زامانا زاپىرانى: باستان ءبىر وتكەن قاسىرەت

بۇل مەكەمەنىڭ «دولينسكوە» سەلوسىندا باسقارماسى ورنالاسىپ, گۋلاگ-قا (مەملەكەتتىك لاگەر باسقارماسى) تىكەلەي باعىندىرىلدى. 1937 جىلدىڭ ءۇشىنشى شىلدەسىندە نكۆد باستىعى ەجوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن گۋلاگ باستىعى بەرمان قول قويعان شيفروگرامما بويىنشا نكۆد-نىڭ باتىس ءسىبىر بويىنشا باسقارماسىنىڭ باستىعى ميرونوۆ پەن قازاقستان ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى زالين شۇعىل تاپسىرما الادى. وندا «26-نۇكتە» دەپ اتالاتىن ورىندا تىكەنەك سىممەن قورشاۋ ورناتىپ, كۇشەيتىلگەن كۇزەت قويۋ تاپسىرىلادى. ال 1937 جىلى 3 جەلتوقساندا نكۆد-نىڭ ءنومىرى 00758 بۇيرىعى شىققان. بۇيرىقتا 26-نۇكتەدە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ايتىلدى. ول جەر ەشقانداي قۇجاتتاردا لاگەر دەلىنبەي, تەك «26-شى پوسەلوك» – دەپ كورسەتىلدى. بۇل كۇن – شىن مانىندە الجير-ءدىڭ اشىلعان كۇنى. سونىڭ نەگىزىندە نكۆد-نىڭ اقمولا ارنايى بولىمىندە قارلاگ-قا قاراستى «وتانىن ساتقانداردىڭ ايەلدەرىنە ارنالعان اقمولا لاگەرى» پايدا بولدى. تۇتقىندار بۇل لاگەردى «الجير» دەپ اتادى. وعان ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ ايەلدەرى مەن تۋعان-تۋىستارى قامالدى. 

وسىندا قامالعان 8000-داي ايەل­دەردىڭ بار ايىبى – «حالىق جاۋى» اتانعان كۇيەۋلەرى مەن تۋىستارىنان باس تارتپاعاندىعى ەدى. تۇتقىندار پو­­يىز­­بەن الجير-گە العاش 1938 جىل­عى قاڭتاردىڭ قىرىق گرادۋس سۋىعىندا اكەلىندى. بۇل كەلگەندەر ماسكەۋ, يركۋتسك, كالۋگا, ورىنبور جانە روس­توۆ قالاسىنان ەدى. لاگەردە سابان ارالاستىرىلعان شيكى بالشىق كىرپىش­تەن تۇرعىزىلعان التى باراق بولدى. ءار باراققا 250-300 ادامنان سىياتىن جانە ەكى-ءۇش قاتار اعاش نارلار قويىلعان-دى. ناردىڭ ەكىنشى قاتارىنىڭ تۇسىندا تەرەزەنىڭ ورنى بار, بىراق اينەك سالىنباعان. بوران ۋىلدەپ سوعىپ, ءبىر تەرەزەدەن كىرىپ, ەكىنشى تەرەزەدەن شىعىپ اڭىراپ تۇراتىن. باراقتىڭ جانىندا كۇزەتشىلەرگە ارنالىپ سالىنعان بىرنەشە ۇيشىك تۇر. باراقتىڭ شىعا بەرىسىندە تەمىردەن جاسالعان ۇزىن قول جۋعىش قويىلعان. سۋ اۋلاعا جاقىن جالاڭاش كولىنەن شەلەكپەن تاسىلادى. باراقتار تىكەندى تەمىر تورمەن قورشالعان. اينالا ۇشى-قيىرى جوق جا­زىق دالا. 

لاگەرگە الىپ كەلگەن ايەلدەردىڭ كو­بى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ, اس­كە­ري قولباسشىلاردىڭ, باسشى قىز­مەت­كەر­لەر, سونداي-اق پارتيا سەكرەتار­لارىنىڭ ايەلدەرى مەن جاقىن تۋىس­تارى ەدى. ولار اتاپ ايتقان­دا, مارشال م.تۋحاچەۆسكيدىڭ قارىنداسى ە.تۋ­حاچەۆسكايا, بليۋحەردىڭ شەشەسى, ا.ەنۋ­كيدزەنىڭ ايەلى مەن قىزى, ت.رىس­قۇلوۆتىڭ ايەلى ءازيزا مەن ەنەسى ءالي­سا (ەنەسى سوندا قايتىس بولىپ جەرلەنگەن), س.سەيفۋلليننىڭ ايە­لى گۇلباھرام, ب.ءمايليننىڭ ايەلى كۇلجامال, ت.جۇرگەنوۆتىڭ ايەلى دامەش, س.قوجانوۆتىڭ ايەلى كۇلان­دام, س.مەڭدەشوۆتىڭ ايەلى ءرازيا, س.ءاسپاندياروۆتىڭ ايەلى رابيعا, ن.نۇر­ماقوۆتىڭ ايەلى ءزۇپنۇن, ز.تەمىر­­بەكوۆتىڭ ايەلى ساقىپكامال نا­­زاروۆا, كراسنولۋگانسك وبكومى سەك­­­رەتارىنىڭ ايەلى ماريا انتسيس جانە تيمۋر گايداردىڭ شەشەسى ليا سولو­ميانسكايا دا بولعان. سونىمەن قاتار جولداستارى ءارتۇرلى باسشىلىق ورىنداردا بولعان ماينۇر سارى­مولداەۆا, ماريا ەسقاراەۆا, ماريام توعجانوۆا, ەليزاۆەتا سادۋاقاسوۆا, شاكىتاي ءتاتىموۆا, ايشا قابىلوۆا, لاگەردە اتىلعان كيرا نۇر­ماعان­بەتوۆا, جانبيكە شانينا, حادي­شا مۋسينا, ءايىش ق ۇلىمبەتوۆا, بيجامال سىرعابەكوۆا, ساعادات ءتاشتيتوۆا, ءوزيپا كۇلەنوۆا, ماعريپا رۇستەموۆا, ءاسىما شومانوۆا, زاعيپا ءتىنالينا, بارشىن كالمەنوۆا, ءمادينا ورازوۆا, ءمارياش ەسەنگەلدينا, تاعى باسقا كوپتەگەن قازاقتىڭ زيالى ازامات­تارىنىڭ ايەلدەرى, اياۋلى انالار «جازاسىن» وتەدى. لاگەرگە بالاسىمەن تۇسكەن انالاردىڭ بالالارىن 2-3 جاسقا جەتكەن سوڭ انالارىنان ايىرىپ, بالالار ۇيىنە جىبەرەتىن.

زاراپ تەمىربەكوۆتىڭ ايەلى ساقىپ­كامال نەبارى 29 جاستا ەكەن. ء«وزىم اقمولا تۇرعىنى بولىپ, سول كەزدە اقمولا لاگەرىنىڭ تۇتقىنى بولامىن دەپ ويلادىم با؟» دەپ ەسكە الادى ساقىپكامال. سەگىز جىل وتىرىپ 1946 جىلى لاگەردەن شىققان سوڭ جۇمىس ىزدەپ كوكشەتاۋعا, شىمكەنتكە, اقمولاعا بارادى. الماتىعا بارۋعا رۇقسات جوق. بارسا پالەگە ۇشىرايدى.ويتكەنى تولقۇجاتىندا «№39» دەگەن بەلگى بار. ول سوۆەت مەملەكەتىنە قاۋىپ­تى ەلەمەنت» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. لاگەردەن شىققان سوڭ بالالار ۇيىنە سۇراۋ سالىپ قىزىن تابادى. ال ۇلى جاڭارتتى 34 جىل وتكەن سوڭ عانا تاپقان. تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ جولداسى دامەشتى دە تۇتقىنداپ, 58-باپتىڭ 17-ءشى تار­ماعىمەن 8 جىلعا سوتتاعان.1937 جىلى مامىردا تۇرار رىسقۇلوۆتى كيسلوۆودسكىدە كەزەكتى دەمالىستا جۇر­­­گەن جەرىنەن تۇتقىنداعان. ايەلى ءازيزانى دا كۋرورتتان قۋىپ شىققان. سول جىلى ءازيزانى شەشەسى اريپامەن قوسا 58-ءشى باپپەن سوتتاپ, كارلاگقا اكەلگەن. قىزدارى ساۋلە مەن ريدانى جەتىمدەر ۇيىنە الىپ كەتكەن. ريدانى وساكاروۆتاعى بالالار ۇيىنە اكەلگەن كۇنى ونى اكپەسى ساۋلە تانىپ, باۋىرىنا باسقان. ءسويتىپ ەكەۋىن تاعدىر رەسەيدەگى بالالار ۇيىندە جولىقتىرعان.ءستاليننىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن ءازيزا كارلاگتا ون جىل وتىرعان. كەيىن اقتالىپ, 1988 جىلى 10 ماۋسىمدا دۇنيە سالعان. 

نكۆد ايەلدەردىڭ اياعىنىڭ اۋىرلىعىنا دا قاراماعان. قانشاما ءسابي جارىق دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ, قۇرساقتا تەمىر توردىڭ ءدامىن تاتقان. وزدەرى اۋىر جۇمىستىڭ استىندا جۇرسە دە, بالاسىن ەمىزىپ, ولاردى كۇتۋدى انالار اۋىرسىنباعان. انا­­لىق مەيىرىمدەرى ودان سايىن كۇشەيە تۇسكەن. ولار ءۇشىن ەڭ اۋىرى ومىرا­ۋىنداعى بالاسىن تارتىپ الىپ, جەتىم­دەر ۇيىنە الىپ كەتۋى ەدى. ءسابي ءۇش جاسقا تولعان كۇنى بوتاداي بوزداتىپ, ق ۇلىنداي شىڭعىرتىپ انا مەن بالانى ەكى جاققا ايىرىپ جىبەرۋدەن وتكەن قاسىرەت بار ما ەكەن؟! ءتىپتى بالالارىن قايدا الىپ كەتكەنىن دە ايتپاعان. ونداعى ساياسات – انا بالاسىن, ال بىرگە تۋعان باۋىرلار ءبىرىن-ءبىرى تابا الماسىن دەگەن وي ەكەن. قازاقستانداعى تۇرمەلەردە تۋعان بالالاردىڭ ەسەبى جۇرگىزىلمەگەن. الايدا دولينكا, سەمەيدەگى لاگەرلەردە بارلىعى 1507 بالا دۇنيەگە كەلگەن دەگەن دەرەك بار. ال 15 جاسار بالانى «حالىق جاۋى» دەپ سوتتاعاندى ەستىگەندەرىڭىز بار ما؟ بار ەكەن, ونداي جاعداي دۇنيە جۇزىندە كەڭەس وكىمەتىندە عانا كەزدەسىپتى. 

15 جاسار نيكولاي بۋلكا دەگەن وقۋشى مەكتەپتە ويناپ ءجۇرىپ باي­قاماي ميحايل كالينيننىڭ سۋرەتىن جىرتىپ العان. سول ءۇشىن كوليانى 58-باپپەن «حالىق جاۋى» دەپ سوت­تاپ, تۇرمەگە قاماعان. وسىنداي جاۋىز­­­دى­ق­تى فاشيستەر عانا ىستەيدى دەۋ­شى ەدى. سويتسەك, ونداي فاشيستەر ءسوتسيا­ليزمدى ورناتىپ, كوممۋنيزمگە اپاراتىن, ءوزىمىزدىڭ قۇدايداي سەنىپ جۇرگەن كوممۋنيستىك قوعامدا دا بولعان ەكەن. 

لاگەردەگى تۇتقىنداردىڭ توقسان پايىزى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار, سونىمەن قاتار عالىم دا, ينجەنەر دە, ءارتىس تە بولعان. سولاردىڭ ءبىرى اتاقتى ورىس بالەريناسى مايا پليسەتسكايانىڭ اناسى راحيل پليسەتسكايا دا قاماۋدا بولعان. راحيل سەگىز جىلعا سوتتالىپ, ماسكەۋدەگى بۋتىركا تۇرمەسىنە قامالعان. كەيىن «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى رەتىندە قايتا ۇكىم شىعارىلعان سوڭ, سەگىز ايلىق بالاسى ازاريمەن بىرگە الجير-گە ايدالعان. سونداي-اق لاگەر ءومىرى تۋرالى جازعان جازۋشى ميحايل زەلتسەردىڭ اناسى براين لۋرە دە وسى لاگەردىڭ تۇتقىنى بولعان. الجير تۇتقىنى ماريا داني­­لەنكو ءوز ەستەلىگىندە: ء«بىزدىڭ ارامىزدا لەنينگرادتىق پروفەس­­سورلار مەن حاركوۆ وپەرا تەاترى­نىڭ ترۋپپاسى تۇگەلگە جۋىق بولدى. ينجەنەر, دارىگەر, كاسىبي سۋرەتشى, گەولوگ, مۇعالىم قۇرىلىسشى – باس ايا­عى جۇزدەن اسا ماماندىق يەلەرى بار ەدى. لاگەردىڭ قيىن ءومىرىن باس­تان بىرگە وتكىزدىك. قيىندىققا شىداماي ەستەرى اۋىسقاندار جانە ءولىپ كەتكەندەر دە بولعان. لەنينگرادتىق كاسىبي سۋرەتشىلەر اسحانا ءىشىن سۋرەتپەن اشەكەيلەۋ ءۇشىن ايەلدەردىڭ ءىش كيىمدەرىن قايناتىپ, بوياۋ الۋ ءتاسىلىن تاپتى. ءسويتىپ سۋرەتشىلەر اسحاناعا ادەمى سۋرەت سالىپ شىقتى. ولار ا.ۆاسيلەۆا, ل.پوكروۆسكايا, ي.بورحمان جانە م.مىسلينالار ەدى.» لاگەردە ءوزىنىڭ نە ءۇشىن وتىرعانىن بىلمەيتىن ايەل دە بولعان. تەرگەۋشى: «سەنىڭ كۇ­يە­ۋىڭ تراكتوريست» دەپ ايقايلاعان. ول «جوق ول ەشقاشان تراكتوريست بول­عان ەمەس, بريگادير بولعان» دەگەن. سويت­سە ول ايەل «تروتسكيست» دەگەن ءسوزدى ەش­قاشان ەستىمەگەن ەكەن عوي, «تروتس­كيست» دەگەن ءسوزدى تراكتوريست دەپ ءتۇسى­نىپ­تى.

 تۇتقىن ايەلدەرگە قامىس جيناتىپ, باقشا وتىرعىزعان. ولار وتىرعىزعان تاڭقۋراي وتە كوپ جانە قالىڭ شىققان. كەنتتىڭ كەيىن مالينوۆكا اتالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى بولاتىن. گەرترۋد پلاتايس ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «بىردە تۇتقىن ايەلدەر جالاڭاشكولدەن قا­مىس ارقالاپ كەلە جاتقاندا جولداعى جەر­گىلىكتى قازاقتار ولارعا قاراي تاس لاقتىرعان. سوندا قاراۋىلدار; «سەن­دەردى ماسكەۋدە عانا ەمەس, اۋىلدا دا جەك كورەتىنىن بايقادىڭدار ما؟» دەپ كۇلگەن ەكەن. سوندا ءبىر ايەل الدىنا تۇسكەن اق تاستان ءسۇت پەن ىرىمشىكتىڭ ءيسىن سەزىپ قالادى. الگى اق تاستى تىستەپ كورسە كەرەمەت ءدامدى, ءسۇت تاتيتىنىن بايقاپ, ايەلدەرگە جيناپ الىڭدار دەيدى. باراققا كەلگەن سوڭ ونىڭ تاس ەمەس, قۇرت ەكەنىن قازاق ايەلدەرى ءتۇسىندىرىپتى». وسى «اق تاس» كەيىن «قۇرت – قىمبات تاس» دەگەن ولەڭگە ارقاۋ بولعان. ولەڭنىڭ اۆتورى – گولۋبەۆا رايسا. 

«لاگەرلەردىڭ جاقسىسى جوق, بىراق قازاقستاندىق لاگەرلەردە قازاق­تار­دىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا بىزدە ءتىرى قال­عاندار كوپ بولدى. العاشىندا ءال­سىز ايەلدەر جان تاپسىردى. قاماۋدا وتىر­­عاندار نەگىزىنەن ينتەلليگەنتسيا عوي. ولار جەر قازىپ, قامىس جيناپ, تراكتور جۇرگىزدى» دەيدى رايسا جاق­سىباەۆا «ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا. كەيىن لاگەر ءوز الدىنا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى, شەبەرحاناسى مەن تىگىن فابريكاسى بار سان-سالالى شارۋاشىلىققا اينالدى. ولارعا جوسپار بەرەتىن بولدى. كەيىن سوعىس باستالعان جىلدارى مايدانعا ازىق-ت ۇلىك, جىلى كيىمگە دەيىن جىبەرۋگە جاردەمشى بولعان وسى تۇتقىن ايەلدەر. 1953 جىلى ستالين ولگەن سوڭ لاگەر جابىلدى. كەيبىر ايەلدەر لاگەر جا­بىلعان سوڭ دا كەتپەي سول جەردە قالىپ قويدى. ولاردىڭ ءبىرى ۋكرايندىق ەفروسيا ياكوۆلەنكو. ول بوساعان سوڭ سەرىكباي تايعارينگە تۇرمىسقا شىعىپ سوندا قالعان. 

بولاشاققا جول سالىپ وركەندەۋ ءۇشىن وتكەندى ەسكە الىپ وتىرۋ وركە­نيەت­تى قوعامدا قالىپتاسقان ءداستۇر. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ەلىمىزدە 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ جاريالاندى. بيىل سول قۋعىن-سۇرگىنگە 80 جىل تولىپ وتىر. سوندىقتان جازىقسىز قازا بولعان ارىستارىمىز بەن تۇرمەلەردە ازاپ كورگەن انالارىمىزدى حالىق بولىپ ەسكە الىپ, مارقۇم بولعاندارعا قۇران باعىشتاۋ ازاماتتىق پارىزىمىز بولار ەدى. 

 بەركىن اكەباەۆ,

 رەسپۋبليكالىق «التىن قالام» ادەبي بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرى