ەر مىنەزدى ەسەنكەلدى

اقتوبە وبلىسىنىڭ شالقار اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن ايتۋلى ازاماتتىڭ ەسىمى ەل سپورتى تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازۋلى. گرەك-ريم كۇرەسى الىپپەسىمەن تۋعان ولكەسىندە تانىسقان جاس ورەن الماتىداعى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا شەبەرلىگىن شىڭداي ءتۇستى. سول قازاق سپور­تىنىڭ قارا شاڭىراعىندا جۇرگەن كەزدەن دارا تالانتىمەن وقشاۋلانعان باتىرعارين بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ, قى­راعى باپكەرلەردىڭ نازارىنا ىلىكتى. ءبىر عاجابى, وزىنە تيەسىلى نەسىبەسىن باتىرعارين وزگەلەر سەكىلدى بىرتىندەپ, تىرنەكتەپ ءجۇ­رىپ جيعان جوق. بوزبالا شاعىندا-اق ول جەتىك تەحنيكاسى, اسا ساۋاتتى تاكتيكاسىنىڭ ارقا­سىندا تالايلاردى تامساندىر­دى. وزىنەن الدەقايدا ەرەسەك ءارى اككى سپورتشىلاردىڭ بارلى­عىن جولىنان ىعىستىرىپ, بىر­دەن رەسپۋبليكامىزدىڭ بەت­كە ۇستار بالۋانىنا اينالدى. ودان كەيىن وداقتا وزا شاپتى. كوپ ۇزاماي حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى دودالاردىڭ «مايلى قا­زان­دىعىنا» قول سۇقتى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن تومەندەگى دەرەكتەردى العا تارتايىق.

ء وزىنىڭ ەلەۋلى تابىسىنىڭ بارلىعىنا ەسەنكەلدى 1990-1991 جىلدار ارالىعىندا قول جەتكىزدى. اتاپ ايتساق, جاس­تار اراسىنداعى كسرو بىرىن­شى­لىگىندە كۇمىس مەدالدى موينىنا ىلگەن ول ءدال سول كور­سەت­كىشتى چەحوسلاۆاكيادا وت­كەن الەم بىرىنشىلىگىندە دە قاي­تا­لادى. اسا جەڭىل سالماقتا بەل­­دەس­كەن قانداسىمىز بۇكىل­وداقتىق ۋنيۆەرسيادادا جەڭىم­پاز اتاندى. ەرەسەكتەر دۋىنا ەر­كىن قوسىلعان جاس ورەن الەم جانە كسرو كۋبوگى جولىنداعى جارىس­تاردا الدى­نا جان سالمادى.

1991 جىلى ۋكراينانىڭ زاپوروجە قالاسىندا كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسى مەن كسرو چەمپيوناتىنىڭ قاتار وتكەنى ەسىمىزدە. سول جارىستاردا دا ەسەنكەلدىنىڭ جۇلدىزى جارقىراي جاندى. چەمپيوناتتىڭ اقتىق سىنىنا دەيىن القىنباي جەتكەن قازاق بالۋانى شە­شۋشى تۇستا تۇمەندە تۋىپ-وس­كەن قانداسىمىز جولامان داۋرەن­بەكوۆكە ەسە جىبەرىپ, كۇمىس مەدال يەلەندى. ال ءتورت جىلدا ءبىر وتەتىن سپارتاكيادادا با­تىر­عارينگە تەڭ كەلەر بالۋان تابىلماي, ول التىن تۇعىرعا كوتەرىلدى. وسىلايشا, جاس ورەن­نىڭ ەسىمى ايتۋلى جارىستى ۇتقان ءۇشىنشى قازاق بالۋانى رەتىندە سپورتتىق شەجىرەگە جازىلدى. ەڭ عاجابى, جوعارىداعى اتاقتاردىڭ بارلىعىنا ەسەن­كەلدى باتىرعارين نەبارى 20 جاسىندا قول جەتكىزگەن ەكەن!

– ەسەنكەلدى شىن مانىندە فە­نو­مەن ەدى! تۋا بىتكەن تالانت دەسەك تە, ەش قاتەلەسپەيمىز. ەكەۋ­مىز شالقارداعى ۆلاديمير تسە­حانوۆيچ اتىنداعى سپورت مەكتەبىندە بىرگە جاتتىقتىق. 1986 جىلى ەرەۆاندا وتكەن مارشال يۆان باگرامياننىڭ تۋرنيرىنە دە بىرگە اتتانعان ەدىك. بۇل جارىسقا ءبىزدى مەنىڭ اكەم مۇرات ەسەنجولوۆ باستاپ اپاردى. سوندا جەرلەستەرىمىزدىڭ اراسىنان ەڭ ۇزدىك ناتيجەگە باتىرعارين قول جەتكىزىپ, كوپ­شىلىكتىڭ كوزىنە ءتۇستى. سودان ەسەنكەلدى الماتىعا كەتتى. الا­تاۋ باۋرايىندا شەبەرلىگى ابدەن شىڭدالىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. ول – كۇرەس تۇرلەرى بويىنشا اقتوبە وڭىرىنەن شىق­­قان تۇڭعىش حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى. سول­ رەكورد ۇزاق ۋاقىت بويى ساق­تالدى. تەك ارادا تۋرا 20 جىل وتكەننەن كەيىن بارىپ حا­­لىقارالىق دەڭگەيدەگى دودالاردا جۇلدە الۋعا جارايتىن بالۋاندار اقتوبە وڭىرىنەن شىعا باس­تادى, – دەيدى كەيىپكەرىمىزدىڭ كە­زىندەگى كوماندالىق ارىپتەسى ءارى دوسى, بەلگىلى سپورت كوممەنتاتورى اسپانديار ەسەنجولوۆ.

جوعارىداعى جەڭىستەردەن كەيىن ەسەنكەلدىنىڭ اتاعى الىسقا جايىلدى. ودان دا بيىك بەلەستەر بۇل جىگىتكە وڭاي باعىناتىنىنا سول تۇستا كۇمان كەلتىرگەندەر كەمدە-كەم ەدى. تىپتەن دۋالى­ اۋىز مامانداردىڭ وزدەرى «شال­­قار­دىڭ شىمىر جىگىتى كەلەشەكتە جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, ءشامىل سەرىكوۆ جانە داۋلەت تۇرلىحانوۆ سىندى داڭقتى بالۋاندارىمىزدىڭ جەڭىستى جولىن جالعاستىراتىنى انىق»,  دەپ باتىل سويلەدى.

  الايدا ادامنىڭ ايتقانى ەمەس, اللانىڭ قالاۋى بولادى ەكەن. 1992 جىلدان باس­تاپ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە دەربەس كوماندا جاساقتاعان قازاقستان قۇراماسىنىڭ باي­راقتى باسەكەلەرگە قاتىسا باستا­عانى بەلگىلى. جۇمىر جەردىڭ ءار قيىرىندا الەم مەن ازيا چەم­پيو­ناتى, باسقا دا حالىقارالىق جارىستار ۇزدىكسىز ءوتىپ جاتتى. بىراق سول باسەكەلەردىڭ بىردە-بىرەۋىندە باتىرعارين بوي كورسەتكەن جوق. تىپتەن ونى ەلىشىلىك جارىستاردان كورە ال­مادىق. سول كەزدەرى ەل اراسىن­دا ءتۇرلى اڭگىمەلەر ءوربىدى. باز­بىرەۋلەر «ول قيىندىققا شىداي الماي, سپورتتان قول ءۇزدى», دەسە, ەندى بىرەۋلەر: «جاس­­­تىقتىڭ بۋىنا ماستانىپ, زا­ماننىڭ جەلىمەن ىعىپ كەتتى», – دەدى.

1994 جىلى باتىرعاريننىڭ بوز كىلەمگە قايتا ورالعانى جايىندا قۇلاعدار بولدىق. بالۋاندى ۇيىنە ىزدەپ باردىق. بۇل – 1994 جىلدىڭ كۇز ايلارى ەدى. سول كەزدە تىلدەسكەنىمىزدە ول: «ۇيلەندىم, بالالى-شاعالى بولدىم. سپورتتاعى تابىسىم وتباسىمدى اسىراۋعا جەتىڭكىرەمەدى. شىنى كەرەك, نارىق قاتتى قى­سىپ جىبەردى. وعان بەيىمدەلۋ وڭاي بولمادى. سودان باسقا كاسىپتە باعىمدى سىناۋعا بەل بۋدىم. قازىر جاعدايىم جامان ەمەس. تۇرمىسىم تۇزەلدى. ەندى بوز كىلەمگە قايتا ورالدىم. بۇيىرتسا, اتلانتا وليم­پياداسىندا اتوي سالۋدى ارماندايمىن»,  دەپ اعىنان جا­رىلعان ەدى.

بالۋاننىڭ بۇل سوزىنە ءىشىمىز جىلىپ قالدى. ەرەن ەردىڭ قاتارعا قوسىلعانىنا قاتتى قۋاندىق. ايتقانداي-اق, سول جىلى باتىر­عارين قازاقستان چەمپيوناتىندا قارسىلاس شىداتپاي, باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى. ءبىز بۇنى جاقسىلىققا جورىدىق. ءدال وسى قارقىنىنان تايماسا, قازاقتىڭ قايسار ۇلى ءۇشىن باعىنبايتىن بەلەستىڭ جوق ەكەنىنە ەش ءشۇبا كەلتىرمەدىك.

الايدا ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن سوڭ بالۋاننىڭ ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتكەنى جايىندا جايسىز حابار جەتتى. اراعا جىلدار سالىپ, ەسەنكەلدىنىڭ ءمايىتى تابىلدى...

زىمىراپ ءوتىپ جاتقان ۋاقىت-اي! جەرلەستەرى التىن اسىقتاي ۇلىن ۇمىتقان جوق. شالقار قالاسىنداعى ءبىر كوشەگە ايتۋلى ازاماتتىڭ ەسىمى بەرىلدى. ول تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ور­ناتىلدى. اۋدان ورتالى­عىندا جىل سايىن بەلدى بالۋان­دى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان رەس­پۋبليكالىق تۋرنير وتۋدە. اق­توبەدە ەسەنكەلدى باتىرعارين اتىنداعى گرەك-ريم كۇرەسىن دامىتۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. وسىلاردى كوڭىلگە مەدەت قىلامىز.

ەسەنكەلدى باستاعان جەڭىستى جول جەرلەستەرىنە جۇعىستى بولدى. سوڭعى كەزدەرى اقتوبە وبلىسىندا گرەك-ريم كۇرەسى ورلەۋ ۇستىندە. ءبىراز جىلعا سوزىلعان ۇزىلىستەن سوڭ اسەت ءادىلوۆ پەن اسقات قۇدايبەرگەنوۆ سىندى بالۋاندار بايراقتى باسەكەلەردىڭ بيىگىنەن كورىنسە, بۇل كۇندەرى الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى مەيرامبەك اينا­عۇلوۆ­تىڭ داڭقى دۇركىرەپ تۇر. ال سول جەڭىستەردىڭ باستاۋىن­دا ەسەنكەلدى باتىرعارين­نىڭ تۇرعانىن كوزى قاراقتى جانكۇيەرلەر ءالى ۇمىتا قويعان جوق...

عالىم سۇلەيمەن, «ەگەمەن قازاقستان»