تولەگەن مەن قىز جىبەكتىڭ – قۇمان مەن مەرۋەرتتىڭ شاڭىراعىندا قوناقتا وتىرمىز. ءسوز كەزەگىن جازۋشى باقىتجان مومىش ۇلىنا بەرگەندە قاسىندا وتىرعان شەر-اعا – شەرحان مۇرتازا:
– تىكىرەيگەن شاشىڭنان اينالايىن! – دەپ ءىنىسىنىڭ باسىنان سيپادى. سوندا باكەڭ ءسوزىن توست سويلەۋدەن ەمەس, باسقا ءبىر اڭگىمەدەن باستادى:
– اعا, جاقىندا مەن جان-ءتان تۋرالى جازىلعان ءبىر كىتاپ وقىدىم. سوندا ايتادى, ادام ومىرگە كەلگەندە, ياعني تۋىلا سالىپ ەكى پەرىشتە قاسىنا كەلەدى ەكەن دە بالانىڭ بۇكىل الداعى ءومىر-تىرشىلىگىن, تاعدىرىن كەزەك-كەزەك ايتىپ بەرەدى ەكەن. بىراق قىرقىنان شىققان سوڭ بالا ونىڭ ءبارىن ۇمىتادى ەكەن. ال مەن ۇمىتپادىم. پەرىشتەلەر: «اكەڭ – باۋىرجان, ايەلىڭ زەينەپ بولادى» دەگەندە توبە شاشىم تىك تۇردى دا, سول كۇيى جاتپاي قالدى, – دەدى.
* * *
سوناۋ 1980-جىلدارى اقىن-جازۋشىلار تۋعان جەرىنە بارىپ شىعارماشىلىق ەسەپ بەرەتىن ءۇردىس بار ەدى. اۆتورلار ەلىنە جالعىز اتتانبايتىن, قاسىنا قالامگەرلەردىڭ بىرنەشەۋىن قوناق رەتىندە ەرتىپ اپاراتىن.
قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى دۇكەنباي دوسجانوۆ باقىتجان ەكەۋمىزگە ەلىنە بىرگە بارۋعا ءوتىنىش ايتتى. العاشىندا باكەڭ مويىنسۇنبادى. الايدا ويلانا كەلە كيەلى سىر ەلىنە تاعزىم ەتىپ, سىرداريانى كورىپ قايتۋعا بەل بۋدى.
سونىمەن ۇشەۋمىز جولعا شىقتىق. ۇشاقتان تۇسكەننەن باستاپ ىستىق ىقىلاس, ەرەكشە قۇرمەتپەن قارسى الدى. قالانىڭ وزىندە ءتورت-بەس كەزدەسۋ بولدى. مەن جازۋشى ەمەسپىن, بىراق «شۋاقتى كۇندەر» اتتى كىتابىمنىڭ ەل اراسىنا كەڭ تارالىپ, جاقسى قابىلدانىپ جاتقان كەزى ەدى. ونىڭ ءبارى مەنىڭ مىقتىلىعىمنان ەمەس, اتانى – باۋىرجان مومىش ۇلىن ارداقتاعان, ساعىنعان حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتقان اق نيەتتەر بولاتىن. كەزدەسۋ سايىن نەگىزگى اڭگىمە اۋانى اتاعا اۋىپ جاتتى. سونداي ءبىر ەرەكشە جيىن قالاداعى كۇرىششىلەر سارايىندا ءوتتى. ينە شانشار جەر جوق, سىعىلىسىپ تۇرعاندارى قانشاما!
ادەتتە الدىمەن – دۇكەنباي, ودان كەيىن – باكەڭ, سوڭىندا مەن سويلەيمىن. ءبىز ايتارىمىزدى ايتقان سوڭ وزگە ادامدار شىعىپ پىكىر ايتادى. ءبىر كەزدە كەۋدەسى وردەن-مەدالعا تولى ءبىر اقساقال مىنبەگە كوتەرىلدى. ءبىز جاققا قارادى دا:
– دۇكەنباي مەن باقىتجاننىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن. مەن زەينەپ كەلىن تۋرالى سويلەيمىن, – دەدى. باكەڭ وسى سوزدەن سوڭ ىلە-شالا:
– اعا, سويلەي بەرىڭىز. دۇكەنبايدى قايدام, ءوزىم ۇيرەنىپ كەتكەنمىن. اكەمنىڭ كوزى تىرىسىندە «باۋىرجاننىڭ بالاسى» بولدىم. اكەم دۇنيەدەن وتكەن سوڭ «تۇلپاردىڭ تۇياعى, التىننىڭ سىنىعى» دەگەن اتقا يە بولدىم. زەينەپتىڭ كىتابى شىققالى بەرى «زەينەپتىڭ كۇيەۋى» دەگەن دارەجەگە جەتتىم, – دەگەنى.
* * *
ءبىز قىزىلوردا قالاسىنان شىعىپ اۋدانداردى ارالاي باستادىق. كەزدەسۋدەن كەزدەسۋ ءوتىپ جاتىر. بارعان جەرىمىزدە مەنى «كەلىندەردىڭ سيمۆولى» دەپ قولپاشتايدى. سودان شيەلىگە كەلگەنىمىزدە ءبىر سويلەۋشى تاعى دا جوعارىداعىداي تەڭەۋدى ماعان باعىشتادى. سوندا باكەڭ:
– ءبىر اپتادان بەرى تالاي جەردى ارالاپ كەلە جاتىرمىز. مەن ءبىر نارسەنى ءتۇسىندىم. قىزىلوردانىڭ ءۇش سيمۆولى بار ەكەن – ماسا, شەڭگەل, زەينەپ, – دەدى.
زەينەپ احمەتوۆا الماتى
قىمباتتاۋدىڭ «قام-قارەكەتى»
«اراق-شاراپ قىمباتتايدى» دەگەننەن, «ساۋداگەر» اپپارات دايىنداپ جاتقان كورىنەدى. قۇپيا «سۋسىندى» بوساتىپ «كوگەننەن», قايناتۋعا قايىمداپ جاتقان كورىنەدى.
شىلىم باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا وراي, بىرەۋلەر جاپىراق جيناۋعا شىعىپتى. مۇنىڭ دا وسىلاي جولىن تاۋىپ وڭاي, ساموپال شىلىم «سىيلاۋعا» شىعىپتى.
پالەن پايىز بەينەتكەردىڭ, تۇگەن پايىز زەينەتكەردىڭ الاشاعى وسەتىنىن الدىن الا ەستىگەندەر, باعانى بالەن پايىزعا وسىرمەكشى ەكەن. «ەسكى» باعانى ەلگە كورسەتپەي, ەرتەلەتىپ ەرتەرەك وشىرمەكشى ەكەن.
تەمەكى تۋرالى تولعاۋ
ءتۇتىنىن ىشكە تارتقان سايىن, تاۋەلدىلىگىڭ ارتقان سايىن... ءدامدى ونشا باتىرمايتىن, دەنساۋلىقتى قاتىرمايتىن, الدىمەن ءتۇسىڭدى الاتىن, اۋىزداعى ءتىسىڭدى الاتىن. مي قابىرشاعىن كەپتىرەتىن, مەزگىلدەن بۇرىن شوكتىرەتىن. كۇش-قۋاتتان ارىلتاتىن, تىنىس جولىن تارىلتاتىن. ەسكە دە كەيىن جەتەتىن, تىم ۇمىتشاق ەتەتىن. وكپەنى دە «وكپەلەتەتىن,» «وكپەسى» وتە كوپكە كەتەتىن... تەرەڭىرەك بولساڭ زەردەلەيتىن, قوس جاناردى دا پەردەلەيتىن. وزىنە تاۋەلدىگە تاياق ۇستاتاتىن, تاياقتى ەرتە «اياپ» ۇستاتاتىن. «قاباعان يتتەرگە قاپتىرمايتىن», «ۇرىلارعا ەسىگىن قاقتىرمايتىن», ءماندى ىسىمەن مارقايتپايتىن, قۇمار كىسىنى «قارتايتپايتىن»... قىسقاسى, تەمەكى دەگەن تاجال, قىمباتتايدى دەگەلى... دەلدال مەن دۇكەنشىنىڭ, بولىپ تۇر-اي دەگەنى... ءسوزدىڭ توق ەتەرى – اركىمگە كىنا ارتپا, سوڭعى رەت تارت تا, تەمەكىنى قوي!
ماسحانا جايلى «مونولوگ»
قالت-قۇلت ەتكەن قاسقاعا, قۇلاپ جاتقان ماسقا دا, «ۆرەمەننو ۆنە وچەرەد», بەرىلگەن بۇرىن باسپانا.
«پروبلەما» جوقتاي باسقا دا, «پوتوم» شىقتى باستاما. «ىرىمعا» ىشكەن «تابىلماي», جابىلىپ قالدى ماسحانا.
بىلمەيمىن قالاي باسقاعا, جابىلعان سوڭ ماسحانا, مازالايتىن كوشەدە, ماس كوبەيدى, ماسقارا!..
قازىبەك اشىربەك ۇلى قىزىلوردا
ماسحانا جايلى «مونولوگ»
قالت-قۇلت ەتكەن قاسقاعا,
قۇلاپ جاتقان ماسقا دا,
«ۆرەمەننو ۆنە وچەرەد»,
بەرىلگەن بۇرىن باسپانا.
«پروبلەما» جوقتاي باسقا دا,
«پوتوم» شىقتى باستاما.
«ىرىمعا» ىشكەن «تابىلماي»,
جابىلىپ قالدى ماسحانا.
بىلمەيمىن قالاي باسقاعا,
جابىلعان سوڭ ماسحانا,
مازالايتىن كوشەدە,
ماس كوبەيدى, ماسقارا!..
قازىبەك اشىربەك ۇلى قىزىلوردا
اشۋ شاشۋ – باسۋپىقىپ دوسپەن ءبىر مەكەمەدە قىزمەت ىستەيمىز. قىزمەتىمىز دە بىردەي, دارەجەمىز دە تەڭ, ەل قاتارلى كۇيبەڭ تىرلىكپەن كۇن كەشىپ جاتقان جايىمىز بار.
بىردە پىقەكەڭدى قاراپايىم سىراحاناعا شاقىرىپ, ءوزىمىزدىڭ سىلدىر سۋسىنىمىزدى ءسىمىرىپ وتىرىپ:
– ءاي, يت تىرلىك-اي, بۇيتە بەرسەك قۇردىمعا كەتىپ قۇرىرمىز! ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العان اكىرەڭ اۋمەسەرلەردىڭ جولى بولعىش! – دەپ اڭگىمەمدى ارىدەن باستاپ ءبىراز قىجىلىمدى اعىل-تەگىل اعىتىپ بارىپ توقتاعان بولىپ ەدىم, پىقەكەڭ ساپتاياعىن سىمىرە تاۋىسىپ تىلگە كەلدى.
− ىلدەكە, سابىر! «سابىر ءتۇبى سارى التىن» دەگەن. نەگىزى, دۇنيەدە اشۋدان وتكەن اپەرباقان بولمايدى دەسەدى. اشۋمەن قانشاما اقىلعا سىيىمسىز ارەكەتتەر جاسالادى. سوڭىندا وپىق جەيدى, بارماق تىستەيدى. بۇل پالەكەتتىڭ پاتۋاسىزدىعى سونشا, ءبىر ساتتىك اشۋ بۇكىل عۇمىرىڭا كەسەپات بولىپ كەسە- كولدەنەڭ تۇرىپ الادى ەكەن... – دەپ كىدىرگەن بولىپ, اناۋسىنان ءبىر ءسىمىرىپ بارىپ: − اشۋدىڭ زيانىن عىلىمدا دالەلدەگەن, مەديتسينادا ودان كەلەر كەسەپاتتى كولدەنەڭ تارتقالى قاشان... اتام قازاق «اشۋ بار جەردە اقىل زىمزيا» دەپ ناقىل, «قوي دەگەندە قويماساڭ, اراشاعا زار بولارسىڭ» دەپ تە تۇيگەنىن قالدىرعان. پىقەكە, نەگىزى, ءوز دەنساۋلىعىڭ قۇريدى, وزگەلەرگە كەلتىرەر كەسەپاتى دا كولكوسىر... – دەپ توقتاعانى انىق ەسىمدە, ودان ءارى ايتىلعان اشۋدىڭ زيانى جونىندەگى ۇلاعاتتى سوزدەردىڭ ءبىرازى ەمىس-ەمىس ەسىمدە قالىپتى.
...زىمىراعان ۋاقىت, كۇندەر وتسە دە مەن بەيباق سول قاراپايىم قىزمەتىمدەمىن, پىقەكەڭ مەكەمەمىزدىڭ ءدوي باستىعى بولىپ باعى جانعان بولاتىن.
بىردە سول پىقەكەڭ مەنى قالاداعى ءدوي سىراحاناعا شاقىرىپ, شەتەلدىڭ ايدىك سۋسىنىن ءسىمىرىپ وتىرىپ:
– ءاي, يتتەر-اي, كورەسىڭدى كورە الماستاردان كورەدى ەكەنسىڭ! اياقتان شالعىسى كەلەدى, قيت ەتسەڭ قيىپ تۇسۋگە دايىن! – دەپ اڭگىمەسىن ارىدەن باستاپ ءبىراز قىجىلىن اقتا-توك توعىتىپ ءسال كىدىرگەنىندە:
− پىقەكە, سابىر! «سابىر ءتۇبى سارى التىن», «اشۋ بار جەردە اقىل زىمزيا» دەگەن بار, − دەپ مەن دە وتكەندەگى ءوزىنىڭ «وزەكجاردى» ءسوزىن ەسكە ءتۇسىرىپ كەلە جاتىر ەدىم, قولىن سىلتەپ توقتاۋ جاساپ:
− «اۋىزعا كەلگەن تۇكىرىك – قايتا جۇتساڭ ماكۇرىك», «اقىلدى ۇندەمەسە, اقىماق جەڭدىم دەيدى», «يت قاپقىسى كەلگەندى قاپپاسا, قارتايعانشا قايعىرادى» دەگەن دە بار, − دەپ ءبىراز وسى تەكتەس ءتالىمدى تىركەستەردى تىزبەلەپ بارىپ, «نەگىزى, اشۋدى كىدىرتكەن ءجون ەمەس ەكەن. ءبىر عىلىمي جۋرنالدان وقىدىم, كىدىرتىپ قالۋ – اتى جامان اۋرۋدىڭ العىشارتى بولىپ, كۇردەلەنسە ءتۇيىن تاستاپ ءبىرجولا ورىن تەۋىپ وڭدىرمايدى ەكەن... ال اعىل-تەگىل اشۋ − ءبىسمىللاسى – قان تامىرلار كەڭىپ, ونداعى زياندى قالدىقتار ءبىر ساتتە تاراپ اعزادان اعىپ جوڭكىلەدى ەكەن دە, جۇرەك جارىقتىق جونگە كەلىپ, مي تامىرلارى مامىراجاي كۇيگە ەنەدى ەكەن», دەپ توقتاعانى انىق ەسىمدە, ال ودان ءارى ايتىلعان اشۋدىڭ پايداسى تۋرالى ءجون سوزدەردىڭ ءبىرازى عانا ەسىمدە قالىپتى.
ەرسۇلتان ماعجان الماتى وبلىسى
تىكەنەك ءسوز
ەركەك جىلاسا – كوزىن, ايەل جىلاسا اۋزىن باسادى. كىمنىڭ كۇناسى نەدەن كوبىرەك ەكەنىن تۇسىنگەن شىعارسىز؟!
قالتالىلاردىڭ كوپ بولعانى جامان ەمەس, تەك ولاردىڭ سەنىڭ تۋىسىڭ بولماعانى قىنجىلتادى.
زەرتتەۋ بويىنشا جۇرتىمىزدىڭ 84 پايىزى ءوزىن باقىتتى سانايدى ەكەن. ال قالعاندارى تەلەديدار كورمەيتىن بولىپ شىقتى.
كەدەيدىڭ اياعىنا كەز كەلگەن ەتىك شاق.
ءداۋ اعاشتى داۋىل كوبىرەك سىلكىلەيدى.
اقىندار ايتقان ەكەن
بىردە ارقالى اقىن ايتاقىن بۇلعاقوۆ ماڭعىستاۋلىق نۇرلان مۇساەۆپەن ايتىسادى. ايتىستا ايتاقىن نۇرلاننىڭ بويىنىڭ قىسقالىعىن ايتىپ تيىسەدى. سوندا نۇرلان:
«قىسقاسىڭ دەپ تيىسپەي دەم العايسىز, الاسا دەپ ءسىز مەنى جەڭە المايسىز. بويىمنان الاسالىق كورگەنىڭمەن, ويىمنان الاسالىق كورە المايسىز, مەن ۇزارسام ءدال سىزدەي بولا الامىن, ءسىز قىسقارىپ ءدال مەندەي بولا المايسىز»,
– دەپ باستاعان ويىن ەكىنشى شۋماقپەن جالعاپ:
«دەمەسسىڭ مىقتى اقىن بوپ بايقالمادىڭ, مەسەلىن ءىنىڭىزدىڭ قايتارماعىن. اناما ۇقساعانمىن قىسقا بولسام, ايتايىن مەن ومىردەن بايقالعانىن. انامنان تۋماي جاتىپ مەن اكەمە, ۇزىن ايەل الشى دەپ ايتا المادىم»,
– دەگەن ەكەن.
* * * نۇرلاننىڭ ايتقىشتىعى ايتىستا عانا ەمەس, كۇندەلىكتى اۋىزەكى سوزدەردە دە ءجيى كورىنىس تاۋىپ جاتادى. بىردە تاكسيگە وتىرىپ جاتىپ ەسىكتى قاتتىراق جاپقان نۇرلانعا شوپىر جىگىت: – ەسىكتى اقىرىن جابۋدى بىلمەيسىڭ بە, ۇيىڭدە حولوديلنيك جوق پا ەدى؟ – دەپتى. سوندا نۇرلان شوپىرعا: – بار عوي, بىراق ىشتەن جاۋىپ كورمەپپىن, – دەگەن ەكەن.
* * * بىردە جىر ءدۇلد ۇلى جامبىلعا ارنالعان ۇلكەن ايتىس بولادى. ءسوز باستاۋ قيىن دەمەكشى, ايتىستى دا باستاۋ وڭاي ەمەس, ءارى ابىروي عوي. «بۇل ايتىستى كىم باستايدى» دەگەندە قازىلار اقىلداسا كەلىپ ءارى جامبىلدان ەكەنىن ەسكەرىپ, ءارى سول كەزدە اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعانىن العا تارتىپ شورابەك ايداروۆ باستاسىن دەپ ءباتۋالاسادى. ساحناعا شىعا سالىپ: «ە-ە-ەي, اعاي-ە-ە-ەن!». دەپ باستاعان شوكەڭ بىردەن ىسكە كوشىپ:
«ولەڭمەن جامبىل اتامنىڭ تويىن باستايمىن, مەن ەندى قاراپ وتىرماي ويىن باستايمىن. ۇيىمدە قىرىقتاعى ايەلىم بار, جيىرماداعى ەكى قىزعا ايىرباستايمىن»,
– دەگەندە ەندى عانا باستالعان ايتىستا ەل قىران-توپان كۇلەدى.
شورابەكتەن كەزەك العان ارىپتەسى حانىشا رايىسوۆا بىردەن سالماقتى ويعا باستاپ, ايەلدىڭ قادىر-قاسيەتىن جىرلاي كەلە, نەمەنە ايەلىڭدى وتكىزە الماي ءجۇرسىڭ بە دەگەنگە ساياتىن سوزدەر ايتادى. سوندا شورابەك:
«جۇرگەم جوق ايەلىمدى وتكىزە الماي, ول دا كەمپىر بولادى كوپكە ۇزارماي. ادەيى ەكى قىزعا تەڭەپ ايتتىم, جۇرگەن سوڭ جاقسىلىعىن جەتكىزە الماي»,
– دەگەن ەكەن.
دايىنداعان ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى