عاسىر بويى كۇتكەن جول. بوكەيوردانىڭ جول ماسەلەسىنە ەلباسى قوزعاۋ سالدى

باتىس قازاقستان وبلى­سىندا رەسپۋبليكالىق ماڭى­زى بار اۆتوجول­داردىڭ ۇزاق­تىعى 1392,6 شاقىرىمدى قۇراي­دى. ونىڭ 76,4%-ى عانا اسفالت­تالعان. ال وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار 5103,7 كم جولدىڭ نەبارى 23 پايىزى عانا وسى زامانعى جول دەۋ­گە لايىق. 

باتىس قازاقستان وبلىستىق جولاۋ­شىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى بەرگەن مالىمەتكە قاراعاندا, وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ما­ڭىز­ى بار جولداردىڭ 118 شاقى­رىمى, ال وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار جول­داردىڭ 3674,7 كيلومەترى مۇل­دەم قاناعاتتانعىسىز كۇيدە. 

– بوكەي ورداسى مەن جانى­بەك اۋداندارىنا كەڭەس وكى­مەتى كەزىندە دە اسفالت جول بولعان جوق. وبلىس ورتا­لىعىنان 500-600 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان اۋدان ورتا­لىقتارىنا جول سالۋ ماسەلەسى تالاي جىلدان ايتىلىپ كەلە­دى. بىراق ول ماسەلەنى شەشۋگە وبلىستىڭ كۇشى جەتپەيدى. ءوزىڭىز بىلەسىز, جول سالۋ شى­عىن­دارى وتە قىمبات. ونىڭ ۇستى­نە, قاتقىل تاباندى جول قۇ­رىلىسىنا قاجەتتى قيىرشىق تاس تا, بيتۋم دا ءبىزدىڭ وڭىردە جوق, تۇگەلىمەن سىرتتان تاسىمالدانادى. مۇنىڭ ءبارى جول قۇرىلىسى شىعىنىن ەسەلەپ ارتتىرادى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى اۆتوموبيل جولدارىن پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ەسەنعاليەۆ.

شىنى كەرەك, بۇرىن وڭىر­دەگى جول ماسەلەسى ءتىپتى مۇشكىل بولعان. سوڭعى ءتورت جىلدان بەرى ورالدان تاسقالا ارقىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ساراتوۆ قالاسى باعىتىنا شىعاتىن اۆتوجول «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا سالىنىپ جاتىر. ۇزىن­دىعى 104 كم بولاتىن بۇل حالىق­ارالىق تراسسا بيىل پايدا­لانۋعا بەرىلەدى. سونداي-اق چاپاەۆ – جالپاقتال –قاز­تالوۆ باعىتىنداعى 213 شاقى­رىم­دىق جولدى كۇردەلى جون­دەۋ دە بيىل اياقتالادى. ءسوي­تىپ قاز­تالوۆ اۋدانىنىڭ ور­تا­لىعى مەن ورال قالاسى­نىڭ اراسى اسفالت جولمەن جالعانادى. ەندى قالىپ تۇر­عانى – جانىبەك جانە بوكەي وردا­سى اۋداندارى. قاز­تالوۆ­تان ءارى قاراي 300 شاقى­رىم­عا جۋىقتايتىن بۇل جولدى جون­د­ەۋگە ءوڭىردىڭ ءوز كۇشى جەت­پەيدى. جىلىنا 15-20 شا­قى­رىم «جىلدامدىقپەن» نە بىتەدى؟!

ءبىر ءتاۋىرى, ءوڭىر باسشىسى بۇل ماسە­لەنى جاسىرىپ-جاپپاي, ەلباسى­نىڭ الدىندا ناقتى جاعدايدى ءمالىم ەتتى. مەملەكەت باسشىسى ورالدا وتكىز­گەن باتىس قازاقستان وب­لى­سى­نىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋ ماسەلە­لەرى جونىندەگى كەڭەستە بوكەي ورد­اسى مەن جانىبەككە دەيىن 300 شاقىرىم جولدا اسفالت مۇلدەم جوقتىعىن, ەگەر بۇل ماسەلە شەشىلسە, جەرگىلىكتى حالىققا ۇلكەن قولداۋ بولاتىنىن التاي كولگىنوۆ اشىق ايتتى.

– بوكەيورداعا ءبىز ونى سالۋىمىز كەرەك. مەن ۇكىمەت­كە تاپسىرما بەردىم, قاراجات شىعارىپ, ەكى جولاقتى, جاقسى جول سالىنۋى كەرەك. ءبىز بوكەي ورداسىنا تۋريستەردى اپار­عىمىز كەلەدى. جول بول­ماسا قالاي اپارامىز؟ سوندىقتان وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, بىرگە شەشەمىز, – دەدى ەلباسى. شىنى كەرەك, مەملەكەت باسشىسى­نىڭ بۇل ءسوزىن باتىس قازاقستان وبلىسى تۇر­عىندارى ەرەكشە قۋانىشپەن قارسى الدى. ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىلەردە, whatsapp تورابىن­دا ءبولىسىپ, ءبىر-بىرى­نەن ءسۇيىنشى سۇراعاندار كوپ بولدى. 

– وتكەن عاسىرلاردا ورال­دان ورداعا باراتىن جولاۋشىلار ات كولىكپەن ايعا جۋىق ۋاقىت ءجۇرىپتى. قازىر استىن­دا جەلمەن جارىسقان اۆتو­كولىك بولسا دا بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋدانى تۇرعىندارى كوكتەم مەن كۇزدە, اۋا رايىنىڭ قولايسىز كەزىندە ەكى اراعا 10-12 ساعات جۇرەدى. ءتىپتى جولدا قونىپ, ەرتەسىنە كەلىپ جاتامىز. «جول ازابى – كور ازابى» دەگەن ما­قال­دى شىعارعان مەنىڭ جەر­لەس­تەرىم شىعار, – دەيدى ءتۇبى بوكەيوردالىق, بۇگىندە ورال قالاسىندا تۇراتىن ولكە­­تانۋ­شى ايبولات قۇرىمباەۆ. 

ءحىح عاسىردىڭ عاجايىپ ەسكەرتكىشى, قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق 100 كيەلى نىسانى قاتارىنا كىرگەن بوكەي ورداسى تاريحي-مۋزەي كەشەنى مەن كۇيشى-كومپوزيتور داۋ­لەتكەرەي شىعاي­ ۇلى­نىڭ كەسەنەسى ورنالاسقان وڭىرگە اسفالت جول كەلسە, تاريحي مەكەن­دى تاماشالاپ كەلۋشىلەر دە كوبەيىپ, جەرگىلىكتى ءتۋريزم­نىڭ دە تىنىسى اشى­لار ەدى دەپ سانايدى بوكەي ورداسى تاري­حي مۋزەي-كەشەننىڭ ديرەكتورى عايسا ماقىموۆ.

ءبىزدىڭ عاسىر قارىم-قاتىناستىڭ عاسىرى عوي. ءححى عاسىردىڭ ادامىنا بۇگىندە ءبىر قالادان تاڭعى اسىن ءىشىپ, ءبىر قالادان تۇستەنىپ, تاعى ءبىر شاھارعا قونىپ جۇرە بەرۋ تاڭسىق ەمەس. ال تۋعان اۋىلىنان وبلىس ورتالىعىنا جەتۋ ءۇشىن ءبىر كۇن ۋاقىتىن ىسىراپ قىلۋ ادام توزگىسىز جاعداي عوي. جول ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ءتۇرلى يدەيانى ورتاعا تاستاپ, ۇسىنىس ايتىپ جۇرگەندەر كوپ. بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ ءبىراز اۋماعى «كاپۋستين يار» سىناق پوليگونىنا قارايدى عوي. «تەلەگەي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءسادىر «پوليگونعا بەرىلگەن جەر ءۇشىن رەسەيدەن الىناتىن وتەماقىنى تۇگەلىمەن جول سالۋعا جۇمساۋ كەرەك» دەگەن ويىن جاريالاپ ءجۇر. ءتىپ­تى « ۇلى وتان سوعىسى كەزىن­دە جانىبەك پەن بوكەي ور­داسى اۋداندارى ۆولگوگراد ماي­دانىنىڭ جاقىن تىلى بول­عان, جاۋ ۇشاقتارى ساي­حىن­دى, جانىبەكتى بىرنەشە مار­تە بومبالاعان, بۇل جەردە قانشاما ادام قازا تاپقان. سوندىقتان بۇل ەكى اۋىلعا «قاھارمان كەنت» مارتەبەسىن بەرىپ, گەرمانيادان وتەماقى تالاپ ەتەيىك, سول وتەماقىعا جول سالايىق» دەۋشىلەر دە بار. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, جول ازابىن ابدەن تارتقان بوكەي­لىكتەردىڭ تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەۋى عوي. 

سونىمەن بوكەي ورداسىنا جول سالىنا ما؟ «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىنىڭ ورالدىق وقىرماندارى دا بىزدەن مۇنى ءجيى سۇرايدى. 

ايتا كەتەيىك, مەملەكەت باسشىسى­نىڭ تاپسىرماسى­نان كەيىن كىدىرمەي ءوڭىر باس­­شىسى التاي كولگىنوۆ جاۋاپ­تى ماماندارىمەن بىرگە اس­تاناعا ارنايى بارىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىن­شى ورىنباسارى اسقار ءمامين­نىڭ قابىلداۋىندا بولدى. ماسەلەگە جان ءبىتتى, ءىس قوز­عالدى دەۋگە بولادى. ودان كەيىن ورالعا ينۆەس­تي­تسيا­لار جانە دامۋ مينيستر­لىگى اۆتوموبيل جولدارى كو­م­يتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­­باسارى سايرانبەك بار­ماقوۆ پەن «قازاۆتوجول» اق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەرىك جەلدىكباەۆ ارنايى كەلدى. استانالىق ماماندار ءمان-جايدى كوزىمەن كورىپ, جول جاعدايىمەن تانىسۋ ءۇشىن وبلىستىڭ جانىبەك, بوكەي ورداسى اۋداندارىنا ساپار شەكتى. بۇيىرسا, كوپ كەشىكپەي ناقتى جۇ­مىس جوسپارى دا جاريالانىپ قالار. ەكى اۋداندا تۇراتىن 35 مىڭداي تۇرعىننىڭ تالاي جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جات­قان ماسەلەسىنە قوز­عاۋ سال­عان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا حالىق­تىڭ ال­عىسى شەكسىز. ەندى ناقتى جۇ­مىس قولعا الى­نىپ, جول قۇ­رى­لىسى باستا­لىپ كەتسە بول­عانى. باتىسقازاق­ستاندىق­تار­دىڭ كۇتكەنى وسى.

قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»