باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازتالوۆ اۋدانىندا كوكتەرەك دەگەن كەرەمەت اۋىل بار. كوكتەرەكتىڭ كەرەمەت بولاتىنى – اۋىلدىڭ تەرەڭ تاريحى ءھام سول تاريحتى تىرنەكتەپ جيناپ, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ ساقتاپ وتىرعان ازاماتتارى بار.
شاعىن عانا اۋىلدىق وكرۋگ ورتالىعى بولسا دا, مۇنداعى كوكتەرەك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ داڭقى تالاي جەرگە جەتكەن. بۇل مۋزەيدى تۇڭعىش جادىگەرىنەن باستاپ قۇرىپ, وڭىردەگى ەڭ تانىمال مادەني-دەمالىس, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ەتىپ كەتكەن مارقۇم تولەگەن سەيىتكەرەەۆ ەدى. اۋىلداستارى ول كىسىنىڭ ەسىمىن ايتپاي «مۇعالىم» دەپ اتايدى. ءومىر بويى قاراپايىم اۋىل مەكتەبىندە ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان تولەگەن سەيىتكەرەەۆ «مۇعالىم» دەگەن ءسوزدى قاتارداعى ماماندىقتىڭ, نان تابار كاسىپتىڭ اتاۋى ەمەس, حالىقتىڭ شىنايى جۇرەگىنەن شىعاتىن زور مارتەبەلى اتاق-دارەجەدەي ەتىپ كەتكەن. ويتكەنى «مۇعالىم» دەگەن اتاق بۇل اۋىلدا كىم-كورىنگەنگە ايتىلمايدى.
راسىندا, كوكتەرەك اۋىلىنىڭ تاريحى تەرەڭ. ءبىر زاماندا ورال كازاچەستۆوسىنا قاراعان ولكەدەن ويىپ تۇرىپ جەر الىپ, قازاقتاردى ورنالاستىرعان بەلگىلى ەتنوگراف, ول كەزدە ىشكى ورداداعى قامىس-سامار قيسىمىنىڭ اكىمى مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ دەسەدى. ال قۇم نارىننان جاڭا قونىسقا – كوكتەرەككە بەت العان كوشتىڭ ىشىندە بولاشاق ايگىلى كۇيشى – بالا قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى بولىپتى. بۇل تاريحتى بۇگىندە كوكتەرەك اۋىلىنىڭ ەڭبەكتەگەن بالاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن جاتقا ايتادى. ول تۋرالى دەرەكتەر مەن قۇجات كوشىرمەلەرى اۋىل مۋزەيىنىڭ دە تورىندە تۇر.
كوكتەرەكتىكتەر ماقتانىش ەتەتىن تاعى ءبىر تۇلعا – ساقىپ اقباەۆ. بۇل كىسىنىڭ ءومىر جولىمەن تانىسا كەلە اۋىلدا «مۇعالىم» دەگەن كاسىپتىڭ سونشالىق مارتەبەلى, ەرەكشە قۇرمەتتى بولعانىن ۇققاندايمىز.
ساقىپ داۋلەت ۇلى 1880 جىلى 1 شىلدەدە بوكەي ورداسى, قامىس-سامار قيسىمىنىڭ تورتپىشەن اۋىلىندا (قازىرگى قازتالوۆ اۋدانى قاراسۋ وكرۋگى, جۇلدىز ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭى) دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ساقىپتىڭ اكەسى داۋلەتتىڭ ءوزى دە وردادان ورىسشا ءبىلىم العان, قامىس-ساماردا گەودەزيست بولىپ قىزمەت ەتكەن كوزى اشىق ادام بولعان. 1868 جىلى مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ تورعايدان 7 بولمەلى ءۇي سالىپ مەكتەپ اشقاندا, مۇعالىمدىككە وسى داۋلەت اقباەۆتى شاقىرىپتى. وسىنداي كوزى اشىق اكە ۇلىن دا جاستاي بىلىمگە باۋلىعان. ون جاسقا كەلگەن ساقىپتى ورداداعى جاڭگىر حان نەگىزىن سالعان ەكى كلاستىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنە وقۋعا بەرەدى. ساقىپپەن بىرگە كىمدەر وقىعانىن بىلەسىز بە؟ قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, 1911 جىلى شىققان «قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەلەۋسىن بۇيرين, بەلگىلى مۇعالىمدەر, حالىق اعارتۋ سالاسىنىڭ قايراتكەرلەرى عۇمار جانە نۇعىمان زاليەۆتەر, احمەتفايز تاجەتدينوۆ, قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان بەلسەندى الما ورازباەۆا مەن تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى ينجەنەر ءمادينا بەگاليەۆا, ازامات سوعىسىنىڭ ەرلەرى بيسەن جانەكەشەۆ, عۇسمان ازىرباەۆ, عالىم حاميت چۋرين سىندى تۇلعالاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى ءبىر-ءبىر كىتاپ جازۋعا بولار ەدى...
ساقىپ ۋچيليششەنى 1896 جىلى ءبىتىرىپ, ەلدەگى ستارشىندىق ءبىلىم ورداسى – سارىكول اۋىلىنداعى اياققوپا مەكتەبىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ بالا وقىتا باستاعان. تەمىربولات ماقىموۆ پەن وتەباي قۇسپانوۆ جازعان «جاڭگىر مەكتەبى – ءبىلىم باستاۋى» اتتى كىتاپتا استراحان گۋبەرنياسى حالىق ۋچيليششەلەرىنىڭ 1896 جىلعى قىزمەتكەرلەرى تىزىمىندە «وقىتۋشى ساقىپ اقباەۆ پەن موللا باتىرعالي سارىكولدەگى 4-ءشى ستارشىندىق مەكتەپتە قىزمەت ىستەيدى» دەپ كورسەتىلگەن. 1897-1898 جىلدارى №3 بولىستىق جورتا مەكتەبىندە, 1898-1904 جىلدارى №2 بولىستىق قاشقار مەكتەبىندە ساباق بەرگەن ساقىپ اقباەۆ 1904 جىلدىڭ 1 مامىرىنان باستاپ №1 بولىستىق كوكتەرەك مەكتەبىنە اۋىسقان. وسى جەردە تابان اۋدارماي 16 جىل قىزمەت ەتىپ, كوكتەرەك مەكتەبىنىڭ قۇرىلىپ, قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
ساقىپ ۇستاز كوكتەرەككە اۋىساردا, 1904 جىلى قازان قالاسىنداعى وقىتۋشىلار سەمينارياسىندا سىناق تاپسىرىپ, قازاق بالالارىنا ورىس تىلىندە ساباق بەرەتىن «بۇراتانا باستاۋىش وقىتۋشىسى» دەگەن قۇجات العان ەكەن. كوكتەرەكتە 1904 جىلى 1 مامىردا اشىلعان مەكتەپتىڭ ەرەكشەلىگى سوندا.
وسى كوكتەرەك اۋىلىندا ءومىر سۇرگەن بايىرعى ادەبيەتشى-ۇستاز, مارقۇم تەمىربولات ءجۇنىسوۆ تە س.اقباەۆ تۋرالى 1987-1990 جىلدارى فۋرمانوۆ اۋداندىق گازەتىندە «ۇستاز تۋرالى تولعاۋ», «العاشقى مەكتەپ جانە ونىڭ ۇستازى» اتتى وچەركتەر جازعان. «ساقىپ اقباەۆ – ۇستازداردىڭ ۇستازى, عاسىردىڭ باسىندا وڭىرىمىزدە تىڭنان تارتىپ جول سالعان, ءبىلىم, ونەر نۇرىن سەپكەن مەكتەپ اشقان تالاي ۇرپاقتىڭ وكىلدەرىن باۋلىپ ۇشىرعان, مەكتەپتىڭ ەمەس, ەلدىڭ ۇستازى اتانعان ادام», بۇل ءوزى دە ۇستازدىق ەتىپ, ەلدىڭ العىسىنا بولەنگەن تەمىربولات اعايدىڭ ءوز ۇستازىنا بەرگەن شىنايى باعاسى.
ساقىپ اقباەۆتىڭ ۇستازدىڭ ەڭبەك ءوتىلى 58 جىل 7 اي ەكەن! وسىنىڭ 42 جىلى كوكتەرەك اۋىلىنىڭ بالالارىنا ارنالعان. 1949 جىلى 1 ساۋىردەگى كسرو جوعارعى كەڭەسى ۇستازدى سول كەزدىڭ ەڭ بيىك ناگراداسى – «لەنين» وردەنىمەن ماراپاتتاسا, 1955 جىلى قىركۇيەكتە «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەكتەپ مۇعالىمى» قۇرمەتتى اتاعىن الىپتى. 76 جاسىنا دەيىن مەكتەپتە قىزمەت ەتىپ, شاكىرتتەرىنە ءبىلىمى مەن ونەگەسىن ءسىڭىردى.
اۋىل مەكتەبىن اياعىنا نىق تۇرعىزىپ, ابىرويعا بولەگەن ۇستازدى كوكتەرەكتىكتەر دە ەرەكشە قادىرلەيدى. ساقىپ اقباەۆ نەگىزىن قالاعان جانە 42 جىل ەڭبەك ەتكەن مەكتەپكە ۇستازدىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشى تالاي جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. اۋداندىق, وبلىستىق ءماسليحات سەسسيالارىندا تالقىلانىپ, ءبىراۋىزدان ماقۇلدانعان شەشىمدى وبلىس باسشىسى قاۋلىمەن بەكىتكەن. كوكتەرەكتىكتەر تۇپكىلىكتى شەشىمدى ۇكىمەتتەن كۇتىپ وتىر.
– بۇيىرسا, كەلەر جىلى كوكتەرەك مەكتەبىنىڭ اشىلعانىنا 115 جىل تولادى. ءبىز اۋىلداعى ءبىلىم ورداسىنا ەڭبەگى ابدەن سىڭگەن ساقىپ اقباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلەتىن كۇندى اسىعا كۇتىپ ءجۇرمىز. 2017 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى ساقىپ اقباەۆتىڭ كوكتەرەك مەكتەبىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى تۋرالى ناقتى قۇجات كوشىرمەلەرىن سۇراتقان ەدى. الماتى ارحيۆتەرىنەن بارلىق قۇجات الىندى. ەندى ەل تىلەگىنە ىركىلىس بولا قويماس, – دەيدى كوكتەرەكتىك ارداگەر ۇستاز تەمىرجان قاجىعاليەۆ.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى