بۇگىندە اۋىل احۋالىن ارتتىرۋ, ەلدى مەكەندەردىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. اۋىلدىڭ شارۋاسى شالقىپ, ىرىسى تاسىعان شاقتا عانا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق احۋالى ارتىپ, الەۋمەتتىك الەۋەتى جوعارىلاي تۇسپەك. ەلباسى «اۋىل – قازاقتىڭ التىن بەسىگى» دەپ اتاپ وتكەندەي, اۋىل قاشاندا قازاق ءۇشىن قاستەرلى مەكەن, كيەلى ولكە بولعان. ال ەجەلدەن بابالارىمىزعا قونىس بولعان اۋىلداعى تىرشىلىكتىڭ تامىرىنا ەلىمىز ەگەمەندىك العان ساتتەن بەرى قايتا ءنار جۇگىرىپ, تالاي كۇردەلى ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاپتى. دەگەنمەن اۋىل حالقىنىڭ جۇزەگە اسسا, شەشىمىن تاپسا دەيتىن كوكەيكەستى ماسەلەلەرى ءالى دە بار.
جامبىل وبلىسىنىڭ ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاراستى ءابجاپار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن بۇل كۇندە اۋىز سۋ ماسەلەسى وزەكتى. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قۇرىلىپ, «قىزىل تۋ» اتانىپ كەلگەن اۋىلعا 1997 جىلى بەلگىلى جازۋشى ءابجاپار جىلقىشيەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن. بۇل كۇندە اتالعان ەلدى مەكەن ورنەك اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. اسقار الاتاۋدىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان, حالقى تابيعاتتىڭ اسەم كوركىنە شومىلىپ, سامال جەلدىڭ ماقپال لەبىن جۇتىپ وتىرعان اۋىلدا ەمحانا, مەكتەپ, جارىق, كوشە ماسەلەلەرى تولىعىمەن شەشىلگەن ەكەن. ورنەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى باۋىرجان اقۇرپەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ءابجاپار اۋىلىندا 125 ءۇي بار. ەندى سول اۋىلداعى جەتى جۇزدەن استام ادامنىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلسە ەكەن دەگەن ارمانى مەن تىلەگى بار.
اۋىل احۋالىن كورىپ, ونداعى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ ماقساتىندا ءابجاپار اۋىلىنا ات باسىن بۇرعانىمىزدا, ۇمىتبەرگەن قاراباەۆ قاريا باستاعان اۋىل ادامدارى تالاي جىل بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان اۋىز سۋ ماسەلەسىن كوتەردى. قىرىق جىل بويى ۇستازدىق قىزمەت ەتكەن, بۇگىندە جاسى سەكسەننەن اسقان ۇمىتبەرگەن اقساقال ءالى كۇنگە اۋىلدىقتاردىڭ ارىقتان سۋ ءىشىپ وتىرعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. «مەن بۇل اۋىلدىڭ جاعدايىن بۇرىننان بىلەمىن. تالاي جىل بولدى, ءالى كۇنگە دەيىن ارىقتان سۋ ءىشىپ كەلەمىز. كەيدە سۋ لايلانىپ كەتەدى. ونى جۋىق ارادا تۇندىرۋ دا مۇمكىن ەمەس. كوكتەم جانە جاز مەزگىلدەرىندە ارىققا بالالار شومىلادى, كەيدە مال تۇسەدى. ال قىستىڭ كۇنى قاردى ەرىتىپ ىشۋگە ءماجبۇرمىز» دەيدى ۇمىتبەرگەن قاريا.
اۋىل تۇرعىندارى ايتىپ وتىرعان ارىق سۋى تۇيىقتور ارناسى ارقىلى تاۋ باسىنان كەلەدى ەكەن. شامامەن ەكى ورتا 15 شاقىرىمداي جەر. سول ەكى ارالىقتا ارناعا مال ءتۇسىپ, ونى لايلاپ كەتەتىنى دە شىندىق. ال كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە اۋىلدى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن قۇدىق بولىپتى. بىراق توقسانىنشى جىلدارى «قىزىل» وكىمەتپەن بىرگە قۇدىق تا قۇردىمعا كەتكەن. كەيىننەن اۋىلداعى ۇلكەن كوشەنىڭ باسىنان تاعى ءبىر قۇدىق پايدا بولادى. بىراق ونىڭ سۋى اششى بولعاندىقتان, اۋىلدىقتار بۇل سۋدى ءىشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ايتىپ وتىر. دەگەنمەن حالىق بۇل سۋدى ىشسە دە, ىشپەسە دە كۇنىنە ەكى ساعات قۇدىق سۋى قوسىلىپ تۇرادى ەكەن. ءارى اۋىلدىقتار سول قۇدىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۋاقتىلى اقشاسىن تولەپ وتىر. ال كولىگى بار ازاماتتار اۋىز سۋدى كورشى ورنەك جانە جارلىسۋ اۋىلدارىنان تاسىپ ىشەدى. اۋىز سۋ ماسەلەسى الاڭداتقان اۋىلدىقتاردىڭ ايتارى وسى.
ابجاپارلىقتاردىڭ باستى قورقىنىشى – سۇزەك اۋرۋىنىڭ قاۋپى. ولاي بولاتىن سەبەبى اۋىل تۇرعىنى وتىنشى بايبۇلانوۆ وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا وسى اۋىلدان سۇزەك اۋرۋىنىڭ شىققانىن ايتتى. ءارى بۇل اۋرۋ وسى ارىقتىڭ سۋىن ىشكەننەن بولدى دەيدى جۇرت. سوندىقتان دا سول جاعدايدىڭ قايتالانۋىنان قورىققان حالىق كوپ كەشىكپەي اۋىز سۋ ماسەلەسى وڭ شەشىلسە دەيدى. ال اۋىل تۇرعىنى توقسانباي كەۋكەرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىراز ۋاقىت بۇرىن بيۋدجەتتەن اقشا ءبولىنىپ, اۋىلداعى سۋ قورىنىڭ ورنى انىقتالعان. الايدا بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرمەن بۇل جوسپار دا جۇزەگە اسپاي قالعان. تاعى ءبىر اۋىل تۇرعىنى دۇيسەباي اقۇرپەكوۆ بۇل ماسەلەنىڭ تالاي جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقانىن, وتكەن جىلى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ەسەبىنە كەلىپ قاتىسقان ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەنبەك الپەيىسوۆتىڭ ماسەلەنىڭ كەلەسى جىلى شەشىمىن تاباتىنىن ايتىپ كەتكەنىن ايتتى. بىراق بيىلعىنىڭ العاشقى بەس ايى ءوتىپ بارادى. ال اۋىلدىقتار ءۇشىن اۋىز سۋ ماسەلەسى ءالى سول وزەكتى كۇيىندە.
اۋىلداعى ارىقتارعا سۋدىڭ تۇيىقتور ارناسى ارقىلى تاۋ باسىنان كەلەتىنىن ايتتىق. تۇرعىندار بۇل سۋدى نەگىزىنەن باۋ-باقشا سۋارۋعا پايدالانادى. ال ىشۋگە شىندىعىندا دا جارامسىز. حالقىمىز بۇرىن ايتاتىن «اعىن سۋدىڭ ارامى جوق, جاتقان سۋدىڭ جامانى جوق» دەگەن ناقىلعا سۇيەنگەن اۋىل تۇرعىندارى قالايدا وسى سۋدى ىشۋگە ءماجبۇر. ال اۋىل باسىنداعى قۇدىقتىڭ سۋى اششى بولعاندىقتان, ونى ىشكەن ادامنىڭ اسقازانى اۋىرىپ, ابىگەرگە تۇسەدى ەكەن. ەندى اركىم ءوزىنىڭ ەسىگىنىڭ الدىنان قولدان قۇدىق قازىپ الايىن دەسە, اۋىل تاۋ ەتەگىندە, وردە تۇرعان سوڭ سۋ بۇل جەردەن ءجۇز مەتردەن استام تەرەڭدىكتەن شىعادى. بۇعان دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ مۇمكىندىگى جەتە بەرمەيدى. ال ارامى جوق دەلىنەتىن اعىن سۋدى مال كەشىپ وتسە, ونىڭ ىشىندە مالدىڭ تەزەگى, كەيدە جانۋاردىڭ ولەكسەسى جاتسا, نە بولماق؟ ارينە بۇدان تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
اۋىل تۇرعىندارى بۇل كۇندە جاعدايدىڭ جاقسى ەكەنىن ايتتى. نەگىزىنەن مۇنداعى حالىق ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن كۇن كورەدى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, ءار ۇيدە ەلۋ-الپىس ۇساق باس مال بار. وعان قوسا, ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ ءىرى شارۋاشىلىقتارعا بىرىگۋى كەزىندە ءابجاپار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرىنە تيەسىلى جەرىن «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىنا وتكىزىپ, مەزگىلىندە وزدەرىنە تيەسىلى پايلارىن الادى ەكەن. الايدا كوپشىلىك وسى «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىنىڭ ەكى مىڭداي جىلقىسىنىڭ جانە بىرنەشە وتار قويىنىڭ كۇن سايىن تۇيىقتور باسىنان كەلەتىن اعىن سۋدى كەشىپ جايىلاتىنىن ايتادى. ال مىڭداعان تۇياق تيگەن اعىن سۋدىڭ لايلانۋى جىلدام بولعانمەن, ونىڭ تۇنۋى قيىن عوي. سول لاي كۇيىندە اۋىلعا كەلگەن ارىق سۋىن حالىق تۇندىرىپ ءىشىپ, كۇنىن كورىپ وتىر. «مەملەكەت تاراپىنان اۋىلدىق جەرلەرگە دەگەن قامقورلىق از جاسالىپ جاتقان جوق. ەندى اۋىلىمىزعا اۋىز سۋ كەلسە, وسى ماسەلە وڭ شەشىلسە, ءبىز ءۇشىن ودان ارتىق قۋانىش بولماس ەدى», دەيدى كوپشىلىك.
«كوپ تىلەگى قابىل» دەگەن بار. ارينە كوپتىڭ كوكەيىندەگى ماسەلەنىڭ ورىندى ەكەنى راس. تەك ەندى ونىڭ قاشان, قاي كەزدە جۇزەگە اساتىنى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاۋقارىنا بايلانىستى. 2013 جىلى مەملەكەتتىك «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا ءابجاپار اۋىلىنا اۋىز سۋ تارتۋ ءۇشىن جۇمىستار قولعا الىنعان. ءتىپتى اۋىلدىڭ باسىنان شيرەك عاسىرعا جەتەتىن سۋ قورى دا انىقتالعان. الايدا بەلگىسىز ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل جۇمىس سوڭىنا دەيىن بارماعان. بىراق ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى اسقار قىرىقباەۆ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنىڭ كوپ ۇزاماي شەشىمىن تاباتىنىن ايتىپ وتىر. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, اۋىز سۋدىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارى دايىن. تەك اۋداندىق اكىمدىك سۋ جاعدايىنىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاماسىن كۇتىپ وتىر ەكەن. ال جوبا قۇنى شامامەن 640 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. مەملەكەتتىك ساراپتاما كەلگەن بويدا وبلىستىق بيۋدجەتكە اتالعان قاراجاتتى قاراستىرۋعا ءوتىنىم بەرىلەدى. اۋدان اكىمى بۇل ماسەلەنىڭ 2019-2020 جىلعا قاراي شەشىمىن تاباتىنىن جەتكىزدى.
«بۇل ارىقتان اكەلەرىمىز دە سۋ ىشكەن» دەگەن اۋىل اقساقالدارىنىڭ جاسى بۇگىندە سەكسەننەن اسقان. ەندى تۇرعىنداردىڭ تىلەگىنە وراي, اۋىلداعى اۋىز سۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپسا قۇبا-قۇپ. كەيدە سۋ قاتتى لايلانىپ كەتكەن كەزدە كولىگى جوق اۋىلدىقتار ارباعا ات, ەسەك جەگىپ كورشى اۋىلدارعا سۋعا بارادى. بۇگىنگىدەي ەلىمىز دامۋ جولىنا تۇسكەن كەزدە اۋىز سۋ ماسەلەسىنىڭ ايتارلىقتاي قيىندىق تۋدىرىپ وتىرعانى اۋىلدىقتار ءۇشىن دە تاڭعالارلىق دۇنيە. بىراق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋىز سۋدان ءالى دە ءۇمىتى بار.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى