سۇراپىل سوعىس سىنى

تاريح شە­جى­رەسىندە ەكىنشى دۇنيە- جۇزىلىك سوعىس, ال بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ حالقى ءۇشىن ۇلى وتان سوعىسى اتان­عان سول ءبىر سۇراپىل جىل­داردىڭ جىلناماسىن­دا تالاي-تالاي قازاق جاۋىن­گەرلەرىنىڭ ەرلىك ونەگەسى كومەس­كىلەنىپ جاتىر دە­سەڭىزشى. سولاردىڭ ءبىرى – ۇلى وتان سوعى­سىنىڭ وتتى جىلدارىنداعى بارلىق قيىن­دىقتاردى باستان-اياق كەشكەن اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانىنىڭ تۋماسى قاسەن ءابىلدينوۆتىڭ مايدان جولى.

كوزى تىرىسىندە اعامىز سوعىس تۋرالى اڭگىمە باستالسا بولدى, بۇل تاقىرىپتان ۇنەمى جالتارىپ كەتەتىن. ءتىپتى تەلەديداردان سوعىس تۋرالى كينولاردى دا قارامايتىن. «سوعىس جىلدارىنىڭ سۇمدىعىن سەندەر ەستىمەي-اق قويىڭدار, قيىن­دىعىن كورمەي-اق قويىڭ­دار», دەپ ازار دا بەزەر بولاتىن. ءبىر كيەر كوستيۋمىنىڭ كەۋ­دەسى وردەندەر مەن مەدال­دارعا تولى اعامىزدىڭ سوعىس تۋرالى ەستەلىك ايتۋدان نەگە قاشقاقتايتىنىن تۇسىنبەۋ­شى ەدىك. سويتسەك ادام توزبەس اۋىرت­­­پالىقتاردى باسىنان وت­كەرگەن سوعىس سولداتى سول جىل­داردىڭ سۇمدىعىن قاي­تالاپ ەسكە الۋعا دا جۇرەكسىنەدى ەكەن عوي.

اتا-اناسىنان جاستاي ايى­رىلعان قاسەن ءابىلدينوۆ جاس­تىق شاعىن جەر-جەرلەردە كەڭەس وكىمەتى قۇرعان جەتىم بالا­لار ۇيىندە وتكىزىپتى. بۇعا­ناسى بەكىپ, ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتە باستاعان كەزدە ونى بالا­لار ءۇيىنىڭ اكىمشىلىگى فزو-عا (فابريچنو-زاۆودسكوە وبۋچە­نيە) جىبەرەدى. وسى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن ەلگە ورا­لىپ, اقمولا دەپوسىندا ءما­شينيستىڭ كومەكشىسى بولىپ ەڭ­بەككە ارالاسادى. بىراق ەڭبەك جو­لىن باستاعانىنا جىلعا تول­ماي جاتىپ, سوعىس باستالىپ مايدانعا اتتانادى. ءبىر توپ قازاق جاستارى ءبىر-ەكى اي سوعىس ونەرىن ۇيرەنىپ, باتىس ۋكراي­نا مايدانىنىڭ قاندى قىر­عىنىنا قوسىلادى. ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا ارپالىسا ءجۇرىپ ول اسكەري ءومىردىڭ قيىندىعىنا دا توسەلەدى. 1942 جىلى اۋىر شايقاس كەزىندە ءبىر قولىنان جارالانىپ, دالالىق گوسپيتالدا ەمدەلەدى.

گوسپيتالدان ەمدەلىپ شىق­قان قاسەن ءابيلدينوۆتى وق پەن وتتىڭ ءدامىن تاتقان تاجىري­بەلى جاۋىنگەر رە­تىندە سەر­جانت اتاعىن بەرىپ, قايتا­دان قىر­عىن شايقاستارعا سالادى. 1943 جىلى ول ۇلكەن اسكە­ري پارادقا قاتىسىپ, ديۆيزيا كومانديرىنىڭ العىس حاتىن الادى. ءسويتىپ شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن قازاق جاۋىنگەرى كسرو شەكاراسىن ازات ەتىپ, ەۋروپا توپىراعىنا تابان تىرەيدى.

1944 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا جەڭىس جولدارىمەن جاۋ ورداسىنا ەكپىندەي جىل­جى­عان كەڭەس اسكەرى فا­شيستەردىڭ قاتتى قارسى­لىعىنا تاپ بولادى. سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا بىرنەشە تاۋلىككە سوزىلعان شايقاستا تالاي جاۋىنگەر وپات بولادى. مىنە, وسىنداي ءبىر سۇراپىل شايقاس كەزىندە ءدال جانىنان جارىلعان سنارياد قاسەن ءابيلدينوۆتىڭ ءبىر اياعىن تىزەدەن جوعارى ج ۇلىپ تۇسەدى. كەنينگسبەرگ اسكەري گوسپي­تالىندە  جاتىپ قاسەن اعامىز ۇلى جەڭىستى قارسى الادى.

سوعىستان كەيىن جالعىز اياقپەن ەلگە ورالعان جاۋىنگەر كۇيرەگەن شارۋا­شىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاسادى. قۇداي قوسقان قوساعى ساعات توقپانوۆا ەكەۋى 7 قىز, 3 ۇل تاربيەلەپ وسىرەدى. سۇراپىل سوعىستىڭ سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن جاۋىنگەردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە ونىڭ وشپەس ەرلىگىن ۇلگى تۇتادى.

مۇراتبەك وسپانوۆ

استانا