قازاق قوعامىنداعى تاريحشى, ونىڭ ورنى جونىندە ويلاناتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. سوڭعى شيرەك عاسىرعا جۋىق مەزگىلدەگى قوعامدىق ويداعى دۇربەلەڭ وسىنداي ويعا جەتەلەيدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە تاريح ساياساتتىڭ قولجاۋلىعىنا اينالدى, ال تاريحشى بيلىكتىڭ تاپسىرىسىن ورىندايتىن يتارشى دارەجەسىنە ءتۇسىرىلدى. مۇنداي جاعدايدا, ارينە, تاريح تانىم قۇرالى رەتىندەگى وزىنە تيەسىلى بەدەلىنەن ايرىلدى. وسى رەتتە وتكەن عاسىردىڭ 60-70-ءشى جىلدارىنداعى كەڭەستىك قوعامعا قاتىستى مىناداي ءبىر جاعداي ەسكە ورالا بەرەدى. بۇل كەڭەستىك ساياسي جۇيە قايشىلىقتارىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن شاعى ەدى. قوعام ءوز ءومىرىنىڭ تەرەڭ قويناۋىندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق وزگەرىستەردى مۇمكىن بولعانشا تۋرا تۇسىنۋگە مۇقتاجدىق تانىتتى. دالىرەك ايتقاندا, قوعامداعى داعدارىستىق جاعدايدى تۇسىنۋگە دەگەن سۇرانىس ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. بۇل سۇرانىسقا لايىقتى جاۋاپتى, باسقا دا عىلىم سالالارى سياقتى, تاريحتانۋ دا بەرە الاتىن. بىراق وعان ونداي مۇمكىندىك سول تۇستاعى ساياسي جۇيە جاعدايىندا جوقتىڭ قاسىندا ەدى.
ول مىندەتتى بەلگىلى دارەجەدە, تانىم قۇرالى رەتىندە فيلوسوفيا اتقاردى. فيلوسوفيا ادامزات تاريحىنىڭ ءتۇرلى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەرىندە اتقارعان مىندەتىن وسى مەزگىلدە دە اتقارۋعا كۇش سالدى. ول ۇلت تاريحىنىڭ تىلسىم قۇپيالارىن تۇسىنۋگە باستايتىن جولدى كورسەتتى, بىراق تۇسىندىرە العان جوق. وسى جىلدارداعى ەلىمىزدەگى فيلوسوفيا مەكتەبىنىڭ الەمدىك جانە وتاندىق فيلوسوفيانىڭ وزىق ءادىس-قۇرالدارىن يگەرۋگە بايلانىستى العاشقى ءساتتى قادامدارىنا قوعام تاراپىنان تۋىنداعان زور مۇددەلىلىك سونىڭ كورىنىسى ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندىق فيلوسوفيا العاشقى ناتيجەلى ارەكەتىن ۇلتتىق تاريحتى يگەرۋگە, ياعني ەلدىڭ الىس-جاقىن كەزەڭدەردە ءجۇرىپ وتكەن جولىن قورىتۋعا بايلانىستى قىزمەتىن جالعاستىرۋعا كەلگەندە ىركىلىپ قالدى. وتاندىق تاريحي تاجىريبەنى يگەرۋ – بۇل تاۋەلسىز ويلاۋ مادەنيەتىنە باستايتىن جالقى جول. ال «تاۋەلسىزدىك فيلوسوفياسى» قوعامداعى قوزعالىستىڭ اياق تىرەيتىن بەدەرىنە اينالماي ۇلتتىڭ ىلگەرى جىلجۋىنىڭ ءوزى كۇماندى.
1991 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا جاعداي تۇبەگەيلى وزگەردى. قوعامدىق ويعا جەتكەن ەركىندىك, تانىم قۇرالى رەتىندە تاريح عىلىمىنا دا كەلدى. ينشاللا, قازاق تاريحشىسى ء«وزىم تۋرالى ءوزىم ايتامىن» دەيتىندەي جاعدايعا جەتتى. وسى ارادا ءسال شەگىنىس جاساپ, بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ اتا تاريحىنا بايلانىستى سۇرانىسىنا, تالعام-تىلەگىنە توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. ياعني بۇگىنگى قازاق اتا تاريحىنان نەنى بىلگىسى كەلەدى؟ وتان تاريحىن زەرتتەۋدى كاسىبىنە اينالدىرعان جۇمىر باستى پەندە ءۇشىن «ادامزات كوشىندە ءبىز كىمبىز, قايدا بارامىز؟» دەگەن ساۋال نەگىزگى كوتەرگەن جۇگى بولسا كەرەك. وسى ساۋالعا ۇلت تاريحىنان نانىمدى جاۋاپ ىزدەۋ ارقىلى عانا زەرتتەۋشى تاريح عىلىمىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە ءتۇسىرىپ العان بەدەلىن قايتارۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە تاريحشىلارىمىز, فيلوسوف ف.نيتسشەنىڭ مىنا پىكىرىن ەسكە ساقتاعانى ابزال: «تاريح جۇگىن جىگەرلى تۇلعالار عانا ەڭسەرە الادى, السىزدەردى ول جانشىپ تاستايدى».
كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق قوعامىنىڭ ەكونوميكالىق ءومىرى ورتالىقتان باسقارىلدى. ورتالىق قازاق قوعامىنىڭ ەرتەڭگى مۇددەسىنە قاتىستى ىشكى سۇرانىستارىمەن ەسەپتەسۋدى وزىنە مىندەت ساناعان ەمەس. قازاق جەرى مەتروپوليا يندۋسترياسىنىڭ شيكىزات كوزىنە اينالۋعا ءتيىس بولدى. وداق تاراعاننان كەيىنگى ۋاقىتتا مونوقالا اتانعان 24 ەلدى مەكەن كادىمگى وتارلىق توناۋشىلىقتىڭ ناقتى كۋاسى ەدى. تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتى بۇگىنگى تاڭدا بۇل كەڭەستىك كەشەگىسىنەن قالعان «مۇرانى» ەندى ءوز كۇشىمەن شەشۋگە ءماجبۇر.
ال كەزىندە (1928 ج.) كەڭەستىك ورتالىقتىڭ بۇل وكتەم وتارشىلدىق ۇستانىمىنا ماسكەۋلىك باسىلىم ارقىلى اشىق قارسىلىق كورسەتكەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سياقتى ۇلى تۇلعالار پرولەتاريات ديكتاتۋراسىنىڭ «ينتەرناتسيونالدىق» ساياساتىن تۇسىنە الماعان «ناتسيونال» رەتىندە قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى.
ءوندىرىس سالاسىنداعى وسى ەكىجۇزدى قيتۇرقى ساياسات عىلىمدا, ماسەلەن, گۋمانيتارلىق سالادا دا جۇرگىزىلدى. تاپتىق مەتودولوگياعا سۇيەنگەن تاريحناما, ادەبيەتتانۋ قوعامداعى ۇدەرىستەر مەن وقيعالاردى بايانداۋدا كوپتەگەن بۇرمالاۋشىلىقتارعا ۇرىندى. تاپتىق كوزقاراستى ۇلىدەرجاۆالىق ۇستانىم تولىقتىردى. عىلىمدا قالىپتاسقان بۇل قايشىلىقتى جاعداي جەكە زەرتتەۋشى-تۇلعالار تاراپىنان قارسىلىق تۋدىردى. تاريحي شىندىقتى قورعاۋ جولىنا تۇسكەن عالىمدار (ە.بەكماحانوۆ, ە.ىسمايىلوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ ج.ب.) ۇزاق مەرزىمگە اباقتىعا جابىلدى.
مىنە, وسى بيلىك تاراپىنان ومىردە جانە عىلىمدا اقيقاتقا جاسالىنعان شەكسىز كوپ قياناتتاردى رەسمي يدەولوگيا ۇمىتتىرۋعا, جەتى قات جەر استىنا جاۋىپ تاستاۋعا از كۇش جۇمساعان جوق. بىراق حالىق, قوعام كەشە عانا ءوز ومىرىندە ورىن العان ادىلەتسىزدىكتى ۇمىتقان جوق-تىن, ەرتەلى-كەش, ايتەۋىر ونىڭ اشىلاتىنىنا سەندى. سول ءسات تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە جەتتى. بيلىكتىڭ قىلمىسىن تەرەڭ قويناۋىندا بۇگىپ جاتقان ارحيۆ قورلارى اشىلا باستادى. بۇل ايتۋلى پروتسەسس الەمدىك تاريحنامادا «ارحيۆ رەۆوليۋتسياسى» اتالدى. ساياساتتاعى قايتا قۇرۋمەن بىرگە كەلگەن وسى تاريحي كەزەڭدە قوعام تاريحشى دەگەن كونە كاسىپتىڭ بار ەكەندىگىن ەسىنە الدى. ياعني ءسوز كەزەگى تاريحشىلار اۋلەتىنە ءتيدى. زەرتتەۋشى-تاريحشىلار وزدەرىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ورىنداۋعا كىرىستى. تاريحي شىندىق ەندىگى ۋاقىتتا عىلىمي جۋرنالدار مەن مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەردەن كۇندەلىكتى باسىلىم بەتتەرىنە شىقتى. قازاق تاريحناماسىندا تالاس وماربەكوۆ ەسىمىنىڭ قوعام نازارىن وزىنە اۋدارعانى وسى جىلدارعا تۇسپا-تۇس كەلدى.
تالاس وماربەكوۆتى زەرتتەۋشى-عالىم رەتىندە وقىرمان قاۋىمعا ءماشھۇر ەتكەن وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىنداعى كەڭەستىك رەفورمالار جانە ولارعا قوعام تاراپىنان كورسەتىلگەن قارسىلىق تاقىرىبى ەدى. تاكەڭ 20-30-شى جىلدارداعى كەڭەستىك رەفورما تاريحىن, ال مەن الاش قوزعالىسى تاريحىن زەرتتەۋدى سول كەزدەگى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا 80-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا بىرگە باستادىق. بۇل تاقىرىپتار, ارينە ودان بۇرىن دا تاريحشىلار نازارىندا بولعان. مەنىڭ ايتپاعىم, ولاردىڭ زامان سۇرانىسىنا بايلانىستى جاڭا كوزقاراس, جىگەرلى ۇستانىم تۇرعىسىنان زەرتتەلۋى ەدى. سول كەزدەگى پارتيا تاريحى ءارحيۆى, قازىرگى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ ءارحيۆى وتە باي, مۇراعاتتارى مۇقيات رەتتەلگەن عىلىمي ورتالىق. بۇرىن جابىق, زەرتتەۋشىلەردىڭ قاراۋىنا ەندى عانا بەرىلە باستاعان اسا ماڭىزدى قۇجاتتىق ماتەريالداردى بىرگە اشىپ, ءوزارا تالقىعا سالىپ, سولارعا سۇيەنىپ, جارىسا ماقالالار جازىپ, گازەت-جۋرنالدارعا جاريالاپ جۇردىك. ول دا ءبىر قىزىعى مول قايتالانباس كەزەڭ ەدى.
سول كەزدە 1989-1990 جج. بىرگە جۇمىس جاساپ ءجۇرىپ بايقاعانىم, تاكەڭنىڭ زەرتتەۋشى رەتىندەگى ەرەن ەڭبەكقورلىعى, تاريح شىندىعىنا دەگەن ادالدىعى ەدى. ەكەۋمىزدىڭ پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنداعى قىزمەتىمىز ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن اقتاۋ ىسىمەن ءبىر مەزگىلدە ءجۇردى. پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى تاراپىنان بەدەلدى كوميسسيا قۇرىلعان. قۇرامىندا ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرى, وبلىستىق كوميتەتتەردىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىلارى, اكادەميالىق عالىمدار بار كوميسسيانى سول كەزدەگى اقمولا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ا.گ. براۋن باسقاردى. تاكەڭ 20-30-شى جىلدارى پارتيالىق جانە كەڭەستىك باسشىلىقتا بولعان قايراتكەرلەردىڭ, ال مەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قىزمەتى مەن ساياسي ۇستانىمىنا بايلانىستى ماتەريالدار دايارلاپ, كوميسسيا وتىرىستارىنا قاتىسىپ جۇردىك. مىنە, وسى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ كۇرەس جولىن زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز قوعامداعى تاريحي پروتسەستەردى مۇمكىن بولعانشا تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە كۇش سالدىق.
ت.وماربەك ۇلىنىڭ وسى مەزگىلدە تىڭعا تۇرەن سالعان ەڭبەگى بۇرىنعى كەڭەستىك تاريحنامانىڭ بولشەۆيكتەر بيلىگىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارداعى مەملەكەتتىك استىق جانە ەت دايىنداۋ, مەنشىك يەلەرىن مەنشىگىنەن ايىرۋ, اۋقاتتى شارۋالاردى تاپ رەتىندە جويۋ, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە ەرىكسىز جاپپاي وتىرىقشىلاندىرۋ ساياساتىنا بايلانىستى قالىپتاسقان بىرجاقتى, جالعان تۇجىرىمدارىن ەلگە ۇعىنىقتى تىلدە اشكەرەلەۋى بولدى.
بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا شىنايى زەرتتەۋشىنىڭ مىندەتى دە وسى بولۋعا ءتيىس-ءتىن. ياعني بۇرمالاۋعا ۇشىراعان تاريحي شىندىقتى قوعامعا جەتكىزۋ, كەزىندە ەلگە, قوعامعا, ونىڭ ءبۇتىن ءبىر الەۋمەتتىك توپتارىنا زورلىقشىل بيلىك تاراپىنان جاسالعان قياناتتىڭ بەتىن اشىپ كورسەتۋ ەدى. بۇل, ارينە ءمۇلايىمسۋدى, فاكتىلەردىڭ ورنىن اۋىستىرىپ ويناۋدى كوتەرمەيتىن اۋىر ميسسيا بولاتىن. ت.وماربەك ۇلى زەرتتەۋشى مامان رەتىندە وزىنە ارتىلعان وسى جۇكتى قارا نارداي كوتەرىپ, سىننان ابىرويمەن ءوتتى. «زوبالاڭ» «20-30-جىلدارداعى قازاقستان قاسىرەتى», «حح عاسىرداعى قازاقستان تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» سياقتى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىن جاريالادى. وسى جانە باسقا ەڭبەكتەرىندە تاريحشى 1929-1931 جج. قازاق دالاسىندا ورىن العان كەڭەستىك بيلىككە قارسى حالىق كوتەرىلىستەرىنىڭ تولىقتاي نەگىزدى دە ورىندى قوزعالىس بولعاندىعىن ناقتى دەرەكنامالىق نەگىزدە بايانداپ, وسى كوتەرىلىسكە سانالى تۇردە قاتىناسقان حالىق وكىلدەرىن حالىق قاھارماندارى رەتىندە مويىنداپ, وتان تاريحىنان ولارعا تيەسىلى ورنىن بەرۋدى, ولاردى ەل جادىندا ماڭگى ساقتاۋدىڭ باسقا دا شارالارىن قاراستىرۋدى ۇسىندى. تاريحشىنىڭ بۇل ەڭبەگى كەشەگى ەل مۇددەسى جولىندا مەرت بولعان ازاماتتاردىڭ ارتىندا جوقتاۋشىسى بار دەگەندى بىلدىرەتىن ەڭبەك ەدى.
تاريح عىلىمىندا قايتا قۇرۋ باستالعاندا (وتكەن عاسىردىڭ 80-90 جج.) ەڭ وزەكتى ماسەلە, ارينە سول مەزگىلگە دەيىنگى ارحيۆ قورلارىنداعى جابىق قۇجاتتىق ماتەريالداردىڭ قولجەتىمدىلىگى بولدى. سول ۋاقىتقا دەيىن تاريحنامادا ۇستەمدىك قۇرىپ كەلگەن مەتودولوگيالىق ءادىس-قۇرالداردان اياق تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جالعىز جول وسى جاڭا تاريحي دەرەكتەردى يگەرۋ ارقىلى جۇرەتىن ەدى. بۇل تۇرعىدان بۇرىنعى كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ جەڭىلىس تابۋى وتاندىق تاريحشىلار ءۇشىن قاراڭعى تۇنەكتەن جارىققا شىققانمەن تەڭەستىرۋگە بولاتىن وزگەرىس-ءتىن. ويتكەنى يدەولوگيالىق بۇعاۋدان قۇتىلعان تاريحشى بۇرىننان بەلگىلى فاكتىلەردى جاڭا تانىم تۇرعىسىنان زەردەلەپ, ال ەندى اشىلعان تىڭ فاكتىلەرگە ەركىن تۇسىنىك بەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ت.وماربەك ۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرى وسى ارنادا جانە رۋحاني قاناتتانۋ جاعدايىندا جازىلعاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
تاكەڭنىڭ ۇلى شىڭعىس وماربەكوۆپەن اۆتورلىق بىرلەستىكتە جازعان ەڭبەگى «قازاقستان تاريحىنا جانە تاريحناماسىنا ۇلتتىق كوزقاراس» دەپ اتالادى. وسى ەڭبەگىندە ت.وماربەك ۇلى وتپەلى كەزەڭنىڭ زەرتتەۋشىسى رەتىندە «تاريحىمىزدى قالاي جازامىز؟» دەگەن ماسەلەگە توقتالىپ, «تاريحتى جازۋعا تالاپتانۋشىلار تاريحىمىزدى كىمنىڭ كوزىمەن, ياعني قانداي كوزقاراسپەن جازامىز؟ – دەگەن ساۋالعا بەرەتىن وزدەرىنىڭ جاۋاپتارىن دا ايقىنداپ العانى ءجون. بۇل – تاريحىمىزدى جازۋدىڭ اسا ماڭىزدى العاشقى ماسەلەسى», دەگەن ورىندى پىكىر ءبىلدىرىپ, وسى رەتتە: «قازاقتىڭ تاريحىن قازاقتىڭ ءوزى انا تىلىندە جانە شىنايىلىق ۇستانىم تۇرعىسىنان جازعانى ءجون. وسى عاسىرعا دەيىن ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى باسقالار جازىپ كەلدى. كەڭەستىك كەزەڭدە تاريحىمىزدى جازۋ ءىسىن قولعا العان زيالىلارىمىزدى ونى « ۇلى ورىس» حالقىنىڭ نەمەسە ماسكەۋدىڭ ۇستانىمى تۇرعىسىنان جازۋعا ءماجبۇر بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن كوپ تومدىق تاريحىمىزدى العاش ورىسشا جازىپ, سوڭىنان قازاقشاعا اۋدارىپ كەلە جاتقانىمىزدى كىمنەن جاسىرا الامىز؟» – دەپ بار شىندىقتى جايىپ سالادى. ءبىز دە بۇل پىكىرگە قوسىلامىز.
مىنە, بۇل پىكىر-پايىمنان ءوز كاسىبىنە ادال, وسى ۋاقىتقا دەيىن وتاندىق تاريحنامادا ورىن الىپ كەلگەن بۇرمالاۋشىلىقتار مەن اعاتتىقتاردى جويۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, وسىنداي ازاماتتىق ۇستانىمىن جاريالاعان ەڭبەكتەرى ارقىلى دالەلدەپ كەلە جاتقان تاريحشى بەينەسىن كورەمىز.
2005 جىل تاريحشى شىعارماشىلىعىنا بەتبۇرىس الا كەلگەن كەزەڭ بولدى. كاسىپكەر-عالىم حايروللا عابجالەلوۆپەن شىعارماشىلىق بىرلىكتە «الاش» اتالعان تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىن ۇيىمداستىرىپ, ورتالىققا پىكىرلەس ارىپتەستەرىن جيناپ, قازاق ۇلتىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىسكەن رۋ-تايپالاردىڭ تاريحىن جازۋعا بەت بۇردى. تاريحشىنىڭ وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە «قازاق مەملەكەتى: قاعاناتتار, ۇلىستار مەن حاندىقتار بايانى» جانە «قازاق حاندارى» سياقتى جاڭا كىتاپتارى جارىق كوردى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ورتالىق قىزمەتكەرلەرى جيىرما كىتاپتان اساتىن رۋ-تايپالار تاريحىن جارىققا شىعاردى. وكىنىشكە قاراي, وسى كوپ تومدىق باسىلىمدى تەرەڭ دە كاسىبي تالداۋعا العان ماقالالار جارىق كورە قويعان جوق. ونداي جۇمىس بولاشاقتا اتقارىلار دەگەن ۇمىتتەمىز. دەگەنمەن, وسى ەڭبەك ارقىلى اتقارىلعان مىناداي جۇمىسقا كوڭىل اۋدارماۋ مۇمكىن ەمەس. ادامزات تاريحىنىڭ تەرەڭ قويناۋىنان باستاۋ الاتىن قازاق تاريحى بۇل ەلدىككە ۇمتىلىس, ۇلتقا بىرىگۋ, ۇيىسۋ تاريحى. وسى ۇزاق تا ازاپتى جولداعى رۋ-تايپالار تاريحىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا مۇمكىن بولعانشا جان-جاقتى, عىلىمي تالداۋ جاساماي تولىققاندى ەل تاريحىن باجايلاپ ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. مىنە, وسى رۋ-تايپالاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن كۇردەلى تاريحىنان بايقالاتىن تاريحي شىندىق مىناۋ: كەزىندە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شىعىستاعى كەرۋلەن وزەنى بويى (موڭعول قىراتى) مەن قىتاي قابىرعاسىنان ىعىسىپ, بۇگىنگى كيەلى قازاق جەرىنە كەلىپ ۇلتقا بىرىگىپ, مەملەكەتتىگىن قۇرعان كونە رۋ-تايپالاردىڭ كوش باستاۋشىلارىنىڭ شەشىمى تاريحي تۇرعىدان العاندا ءوزىن اقتاعان كەمەڭگەرلىك بولعاندىعىن ۋاقىت كورسەتىپ بەردى. سول ءۇشىن دە سول اتا-بابالارىمىزعا مىڭ دا ءبىر العىس! ولاي بولسا, وسى اتامەكەن جەرىمىزدى, قاسيەتتى اتاجۇرتتا تامىر جايىپ, قالىپتاسقان ەلدىگىمىزدى ساقتاۋ جانە زامان سۇرانىسىنا ساي كوركەيتۋ بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى ۇرپاقتاردىڭ ەڭ بيىك مۇراتى.
ت.وماربەك ۇلى كەزىندە ارحيۆ قورىنان الىپ 1929-1933 جج. بيلىككە قارسى حالىق نارازىلىعىن قولداپ, قولدارىنا قارۋ الىپ كوتەرىلىسكە شىققان اۋىل ادامدارىنىڭ ءتىزىمىن جاريا ەتتى. كەيىننەن وسى تىزىمدە اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ تاعدىر-تالايىنا قاتىستى ەلدەن كوپتەگەن حات-حابار الدى. بۇل, ارينە زەرتتەۋشىنىڭ قاراپايىم حالىقتان العان العىسى ەدى. تاۋەلسىزدىك كەزىندە ءوز ەلىنىڭ تاريحىن جازۋ ىسىنە بەلسەندى تۇردە اتسالىسقان تاريحشىعا ەلىنىڭ العىسىنان ۇلكەن باقىتتىڭ بولۋى دا مۇمكىن ەمەس.
مامبەت قويگەلدى, اكادەميك
الماتى