كۇلزيرا اۋباكىروۆا اپانىڭ اتالارى ءتورت ت ۇلىكتى ۇيىرلەپ, تابىنداپ, وتارلاپ وسىرگەن داۋلەتتىلەر ساناتىنان بولىپتى. جازىقسىز قۋدالانىپ, يتجەككەنگە ايدالۋىنىڭ, ناقاقتان-ناقاق اتىلۋىنىڭ سىرى ء«بىر جۇتتىق» بايلىعىندا جاتسا كەرەك.
ول كەزدەرى باي-ماناپتارعا بۇيىدەي ءتيىپ, قىناداي قىرۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياسي ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى بولعانى ءمالىم. ۇلى اتاسى باسشىعۇل ەل بيلەگەن بولىستىعىمەن, ءدۇيىم ەلدى اۋزىنا قاراتقان شەشەندىگىمەن, جومارتتىعىمەن اتى شىققان. اكەسى قۇلجابايدى دا بولىس ەتىپ سايلاعان. كەيىن كەڭەس وكىمەتىنە ادال قىزمەت ەتكەن.
بىراق «استىق دايىنداۋعا قارسى ارەكەت ەتكەنى ءۇشىن» 1937 جىلى تۇتقىنداپ, جەرلەستەرىمەن بىرگە اتۋ جازاسىنا كەسكەن. پەتروپاۆلدىڭ «اق تۇرمەسىندە» ءبىر كۇندە اتىلعان جەتى ادامنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە جاماعايىن تۋىس. سالىقوۆ يشمۋحامەدتىڭ 82, جىلقىباەۆ جۇمابايدىڭ 76 جاسىندا ءبىر قورعاسىن وق تۇپتەرىنە جەتكەن. اكەسى جايلى بىلمەك بولىپ قايدا جازسا دا, «اۋىرىپ, قايتىس بولدى» دەگەن جاۋاپ الىپ جۇرگەن. اقىرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وبلىستىق باسقارماسى ارقىلى انىعىنا جەتكەن.
ءبىر جاپىراق قاعازدان ۇكىمنىڭ تۇنگى ساعات 2.30 بەن 3-ءتىڭ ارالىعىندا ورىندالعانىن وقىعاندا ساي-سۇيەگى سىرقىراپ, جۇرەگى قان جىلاعان. كۇلزيرا 2 جاسىندا جەتىم, اناسى 42 جاسىندا ءۇش بالامەن جەسىر قالعان. وتباسىنىڭ كورمەگەن قورلىعى, تارتپاعان ازابى از ەمەس. كوزگە تۇرتكىلەپ, تيىشتىق بەرمەگەن سوڭ رەسەيدىڭ ورلوۆكا دەگەن سەلوسىن پانالاۋلارىنا تۋرا كەلگەن. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ, ەلگە ورالسا, ءۇش بولمەلى باسپانانى مەكتەپكە اينالدىرعان.
– انام اكەمە سوڭعى رەت جولىققاندا «بالالاردى ءبىر-بىرىنەن ايىرما. ەكى دۇنيەدە قولىڭنان الامىن» دەپ تاپسىرعان ەكەن. اماناتىن اقىرىنا دەيىن ادال ورىندادى. اعام شەريدى جەكە ءۇي ەتىپ شىعاردى. اپام كۇلاشتى قولىنان ۇزاتتى. ءبارىمىزدى ەشكىمنەن كەم قىلماي ءوسىرىپ, قۇتتى ورنىمىزعا قوندىردى. «سەندەر تارىقپاس ءۇشىن جالاڭاياق جار كەشتىم», دەپ ەسكە الىپ وتىراتىن جارىقتىق. ونىسى اينا-قاتەسىز شىندىق. جەتىمدىكتىڭ, قيىندىقتىڭ زارىن ءبىزدىڭ ۇرپاق تا كوپ تارتتى. سوعىس ۋاقىتىندا ۇلكەندەرمەن بىرگە تىلدا ەڭبەك ەتتىك. وگىز ايدادىق, جەر جىرتتىق. ساياسي قۋدالاۋ جىلدارى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن شەشەندەردىڭ قوساي, مۇسا دەگەن ەكى بالاسىن شەشەمىز اسىراپ الىپ, باۋىرىنا باستى,–دەيدى جانارى مۇڭعا تولىپ.
ءبىر قىزىعى, كەيۋانانىڭ شىن تۋعان جىلى – 1935 جىل. ال قۇجاتتا 1933 جىل دەپ جازىلىپتى. ونىڭ وسى ايىرماشىلىعىن سۇراعانىمىزدا, ءبىر كۇرسىنىپ الدى دا, تاريحتىڭ قاتپارلى سىرلارىن اڭگىمەلەي جونەلدى.
– قايبىر جەتىسكەننەن وزگەرتىلدى دەيسىڭ؟ ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرگە, ادەت-عۇرىپتارعا وقتى كوزىمەن اتا قاراعان سول زاماننىڭ سويقان ىزدەرى مەنىڭ جانىما دا ايىقپاس جارا سالدى, قاراعىم. بولاشاق جارىم اسقار مەنى قازاقتىڭ سالتىمەن الىپ قاشىپ, ونىڭ ارتى ۇلكەن داۋ-دامايعا ۇلاسقانى بار. ول اكەدەن 3 جاسىندا, انادان 6 جاسىندا جەتىم قالعان. وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن وتەپ كەلگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ اۋىلدا بۋحگالتەرلىك قىزمەت اتقاردى. اعام شەريمەن تۇيدەي قۇرداس. ءبىر-ءبىرىن قاباقپەن تۇسىنەتىن دوستىقتارىنا قىلاۋ جۇقتىرمايتىن. 16-عا تولىقسىپ تولعان كەزىمدە تۋعان-تۋىستارىمنىڭ ەسىل-دەرتى مەنى داۋلەتتى جەرگە ۇزاتۋ بولسا, مەنىڭ ويىم – جەتىم-جەسىر, جارلى-جاقىباي ءبىر جىگىتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاۋ, انامدى قولىما الۋ. ءبىر مۇشەل ۇلكەندىگى بار اسقار ماعان ءسوز سالعانىمەن, ونىڭ ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ ءبىر بالاسىنداي بولىپ كەتكەنى, اعالى-قارىنداستاي سىيلاستىعىمىز قاتتى تىعىرىققا تىرەدى. قولدان بەرمەيتىنىن سەزىپ, مەنى 7 قاراشا كۇنى الىپ قاشتى.
بەساعاش دەگەن جەردە ءبىر ورىس كەمپىرىنىڭ ءۇيىن پانالادىق. نەمەرە اعام نۇرعالي قيعىلىق سالىپ, ونىڭ سوڭى كامەلەتكە تولماعان قىزدى ەرىكسىز الىپ كەتتى, ساياسي مەرەكەنى كەلەكە قىلدى دەگەن قۋدالاۋعا جالعاسىپ, قۇجاتتتاعى جاسىمدى ۇلكەيتۋگە تۋرا كەلگەن. ءسويتىپ ءبىر زوبالاڭنان ازەر دەگەندە امان قالعانىمىز بار.
انا ءالديىن عانا ەستىپ وسكەن اجەي سول ءبىر زۇلمات كەزەڭنىڭ زوبالاڭ قاسىرەتىن ۇمىتا الار ەمەس. بۇگىندە ءبىر كىندىكتەن جالعىز جەر باسىپ جۇرسە دە, ءوزىن تامىرىن تەرەڭگە جايعان ماۋەلى بايتەرەكتەي سەزىنەدى. مارقۇم اسقار ەكەۋى 8 ۇل-قىزدان 17 نەمەرە, 1 شوبەرە كوردى. «التىن القا» يەگەرى, تىل ەڭبەككەرى رەتىندە اركەز ۇلىقتالىپ ءجۇر.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن سولتۇستىكقازاقستاندىق انالار اتىنان ەلباسىنا حات جازىپ, اق تىلەگىن جولداعان بولاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قاراپايىمدىلىعىنا, كىشىپەيىلدىگىنە ءدان ريزا. حاتىنا جاۋاپ جازىپ, ارنايى سىيلىق بەرىپ جىبەرىپتى. 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلانعان كۇنى تۋعان نەمەرەسىنە ىرىمداپ نۇرسۇلتان ەسىمىن قويعان. اسەمگۇل دەگەن نەمەرەسى 6 شىلدەدە دۇنيەگە كەلگەن.
اكەدەن جاستاي ايرىلسا دا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار ارايلى تاڭىن قۋانىشپەن اتىراتىن كۇلزيرا اپاي وسى كۇنگە جەتكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتەدى. ءوزىن باقىتتى انا سانايدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى