوق, بولمايدى اشۋعا!
– مىناعان نە بولدى-ەي سونشا, ءۇيدىڭ ءىشىن كىشكەنە جەلدەتىپ, تازا اۋا كىرگىزگەندە تۇرعان نە بار؟
– اۋا, قايداعى اۋا؟ اتىراۋدا اۋا بار ما ءوزى؟ تازا اۋا دەپ قويادى, ءتىپتى.
– سوندا, باياعىدان بەرى نە جۇتىپ ءجۇرسىڭ-ەي؟ ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن اۋادان دا باسقا جۇتىپ دەمالاتىن ءبىر نارسە بار ما دەيمىن ساعان؟!
– بار, بولعاندا قانداي: بەنزين, كۇكىرت, گاز, تاعى نە كەرەك؟..
– ساقتاي گور, ول دەگەنىڭ ۋ عوي ۋ, ونى جۇتقان حالىقتىڭ قالپى نە بولماق؟
– الدىمەن ورگانيزم ۋدى ءسىڭىرىپ, ەشتەڭە ىشپەي, ەشتەڭە شەكپەي-اق بىردە اۋرۋ, بىردە ساۋ دەل-سال كۇيگە ەنەدى, سودان سوڭ جايمەڭدەپ وعان دا بويى ۇيرەنەدى. ال ابدەن ەتى ءولىپ كەتكەن ادامنىڭ مۇرنى ءيىس سەزۋدەن قالادى.
– قوي ءبىز دە ءبىر كۇنى ۇيىقتاپ كەتىپ ويانباي قالىپ جۇرەرمىز. كەمپىر, كوشەيىك مۇرنىمىز ءيىس سەزىپ تۇرعاندا.
– مەن قاي جەتىسكەننەن ءجۇر دەيسىڭ... قالاي كوشەسىڭ – بالشىعىڭا دەيىن باۋىرمال, تابانىڭا جابىسىپ تارتىپ تۇرادى. ءان سالعاندا قۇلاعىڭنىڭ قۇرىشىن قاندىراتىن ماساسى ءوز الدىنا. اناۋ قارا التىن مەن ءتىرى التىندى ايتسايشى بارىنەن بۇرىن... قانشا جىل اسىرادى, قانشاسىن اسىرادى دەسەيشى! تەك وزەگىڭدى تالدىرىپ, كوڭىلىڭدى قالدىرىپ, قيت ەتسە استاناعا قاراي قاشىپ, قالا بەردى مۇحيت اسىپ تايىپ وتىراتىنى بولماسا. ءاي سوندا دا بار عوي, «ەلدە بولسا ەرىنگە تيەدى» دەپ قالدىعىن جۇتىپ قويىپ, وزىمىزشە پەيىلىمىزدى كەڭ قىلامىز. ءسويتىپ, ءوز ەڭسەمىزدى ءوزىمىز كوتەرىپ, كوشپەك تۇگىلى قوناق شاقىرامىز.
اعايىن, اتىراۋعا كەلىڭىزدەر! مۇنايلى ولكە – مايلى ورىن, جايىقتىڭ جاعاسىنداعى جايلى ورىن. نەبىر الپاۋىت زاۋىتتاردان شىققان «تازا اۋامەن» تىنىستاڭىزدار... تەك, قان قىسىمىڭىز كوتەرىلىپ, ينسۋلت سوعىپ كەتپەس ءۇشىن پروتيۆوگاز كيىپ كەلۋدى ۇمىتپاڭىزدار!..
گۇلميرا سۇيەكەنوۆا
اتىراۋ
*****
مويىنداۋ
بالامىز ەكەۋمىز جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندالىپ جاتىرمىز. ەڭ اۋەلى كۇندەلىك, بەلدىك جانە باس اۋرۋىنىڭ ءدارىسىن ساتىپ الدىم.
******
– اۋىرسام دا, اۋىرماسام دا ايىنا ءبىر رەت دارىگەرگە قارالامىن. ول دا اقشا تاۋىپ ءومىر ءسۇرۋى كەرەك قوي... ول ماعان كەرەكتى ءدارى-دارمەكتەرىن جازىپ بەرگەن سوڭ, دارىحاناعا بارامىن. ويتكەنى, ءدارىحاناشى دا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك... دارىگەردىڭ جازىپ بەرگەن دارىلەرىن العان سوڭ, سىرتقا شىعىپ لاقتىرىپ تاستايمىن.
– نەگە؟
– مەنىڭ دە ءومىر سۇرگىم كەلەدى عوي...
*****
– ارىقتايمىن دەپ ءجۇرىپ, تاراقانعا اينالىپ بارامىن.
– قالاي سوندا؟
– تۇندە ۇيدەگىلەردەن تىعىلىپ تاماق جەيمىن, بىرەۋ جارىقتى جاعىپ قالسا, قاشامىن.
*****
بىرەۋ ەستەلىك جازىپ وتىر:
«جەتى جاسىمدا ءبىر كىسى مەنىڭ كوز الدىمدا پويىزدىڭ استىنا ءتۇسىپ قالدى. سودان بەرى ەشكىمدى شالىپ قۇلاتپايتىن بولدىم...».
*****
جاڭارعان ەسىمدەر قويامىز
وسىدان الپىس جىل بۇرىن كىندىك قانى تامعان «بەلگىسىز» دەگەن اۋىلعا «بەلگىلى» قالاسىندا تۇراتىن بەلگىباي دەگەن وقىمىستى ساعىنىپ جەتتى. قالاي ساعىنباسىن؟ ەلگە بەلگىلى بولامىن دەپ ءجۇرىپ تۋعان جەرى – «بەلگىسىزدى» ۇمىتىپ كەتىپتى... ونىڭ ۇستىنە انەۋكۇنگى جينالىستا ءوزىنىڭ بالاسىنداي باستىق بالا:
– جاڭارىپ جاتقاندا, سىلكىنىپ جاتقاندا ەلدەرىڭە بارىپ نە قارەكەت جاساپ جاتقاندارىڭ جونىندە ءبىر ەسەپ بەرىڭدەر. انشىلەر, اقىندار اندەرىن ايتىپ, ولەڭدەرىن وقىپ, راس-وتىرىگىن كىم ءبىلسىن, «سوناۋ شەتەلگە شىقسام دا, ءبىر بۇيىرىمدە سەن تۇراسىڭ» – دەپ سايراپ جاتقاندا, سەندەردىكى نە تۇرىس؟ بارىڭدار! – دەگەن ءسوزى دە قامشى بولىپ كەتتى.
جەرلەستەرى بەلگىبايدى كىشكەنتاي اۋىلدىڭ كىشكەنتاي كلۋبىندا جاقسىلاپ تۇرىپ قارسى الدى. ساحنا تورىنە «اۋىلىمىزدان شىققان جالعىز وقىمىستىعا جالىندى سالەم!» دەپ جازىپ تا قويعان ەكەن. ءسوز بەلگىبايعا بەرىلدى.
– قادىرمەندى جەرلەستەر! – دەپ قىرىلداعان داۋىسىمەن وقىمىستى بەكەڭ ءسوز باستادى. – قايدا جۇرسەم دە «بەلگىسىز» اۋىلى ءبىر بۇيىرىمدە تۇرادى. مىنا الدا وتىرعان كەمپىرلەر, تو-ەست زامانداستارىم سەندەردى ويلاعاندا ەشكىمگە بىلدىرتپەي جىلاپ تا الامىن. بۇگىن سەندەردىڭ الدارىڭدا وسى جاسقا كەلگەنگە دەيىن كوزىم سۋالىپ, شاشىم اعارعانشا ىزدەنىپ جازعان عىلىمي ەڭبەگىمدى بايانداعالى كەلىپ تۇرمىن. وسى ەڭبەگىممەن «بەلگىسىز» اۋىلىن الەمگە بەلگىلى جاسايمىن با دەگەن دە وي تۇر. تىڭداساڭدار باياندايىن.
بۇرىن ەشكىم زەرتتەمەگەن تاقىرىپتى زەرتتەدىم. ول – جەر-جاھانداعى حالىقتىڭ, قالا بەردى كوكتەگى دە, جەردەگى دە اڭ-قۇستاردىڭ, ءتىپتى ادام بىلمەيتىن پلانەتانىڭ دا اتاۋلارىن بىزدەر جەكەشەلەندىرىپ الىپپىز. بۇل – ۇلىلىق, بۇل – كۇشتىلىك! ءارى قاراي تارقاتايىن. ءامىر تەمىر بابامىز سوعىسقان ءپىل مىنگەن ەلدەن گاپۋر, ينديرا, زيتا-گيتا, تاعى باسقا دا ەسىمدەردى تارتىپ الدىق. الىپ ەلگە دە قول سوزدىق. دجەك, سامانتا, ەريك... نۋ ورمان ورىستى دا وزىمىزگە قاراتتىق. يرينا, سۆەتا, وليا, اندرەي... ال بەلگىسىز پلانەتالاردى اسپاننان ىزدەپ نەعىلامىز؟ قاسىمىزدا ءجۇر عوي – مارس, ۆەنەرا... بۇل بۇل ما, اڭ-قۇستار دا جاپان دالادا جورتىپ جۇرگەن جوق, اۋىلدىڭ ىشىندە ءجۇر. بۇعىباي, قاسقىرباي, تۇلكىباي, قارساقباي, كيىكباي, قويانباي... جىل اتاۋى دا, اپتا اتاۋى دا ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە. ياعني جەكەمىز. بۇل ءوز الدىنا, ۇلىلارعا دا قول سالدىق, قول سالعاندا مول سالدىق. الەمنىڭ دانىشپاندارى دا, قياليلارى دا ءار اۋىلدا ءورىپ ءجۇر... ءتىپتى بەن لادەننىڭ بار ەكەنىن دە ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.
– قادىرمەندى جەرلەستەرىم! – دەپ وقىمىستى بەلگىباي اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاستىردى. – وسىنىڭ ءبارىن زەرتتەي كەلە سونى ءبىر قورىتىندىعا توقتالدىم. سول قورىتىندى اۋىلىمنان قولداۋ تاۋىپ, ونى بۇكىل ەل قولداسا ۇلى جاڭالىققا اينالعالى تۇر. سونداي-اق بۇنىڭ تاعى ءبىر پايداسى بار ەكەنى كورىنگەلى تۇر. ول – نەگە بىزدەر جەر-جاھاننان ەسىم ىزدەپ اۋرە بولامىز؟ ودان دا سوزدىك قورىمىزدا ءازىر تۇرعان سوزدەردى, سونىڭ ىشىندە قوس ءسوز, بىرىككەن ءسوز, تۇراقتى ءسوز تىركەستەردى ەسىمىمىزگە پايدالانباسقا؟.. بۇنىڭ پايداسى – ءوشىپ بارا جاتقان ءتىلىمىز قايتا تۇلەيدى ءارى ايتۋعا دا ىڭعايلى. بايقاساڭدار ۇسقىندارى وزىمىزگە ۇقساس حالىقتاردىڭ ەسىمدەرى ءبىر-ەكى ارىپتەر بولىپ كەلمەي مە؟ ال ءبىزدىڭ جاڭاشا ەسىمدەرىمىز بۇعان قاراعاندا, الدەقايدا ماعىنالى بولادى دەپ ويلايمىن.
ماسەلەن, «ىم جىم». ەسىمى – ىم, تەگى – جىم. قىزمەتكە كىرەردە تۇيىندەمەدە شۇبىرتىپ تەگىڭدى جازىپ جاتپايسىڭ ءارى سۇراسا تاق ەتىپ ايتا سالاسىڭ. سونىمەن قاتار بۇل ەسىمنىڭ كوپ ءمانى بار. فيرماعا جۇمىسقا كىرەردە باستىعىنا «ىم جىممىن» دەسەڭ تۇسىنە قويىپ, بىردەن جۇمىسقا قابىلداي قويۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر ەسىم – «سىبىر كۇبىر». ايتۋعا جەڭىل ەسىم. بىراق فيرما باستىعى بۇل ەسىمنەن قاشقاقتاۋى ءسوزسىز... «قيسىق قىڭىر». جاقسى ەسىم-اۋ, بىراق بۇل ەسىمدى يەلەنگەن ادام قيىندىققا تاپ بولارى ءسوزسىز... ەندى مىنا جاڭا ەسىمنىڭ تاعدىرى ارقالاي بولۋى مۇمكىن. ول ەسىم – «تۇيەنى تۇگىمەن, پويىزدى جۇگىمەن...» بۇل ەسىمدى يەلەنگەن ادام كانار ارالىنا دا, «قاماۋ» ارالىنا دا دەمالىسقا بارىپ قالۋى مۇمكىن... مەنىڭ جەرلەستەرىم, بۇل ەسىمدى بالالارىڭا ويلانىپ قويىڭدار, – دەپ بەلگىباي زالعا ءبىر قاراپ قويدى.
– تاعى باسقا دا ءتىلىمىزدىڭ سوزدىك قورىنان الىنعان جاڭا ەسىمدەر بارشىلىق. ماعىناعا دا, مازمۇنعا دا باي, ايتۋعا وڭاي – «قيدۋ-شيدۋ», «الەم-جالەم», «تارپاڭ-تارپاڭ», «ۋ-دۋ», «يۋ-قيۋ». وعان ۋاقىتتارىڭدى المايىن. ورىستەن مال كەلەتىن ۋاقىت كەلىپ قالعانىن سەزىپ وتىرمىن. مىنا جينالىستان كەيىن سەندەرگە وسى عىلىمي ەڭبەگىم جازىلعان كىتاپتى سىيعا تارتامىن. وقىپ تانىسا جاتارسىڭدار. سوندىقتان بۇل جاڭالىق بىزگە قانداي ناتيجە بەرەدى؟ سوعان توقتالا كەتەيىن, – دەپ گرافيننەن سۋ ءىشىپ, تاماعىن ءجىبىتىپ العان بەلگىباي بايانداماسىن ءارى قاراي ساباقتادى. – جىلدار وتەدى. ءححى عاسىر دا بىتەر, ءححىى عاسىر دا جەتەر...
سول كەزدەگى ۇرپاقتار ويلانارى ءسوزسىز. «اۋىلىمىزدىڭ اتاۋى – «بەلگىسىز». بىراق وسى اۋىلدان بەلگىباي دەگەن وقىمىستى بابامىز ەسىمدى جاڭاشا قويۋ تۋرالى جاڭالىق اشىپتى. سول ەسىمدەردى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز يەلەنىپتى. نەگە بىزدەر ەندى كوشەلەرىمىزگە سول بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرىن قويماسقا؟» – دەپ ۇسىنىستار ايتارى انىق. سوندا اۋىل كوشەلەرى «ىم جىم», «سىبىر گۇبىر», «تۇيەنى تۇگىمەن, پويىزدى جۇگىمەن...», «قيسىق قىڭىر», تاعى باسقا وسىنداي ەسىمدەرمەن اتالىپ جاتسا, ۇرپاق ساباقتاستىعى جاڭعىرا تۇسپەي مە؟ ولار دا «مىڭ ءبىر ەسىم» دەگەن اتاۋمەن ءبىزدىڭ ءىسىمىمىزدى جالعاستىرا ما دەگەن وي تۇرادى , – دەپ بەلگىباي-بەكەڭ بايانداماسىن اياقتادى.
كىشكەنتاي اۋىلدىڭ كىشكەنتاي كلۋبىنىڭ ءىشى دۋ قول شاپالاق ۇنىنە تولىپ كەتتى. شۇيكەدەي ءبىر قارا كەمپىر ساحناعا شىعىپ:
– بەلگىباي ەكەۋمىز بۇگىندە اۋىل شەتىندە تاپاۋ بولىپ قالعان باستاۋىش مەكتەپتە بىرگە وقىپ ەدىك. «بەلگىسىز» اۋىلىن الەمگە ايگىلەيتىن جاڭالىق اشىپتى. ۇيدەگى كەلىن بەسىنشىگە اياعى اۋىر, دوعدىرلار ەگىز دەپ ايتىپ ءجۇر. سوندىقتان امان-ەسەن قول-اياعىن باۋىرىنا السا, ىرىم بولسىن, جاڭا «قانار» دەدىڭ بە, «قاماۋ» دەدىڭ سول جاققا دەمالۋعا جازسىن! دەپ ەگىز نەمەرەلەرىمنىڭ بىرەۋىنە – «تۇيەنى تۇگىمەن», ەكىنشىسىنە – «پويىزدى جۇگىمەن» دەگەن ەسىمدى قويماقشىمىن, – دەپ باياعىداعى سىنىپتاسىنىڭ ماي بەتىنەن ءسۇيىپ الدى.
كلۋب ءىشى: – ايتقانىڭ كەلسىن! تىلەۋىڭدى بەرسىن! «بەلگىسىز» اۋىلى جاساسىن! جاڭا ەسىمدەر ماڭگىلىك بولسىن! – دەگەن داۋىستارمەن جاڭعىرۋدا...
سەرىك جۇماعاليەۆ
باتىس قازاقستان وبلىسى
*****
بالا ءتىلى – بال...
اتاسى نەمەرەسىنە: – بالام, – دەدى, – ءبىر تالدىڭ باسىندا التى تورعاي وتىر. ونىڭ بىرەۋىن بۇزاقى بالا اتىپ ءتۇسىردى. سوندا قانشاسى قالادى؟ – بىرەۋى دە قالمايدى؟ – نەگە؟ بەسەۋى قالماي ما؟ – جوق... قالمايدى. بىرەۋىن اتىپ تۇسىرگەندە, قالعان بەسەۋى ءبىزدى قاشان اتار ەكەن دەپ كۇتىپ وتىرا ما؟ ولار ۇشىپ كەتەدى. * * * تەلەديداردان ۇندىستەر تۋرالى فيلم بولىپ جاتىر ەكەن. بالاسى اكەسىنەن: – اكە, ۇندىستەر نەگە بەتىن بويايدى؟ – دەپ سۇراپتى. – ولار سوعىسقا دايىندالىپ جاتىر, بالام, – دەپ ءتۇسىندىرىپتى اكەسى. ەرتەسىنە بالاسى جۇگىرىپ كەلىپ: – اكە, اپام سوعىسقا دايىندالىپ جاتىر! – دەسە كەرەك. * * * قالادا وسكەن بالا العاش اۋىلعا كەلەدى. قىزىقتاپ ءجۇرىپ, قاشان كورسە دە كۇيىس قايىرىپ تۇرعان سيىردىڭ اۋزىنا ءۇڭىلىپ قاراۋمەن بولادى. مۇنىسىن بايقاعان قوجايىن وعان: – جاقسى سيىر, ءا؟ – دەپ قالادى. سوندا بالا: – بۇل سيىردى اسىراۋ ءۇشىن كوپ اقشاڭىز كەتەتىن شىعار, ويتكەنى كۇنى-ءتۇنى كوپ ساعىز شاينايدى ەكەن... – دەپتى. * * * – شەشە, اكەم كەلە جاتىر! الدىمەن ءسىزدىڭ ساتىپ العان كويلەگىڭىزدى كورسەتەمىز بە, الدە مەنىڭ كۇندەلىگىمدى مە؟! – دەگەن ەكەن بالاسى.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر