سوعىس اياقتالعان كەز. 1945-46 جىلدارى پوكروۆكا دەگەن جەردەگى ورىس مەكتەبىنە بارىپ وقىدىم. وندا ءبىز پوكروۆكادان ءبىراز الىستا, ۇلكەن وزەننىڭ ار جاعىنداعى ايىلدا – جيدەدە تۇراتىنبىز. بۇل قىستاقتا مەكتەپ جوق ەدى. سوندىقتان كۇن سايىن تالاستىڭ سۋىن كەشىپ وتەتىنبىز. داريانىڭ سۋى قىستا تارتىلىپ, ال كوكتەم تۋعاندا بيىكتەگى قارلار, مۇزارتتار ەرىپ, قويىرتپاقتانىپ كۇركىرەپ اعاتىن. ءىنىم يلگيز ەكەۋمىز مەكتەپكە بىرگە بارامىز. ەكەۋمىزدىڭ اياعىمىزدا جالعىز ەتىك. كەيىنىرەك سولداتتاردىكىندەي ءبىر ەسكى باتىڭكە ساتىپ الدىق.
ءبىر رەت جولدا كەلە جاتىپ, ۇلكەن وزەنگە جەتە بەرە ەكەۋمىزدىڭ ەرەگەسىپ قالعانىمىز بار. مەن ەتىگىمىزدى اياپ, جىرتىلىپ قالماسىن دەپ, سۋدى جالاڭاياق كەشىپ وتەيىك دەيمىن. ارعى بەتكە شىققاننان كەيىن اياعىمىزعا قايتا كيىپ الماقپىز عوي. يلگيز دا مۇنى بۇرىن ماقۇل كورىپ, كەلىسىپ جۇرەتىن.
بۇل جولى, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, كۇن وتە سۋىق پا ەدى, الدە جىلى ما, ايتەۋىر, ەسىمدە جوق, ءىنىم شىداماي, جاڭاعى ەرەجەمىزدى بۇزىپ, سۋدى ەتىگىمەن كەشىپ كەتتى. مەن وعان ايقايلاپ:
– بەرى قارا, اياعىڭداعى ەتىگىڭدى شەش! ونىمەن نەگە سۋ كەشىپ بارا جاتىرسىڭ! – دەيمىن.
– اياعىم جاۋرايدى, – دەيدى ول.
– و نە دەگەنىڭ؟!
ءسويتىپ, سوزدەن ءسوز شىعىپ, ەكەۋمىز ۇرىسا باستادىق. اينالادا ەشكىم جوق. مەن ونى, ول مەنى ۇردى. ءبىر ۋاقتا ول مەنىڭ ەتىگىمدى قولىمنان ج ۇلىپ الىپ, ارعى بەتتەگى ءشوپتىڭ اراسىنا لاقتىرىپ جىبەردى.
قازىر دە ەكەۋمىز وڭاشا قالساق, سول ءبىر قىلىعىمىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ, ك ۇلىپ الامىز. ەتىگىمىزدى بۇلدىرمەي, مۇزداي سۋدى جالاڭاياق كەشىپ وتەيىك دەگەنىمىز ءۇشىن دە ءوستىپ, شارتپا-شۇرت ۇرسىپ قالعانىمىز-اي دەيمىز. بۇل وقيعا قازىرگىلەر ءۇشىن كۇلكىلى دە بولار... ال ءبىز ءۇشىن...
ول كەزدە سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەنمىن. سوندىقتان ءوزىمنىڭ بولاشاعىم تۋرالى ويلانا باستايتىن ۋاقىت تا جەتكەن. تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز, اس-اۋقاتىمىز وتە جۇپىنى بولعاندىقتان, كۇش-قۋاتىمىز دا ونشا ەمەس, بۇل تۇرىمىزبەن پوكروۆكادان تام الىپ, كوشىپ بارا قوياتىنداي جاعدايىمىز جوق. بۇدان سوڭ تالاستىڭ سۋىن كەشىپ, مەكتەپكە بارعاننان باسقا امال قايسى. ال ەندى, مىنانداي سۋىق قىستا بۇل ءبىزدىڭ ارقامىزعا ايازداي باتاتىن-دى. وسىنىڭ ءبارىن ويلاپ, كوڭىلى جابىرقاعان كەزدە اپامنىڭ ايلاسى تاۋسىلىپ:
– شاھارعا بارىپ وقىعانىڭ ءجون بولار ەدى-اۋ, – دەۋشى ەدى ماعان.
ءبىز ول كەزدە جامبىلعا ءجيى قاتىناپ, كەرەك-جاراعىمىزدى سول جاقتان بازارلاپ قايتاتىنبىز. وسى شاھار نەگىزگى ساۋدا جاسايتىن جەرىمىز بولاتىن. مەكتەپتە جاقسى وقىعاندىقتان مەن بۇل قالاداعى ۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمعا بىردەن قابىلداندىم. ەل ىشىندە مۇنداي كاسىپ يەلەرىن «مال تەحنيك» دەپ اتاۋشى ەدى. جانە ول اۋىلدىق جەرلەردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن ماماندىق بولاتىن. بىراق ءبىزدى تەك ۇلكەن كولحوزدارداعى مالدىڭ اۋرۋ-سىرقاۋىن قاراۋعا عانا ەمەس, جالپى ءىرى شارۋاشىلىقتارعا جاۋاپ بەرەتىن بىلىكتى ماماندار ەسەبىندە دە دايارلاپ جاتتى. سوندىقتان دا, مال شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋ, ولاردى ارقيلى اۋرۋ-سىرقاۋلاردان ساقتاۋ, جەم-ءشوبى, ىشەر سۋى تۋرالى ساباقتار وتەمىز.
نەگىزى مەن جامان وقىعان ستۋدەنت ەمەسپىن. بىراق تۇرمىس جاعدايىمىز وتە اۋىر بولدى. تەحنيكۋمنىڭ جاتاقحاناسىندا تۇرامىز. ءبىر اپتاعا جەتەتىن تاماعىمدى قامداپ كەلۋ ءۇشىن جامبىلدان پويىزعا ءمىنىپ مايماق تەمىر جول بەكەتىنە جەتەمىن دە, ودان ءارى قاراي جيدەگە بارامىن. ءجا بولماسا, شەكەرگە – اپامدىكىنە جونەيمىن.
تەحنيكۋمداعى وقىتۋشىلارىمىز وتە جاقسى ازاماتتار ەدى. ولاردىڭ كوبى ماسكەۋ, لەنينگرادتان (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) ورتا ازياعا جەر اۋدارىلىپ جىبەرىلگەن بۇرىنعى ورىس زيالىلارى بولاتىن. كەيىن ءبىرازى وزدەرىنىڭ تۋعان جەرىنە قايتىپ كەتتى, ەندى ءبىرازىنىڭ جاسى كەلىپ, قارتايىپ ءارى وسى جاققا ۇيرەنىسىپ, ءبىرجولا جامبىلدا قالىپ قويدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن مايدانگەر ۇستازىمىز تيگري نيكولاەۆيچتىڭ بەينەسى كوز الدىمدا تۇرادى. يۆان گريگوريەۆيچ دەگەن جانە ءبىر ۇستازىمىز بولدى. ول جىلقى باعۋدىڭ, اتتاردى قايتىپ كۇتىپ-باپتاۋدىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن باپكەر, شاباندوز كىسى ەدى. بىزگە جىلقىنى كۇتۋگە بايلانىستى كوپ نارسەنى ۇيرەتەتىن. وسى ساباقتا مەن كەشەگى قيامەتى مول قىرعىن سوعىستى, ءوزىمىزدىڭ ءىلىنىپ-سالىنىپ ارەڭ كۇن كورىپ جۇرگەنىمىزدى, ءۇي-ءىشىمىزدىڭ قينالىپ, ازاپ شەگىپ جاتقانىن مۇلدە ۇمىتىپ كەتەتىنمىن.
بىراق ءوستىپ قينالىپ جۇرگەن كۇندەردە دە اياعىما ءبىر ءتاۋىر اياق كيىم الىپ كيسەم, ءىنىمنىڭ ۇستىنە ءىلىپ الار بىردەڭە تاپسام دەگەن وي باسىمنان شىقپايدى. ايتكەنمەن يۆان گريگوريەۆيچتىڭ ساباقتارىنىڭ سانامدى سيقىرلاپ, ارباپ الاتىنى سونشالىقتى, مۇنداي نارسەلەردى دە ميىمنان سىپىرىپ تاستاپ, كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ كوي-گويىنەن ءبىر بوساپ قالعانداي بولامىن.
ول كىسىنىڭ بويىندا اقىندىق قابىلەت تە بار ەدى. جىلقىنى باعىپ-قاعۋدان باسقا دا ىشىندە بۇعىپ جاتقان ونەرى بار ەكەنى انىق سەزىلىپ تۇراتىن-دى. اسىرەسە رومانتيكالىق جىرلاردى, ەسكىلىكتى اڭگىمەلەردى ايتقاندى ۇناتاتىن. ماسەلەن, اتتىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن, شىققان تەگىن جانە ولاردى قالاي كۇتىپ-باپتاۋ كەرەكتىگىن ايتۋمەن عانا شەكتەلمەي, ءارتۇرلى اسىل تۇقىمدارعا بايلانىستى اڭىز اڭگىمەلەردى, ەسكىدەن جەتكەن قىزىقتى حيكايالاردى ايتىپ, تۇسىندىرەتىن. مەنى اسىرەسە, ساباقتىڭ وسىنداي ءبىر ەرەكشە تۇستارى سيقىرلاپ الۋشى ەدى.
بۇگىن دە ساباق وتە قىزىقتى ءوتتى. كەلەسى اپتادا جاڭا تاقىرىپتى باستايتىنىمىزدى ايتا كەلىپ, يۆان گريگوريەۆيچ:
– ەندىگى ساباقتا ەسەكتى وتەمىز. ول ءۇشىن سەندەر ارنايى پراكتيكاعا باراسىڭدار, – دەمەسى بار ما.
ءبىز ونىڭ بۇل سوزىنە قاتتى تاڭ قالدىق.
ال اعاي بولسا, بىزگە قاراپ, تاعى دا ك ۇلىمسىرەپ:
– نەگە سونشا تاڭعالىپ جاتىرسىڭدار؟ جان-جانۋارلاردىڭ وسىنداي دا ءبىر ءتۇرى بار. ەندەشە ەسەكتى دە زەرتتەپ, وعان بايلانىستى بارلىق نارسەنى بىلۋلەرىڭ كەرەك. سەندەر بيىل اقىرعى كۋرستا وقىپ جاتىرسىڭدار, ەرتەڭ ەلگە بارىپ جۇمىس ىستەيسىڭدەر. سوندىقتان ەسەك تاقىرىبىنىڭ كۇلەتۇعىن ەشتەڭەسى دە جوق. جۇرتتىڭ ءبارى ەسەكتى اقىماق, قىرسىق جانۋار دەپ ويلايدى. ونى ءارتۇرلى اۋىر جۇمىستارعا پايدالانادى. مەنىڭ سەندەرگە ايتارىم, ەگەر ەسەك بولماسا, ادامزات قوعامى وسىنشالىقتى وركەنيەتكە جەتە الماس ەدى. باياعىدا پويىز, كەمە, ماشينا, ۇشاق, ات اربا سياقتى كولىك تۇرلەرى جوق بولاتىن. ءبىز, ادامدار جان-جانۋارلاردىڭ ىشىنەن ەڭ العاش ەسەكتى قولعا ۇيرەتتىك. ودان كەيىن اتتى ۇيرەتتىك. ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى ادامداردىڭ كولىگى ءدال وسى سەندەر ك ۇلىپ تۇرعان ەسەك بولعان, – دەدى.
يۆان گريگوريەۆيچ ەسەكتىڭ ادامزات تاريحىنداعى الاتىن ورنىن وسىنشالىقتى بايىپتاپ تۇسىندىرگەندىكتەن بە, ءبىز ەندى كۇلكىنى دوعاردىق.
– ادام بالاسى ەسەكپەن كوپتەگەن جولداردى ءجۇرىپ ءوتتى. ەسەك ادامزات ءۇشىن وتە اۋىر جۇكتەردى تاسىدى. سوندىقتان دا ەسەكتى الەمدىك مادەنيەتتەن ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس.
شەكەردەگى قاراقىز اپام مەنىڭ تەحنيكۋمدا وقىپ جۇرگەنىمدى جالپاق جۇرتقا ماقتانىپ ايتىپ جۇرەتىن. اپامنىڭ ماعان دەگەن كوڭىلىنىڭ ريزاشىلىعى سونداي – ءبىر ديقان الا جازداي تىنباي جۇمىس ىستەپ, ءۇي-ءىشىنىڭ اس-اۋقاتىنا قانشا اقشا جيناپ الاتىن بولسا, قاراقىز اپام دا ءبىر تيىنىن وزىنە جاراتپاي, ماعان سونشاما اقشا جيناپ قويۋعا تىرىساتىن. ارينە ول مۇنىڭ ءبارىن دە مەنىڭ قينالىپ, وقۋىمدى ءۇزىپ الماۋىم ءۇشىن جاسايتىن. ونىڭ ۇستىنە ۆەتەرينارلىق كاسىپتى وتە جوعارى ماماندىق دەپ ەسەپتەيتىن. سوندىقتان دا كورشىلەرگە:
– ءبىزدىڭ شىڭعىس مال دوقتىردىڭ وقۋىن وقىپ جاتىر, – دەپ ماقتانىپ وتىرۋشى ەدى.
ول كەزدەگى جوعارى قىزمەتتەر ادۆوكات, سوت, ميليتسيا باستىعى, پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى, كولحوز باستىقتارى بولىپ كەلەدى. مەن اپامنىڭ كوڭىلىن, ىشكى دۇنيەسىن جاقسى تۇسىنەمىن. جازىقسىز اتىلىپ كەتە بارعان تۋعان باۋىرىنىڭ قايعىلى تاعدىرىنان كەيىن ودان قالعان تۇياقتىڭ اماندىعىن كۇندىز-ءتۇنى قۇدايدان تىلەپ, ءبىزدى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعىسى كەلەتىن. تورەقۇل ايتماتوۆ بۇكىل ەلدىڭ ءبىر سالاسىن باسقارىپ, ۇلت تۇلعاسىنا اينالعان ءىرى ازامات بولعان. ەل زيالىلارىنىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنىپ, ورتالىقتان – ماسكەۋدەن ءبىلىم العان. مىنە, وسىنداي ءىنىسى جازىقسىزدان جازىقسىز حالىق جاۋى اتانىپ, اپاق-ساپاقتا اتىلىپ كەتكەن سوڭ اپام ونىڭ ۇلى ەر جەتىپ, اكەسىنىڭ ءىزىن باسىپ, ەلگە ونىڭ اق ەكەندىگىن دالەلدەسە دەپ ۇمىتتەنەتىن. اپام ءوزىنىڭ وسى ويىن وتىرسا دا, تۇرسا دا قايتالاپ ايتا بەرۋشى ەدى.جامبىلدا قانداي وقۋ وقىپ جاتقانىمدى تولىق ۇعا قويماسا دا, ايتەۋىر, ءىس قىلىپ, مەنىڭ تۋرا جولدا كەتىپ بارا جاتقانىما شۇكىرشىلىك ەتەتىن.
قاشان بولسا دا, جامبىلدان جۇك تاسيتىن ۆاگونعا وتىرىپ, مايماققا جەتىپ, ودان سوڭ شەكەرگە كەلگەنىمدە اپامنىڭ كوڭىلى جەر-كوككە سىيماي ءبىر جاساپ قالۋشى ەدى. قۋانعانىنان اسىپ-ساسىپ, جيناپ جۇرگەن اقشاسىن بەرىپ, قولىنداعى بار ءتاتتى-ءدامدى اسىنىڭ ءبارىن الدىما جايىپ سالۋشى ەدى. رەتى كەپ جاتسا, قالاعا قايتارىمدا مەنى تەمىر جول بەكەتىنە دەيىن جەتكىزىپ سالاتىن كىسىنى دە ايىلدان سۇراستىرىپ ءجۇرىپ تاۋىپ قويۋشى ەدى.تاڭ ازاندا مايماقتان وتەتىن پويىزعا ۇلگەرۋىم ءۇشىن شەكەردەن ءتۇن ورتاسىندا جولعا شىعۋىم كەرەك.
كەيىن اپام ءۇشىن ۇلكەن ۋايىمعا اينالعان وسى ءبىر كۇلكىلى وقيعاعا جالپىعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ارنايى توقتالىپ, ايتا كەتپەسەم بولماس.
تەحنيكۋمدا تەوريا جۇزىندە وقىعانىمىزدى ءىس-تاجىريبەدە سىناپ كورەتىن نارسەلەر جوق بولعاندىقتان, يۆان گريگوريەۆيچ ءبىزدى ءاردايىم اتشابار بازارىنا الىپ باراتىن-دى. ويتكەنى وقىعان-توقىعانىمىزدى ءىس جۇزىندە كورۋىمىز كەرەك تە. ساباقتا وتكەن مالدى تەوريالىق جاعىنان عانا ەمەس, ءومىر تاجىريبەسىنەن دە بايقاپ, ءبىلۋىمىز قاجەت ەمەس پە. جامبىلدىڭ شەت جاعىندا ءبىر جىلقى زاۋىتى بولۋشى ەدى. ول اتاقتى مارشال بۋدەننىيدىڭ بۇيرىعىمەن 1947 جىلى قۇرىلعان. ءبىز وعان ءبىر جولى بارعانبىز دا.
بۋدەننىيدىڭ بۇل بۇيرىعى جامبىلدا ەرەكشە سالتاناتتى وقيعا رەتىندە اتالىپ ءوتىلدى. مىنە, سوندا اتاقتى بۋدەننىيدى دا كورىپ قالعانبىز. قارتايىپ قالعان كەزى ەكەن, جامبىلعا پويىزبەن كەلىپ, شاھاردى ءۇستى اشىق ماشينامەن ءبىر اينالىپ شىقتى. ءبىز ونىڭ جولىن توسىپ, قولىن قىسىپ قالۋعا ۇمتىلىپ, جانۇشىرىپ جۇردىك.
جىلقى زاۋىتىنا بارۋ ول كەزدە جۇماققا بارۋمەن بىردەي ەدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, يۆان گريگوريەۆيچ ءبىزدى ءاردايىم بازارعا الىپ باراتىن دا, پراكتيكالىق ساباقتى سوندا وتكىزەتىن.
ول بازار وتە ۇلكەن, ەل كوپ جينالاتىن جەر ەدى. قوي, جىلقى, قارا مال ساتىلاتىن. بىراق وندا ەسەك ساتىلىپتى دەگەندى ەشقاشان ەستىگەن ەمەسپىن. بىراق جاقىن ماڭدا تۇراتىن كىسىلەردىڭ كوبىسى مۇندا ەسەكپەن كەلەتىن.
وسى بازارعا كەلىپ قايتۋ ءبىز ءۇشىن سىنىپتا وتىرىپ ساباق تىڭداعاننان الدەقايدا قىزىق بولۋشى ەدى. كوشە-كوشەنى كەزىپ, ۇلكەن بازاردى بەس-التى رەت اينالىپ شىعاتىنبىز. ۋاقىتتى ءوستىپ وتكىزگەنىمىزگە ءوزىمىز ءمازبىز.
مال بازارعا ءتىزىپ قويعان قويلارعا, سيىرلارعا, جىلقىعا جاقىنداپ بارامىز. يۆان گريگوريەۆيچ ورتامىزداعى بىرەۋىمىزدى جانىنا شاقىرىپ الىپ:
– سەن, يا, مەنىڭ قاسىما كەل. مۇندا تۇر. قانە, مىنا جىلقىعا مىنەزدەمە بەر. تۇقىمى قانداي؟ ءتۇسى قانداي؟ جاسى نەشەدە؟ تۇياق, جالى كەلىسكەن بە؟ – دەپ, ساباقتا وتىلگەن تاقىرىپتارعا بايلانىستى سۇراقتار قويا باستايدى. ال ستۋدەنت وعان جاۋاپ بەرۋى كەرەك. الگى مالدىڭ جانىندا تۇرىپ الىپ, ءاربىر مۇشەسىن بىزگە كورسەتىپ, ايتىپ شىعۋى قاجەت.
جامبىل بازارىنداعى ءبىزدىڭ تاجىريبە ساباعىمىز وسىلاي ءوتۋشى ەدى.
اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتقان ەسەك تاقىرىبىنا كەلگەندە دە اعايىمىز ءبىزدى بازارعا الىپ باردى. بۇكىل توبىمىزبەن ارالاپ ءجۇرمىز. قاي جەردە بولسا دا قۇمىرسقانىڭ ۇياسىنداي قۇجىناعان ەل. بازارعا قوي, سيىرىن الىپ كەلگەن ساتارمان دا, الارمان دا مۇندا ات نە ەسەك ءمىنىپ كەلەدى.
اعايىمىز بۇل جولى باسقالارعا قاراعاندا ءتۇر-تۇلعاسى ءىرى, ات سياقتى, قۇيرىعى دا كەلىسكەن ءبىر بوز ەسەكتىڭ جانىنا بارىپ كىدىردى. شىنىندا دا, بابىنا كەلىپ, ابدەن كۇش-قايراتى تولىپ, جەتىلىپ تۇرعان كەزى ەكەن جانۋاردىڭ. ەسەك قارتايسا, كوزگە بىردەن بايقالادى. بۇتى تالتايىپ, قۇلاقتارى سالپايىپ, كوزىمەن جەر تەسىپ, قۇداي ۇرعانداي ارامزا, كەجىر بوپ قالادى. ال مىنا ەسەك تۇياعىمەن جەر تارپيدى, وتە تىڭ. ايتسە دە ماعان مىناۋ جانۋاردىڭ ءتۇر-ءتۇسى ءبىرتۇرلى تانىس سياقتى. قايدان كورىپ ەم دەپ ويلانىپ تۇرسام, اعايىم:
– ستۋدەنت ايتماتوۆ! كەل مۇندا! سەنىڭ الدىڭدا ءبىر جانۋار, دالىرەك ايتقاندا, ەسەك تۇر. قانە, بەرى جاقىندا. قازىر سەن بىزگە بۇل جانۋاردىڭ ءتۇر-سيپاتىن تانىستىرىپ, مىنەزدەمە بەرىپ شىعاسىڭ, – دەيدى.
«بازاردا بار مىڭ كىسى, بىرىندە جوق ءبىرىنىڭ ءىسى» دەگەندەي, بىزگە نە ىستەپ جۇرسىڭدەر دەپ ەشكىم ءمان بەرىپ قاراپ جاتقان جوق. الگى ەسەكتىڭ جانىنا كەلىپ ۇڭىلسەم, شەكەردەگى قوڭسىمىزدىكى ەكەن. ەسەگىنىڭ جانىندا تۇرعان كورشىمىز دە مەنى كورىپ, قاتتى قۋانىپ قالدى:
– وي, سەن قاياقتان كەلەسىڭ؟ بازاردا نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟ – دەيدى.
– مەن بە؟.. مەن وسىندا وقيمىن عوي...
– قالىڭ قالاي, اينالايىن, جاقسى وقىپ ءجۇرسىڭ بە؟ – كورشىم مەنىڭ قال-جاعدايىمدى سۇراي باستادى.
بىراق اعاي وسى تۇستا ءسوزىمىزدى ءبولىپ:
– جەتەدى! ستۋدەنت ايتماتوۆ, اركىممەن سويلەسكەندى قوي. ساعان ەسەك تۋرالى نە بىلەتىنىڭدى ايتىپ بەر دەمەدىم بە؟ – دەپ داۋسىن وكتەم-وكتەم شىعاردى.
ويىمدا ەشتەڭە جوق, ءوزىمدى وتە ىڭعايسىز سەزىنىپ, ۇيالا باستادىم. ءبىر جاعىنان كورشىم دە جانى قالماي قالبالاقتاپ:
– ءاي, بۇل كىسى سەنى نەگە سۇراقتىڭ استىنا الىپ جاتىر؟ نە بوپ قالدى؟ – دەپ مازامدى الۋدا.
– مەن بۇل جەردە ساباق وقىپ جاتىرمىن, – دەيمىن وعان شەكەمنەن شىپ-شىپ تەر شىعىپ.
– و-وۋ, سولاي ما؟ بازاردا وقىپ جاتىرسىڭ با؟
– ءيا, بۇل جاققا تاجىريبە ساباعىن وتۋگە كەلەمىز.
– ول قانداي تاجىريبە؟
– ەسەكتى وقىپ جاتىرمىز.
– نە؟ ەسەكتى وقىپ جاتىرمىز دەيسىڭ بە؟ ءاي, قويشى, سوعان بولا باسىڭدى اۋىرتىپ... احا-حا, قانە, ايتشى, ەسەك تۋرالى نە بىلەتىنىڭدى ەستيىك؟ – دەپ كورشىم ك ۇلىپ, مەنى مازاق قىلا باستادى.
سودان سوڭ, اۋزىما تۇسكەن نارسەنى شاتىپ-بۇتامىن دەپ, بۇل جولى جامان باعا الىپ قالدىم. اشۋىم كەلىپ, بازاردان باسىم مەڭ-زەڭ بولىپ قايتتىم. كوپ وتپەي-اق مەن بۇل وقيعانى ۇمىتىپ تا كەتكەنمىن...
ءبىر ايدان كەيىن بۇرىنعى ادەتىم بويىنشا پويىزبەن مايماققا قاراي تارتىپ وتىردىم. شەكەرگە كەلدىم. جامبىلداعى بازاردا بولعان وقيعانى ۇمىتىپ قالعانمىن. ەشنارسەدەن حابارسىز قالپىمدا قاراقىز اپامدى ساعىنىپ جەتتىم. ال اپامنىڭ ماعان دەگەن كوزقاراسى وزگەرىپ قالىپتى. ونى ەشقاشان مۇنداي كەيىپتە كورگەن ەمەسپىن. اشۋى بەتىنە شىعىپ, تۇكسيىپ العان.
ماعان قاراپ شۇيلىگىپ:
– سەن بۇدان بىلاي مەن ءۇشىن ءبىر شىرىگەن جۇمىرتقاسىڭ! تەگى, وسى كۇنگە شەيىن كىمدى الداپ جۇرگەنسىڭ ءوزى؟! وقىپ ءجۇرمىن دەيدى عوي تاعى دا! نەنى؟! ەسەكتى مە؟! ەسەكشى بولاتىنىڭدى و باستا نەگە ايتپاعانسىڭ! – دەپ ايقايعا باستى.
مەن ءۇنىمدى ازەر شىعارىپ, اقىرىن عانا:
– نە بوپ قالدى, تەگى؟ – دەدىم شوشىنىپ.
– ەندى كەلىپ, ەشتەڭە بىلمەگەندەي ولىمسىرەۋىن قاراشى! اناۋ قوڭسىمىز ماعان ءبارىن ايتىپ كەلدى. وقيمىن دەپ ءبىزدى الداپ, بازاردا تەڭسەلىپ, شەرمەندە بولىپ جۇرگەن كورىنەسىڭ عوي! مىنا مەن سونى ەندى ءبىلدىم ەمەس پە. ول جاققا بارىپ الىپ, بازاردا ەسەكشى بولىپ جۇرەدى ەكەن دەگەن كىمنىڭ ويىنا كەلىپتى؟!
مەن اقىرىن عانا:
– ءيا-ءا, – دەدىم.
– ولاي بولسا, نەمەنەگە ساندالىپ شاھارعا باراسىڭ؟ وسى ايىلداعى ءوزىمىزدىڭ ەسەكتەر ساعان جەتپەي مە؟ كوشەگە شىعىپ ال دا, قالاعانىڭدى وقي بەر. انە جولدىڭ ارعى بەتىندە ءبىر قورا ەسەك تۇر. بار سولارعا! مەن دە سەنى... باسىما ءبىر بالە قىلىپ العان ەكەنمىن دە! – قاراقىز اپام ءسويتىپ, اشۋىن ءبىر اقتارىپ الدى دا, كوزىنىڭ جاسىن توگىپ-توگىپ جىلاپ جىبەردى. – مەن ءتىسىمنىڭ سۋىن سورىپ, اقىرعى تيىنىما شەيىن ساعان اۋقات بولسىن دەپ جيناپ جۇرسەم. ساعان ەسەكتەن باسقا وقيتىن نارسە قالماعان ەكەن دە؟!
ءيا-ءا, بۇل وقيعا مىنە, وسىلاي بولعان...
مەنىڭ قاراقىز اپام سونداي ءبىر كەرەمەت جان ەدى.
شىڭعىس ايتماتوۆ
تارجىمالاعان نۇرعالي وراز