جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپ قايتارۋ مۇمكىندىگى

استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ بازاسىندا Global Challenges Summit-2018 جەتەكشى ەكونوميكالىق كونگرەسى بارشا ادامزات ءۇشىن وزەكتى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەردى تالقىلايتىن بولادى. فورۋمنىڭ بيىلعى جىلى الەمدىك Global Challenges Summit ەۋرازيالىق كونگرەسى بولىپ وزگەرۋى الەمدىك دامۋدىڭ سىن-تەگەۋرىندەرىن عالامدىق تۇرعىدا پايىمداۋداعى قازاقستاننىڭ بيىك مارتەبەسىن كورسەتسە كەرەك.

تاياۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا ء«حى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى: ءححى عاسىرداعى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر جانە قا­زاقستان» دەگەن تاقىرىپ اياسىندا ساراپ­شىلىق دوڭگەلەك ۇستەل وتكەن بولاتىن. اتالعان شاراعا قاتىسۋشىلار ەلوردادا وتەتىن ءداستۇرلى فورۋمنىڭ كۇن تار­تىبىندە قاراستىرىلاتىن ماسەلەلەر, ولار­دىڭ قازاقستان ءۇشىن جانە جاھاندىق دەڭ­گەيدەگى ءمان-ماڭىزى تۋرالى وي-پايىم­دارىن ورتاعا سالدى.

دوڭگەلەك ۇستەل مودەراتورى, قازاق­ستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تىنىڭ ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆا ءسوز باسىندا ەلىمىزدىڭ جاھاندىق پرو­تسەس­تەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى ەكەنىن, قازىرگى تاڭدا الەمدىك ترەندتەرگە ساي دامۋ مەن بەيىمدەلۋدى جىلدامداتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.

– مەملەكەت باسشىسى ۇنەمى قازاق­ستاندى دامۋدىڭ جاڭا بيىك دەڭ­گەيىنە كوتەرەتىن اۋقىمدى ماسە­لەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعارادى. قازاقستاننىڭ دۇنيە جۇزىندەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋى, بەس ينستيتۋتتىق رەفورما, جاڭعىرۋ 3.0, ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ, 5 الەۋمەتتىك باستاما – وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرگە يننوۆاتسيالىق دامۋ, باتىل ينستيتۋتتىق رەفورمالار جانە الەم ەلدەرىمەن ىقپالداسۋ ارقىلى جاۋاپ بەرۋى بولىپ تابىلادى,– دەدى زارەما شاۋكەنوۆا.

قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى سانات كوشكىمباەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, استانا فورۋمىنداعى تالقىلاۋلار, پىكىر­تالاستار قازاقستاندىق ساراپشى­لار مەن ەل ۇكىمەتىنە 2019-2020 جىل­دار­­داعى ۇلتتىق ستراتەگيالىق دامۋ بارى­­سىن ايقىنداۋعا جانە بولا­­شاق­قا بولجام جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ال «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تي­تۋتى» اق باسقارما توراعاسى, ەكو­نو­­ميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شاحار­بانۋ جاقىپوۆا فورۋم كۇن تار­تى­بىن­دە اي­قىندالعان ماسەلەلەردىڭ ما­ڭىزدى­لىعىنا توقتالدى.

– كۇن تارتىبىندەگى 11 تاقىرىپتىڭ ىشىندە تسيفرلى الەمدى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ۇلكەن بولىگى رەتىندە وسى جاھاندىق ۇدەرىستەن تىس قالماۋعا ءتيىس. بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق رەفورمالار تاياۋ بولاشاقتا جاڭا سىن-تەگەۋرىندەرگە بەيىمدەلۋگە, وعان لايىقتى جاۋاپ بەرۋگە قابىلەتتى بولۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر وسى مەجەدەن كورىنە الساق, قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنى دا كۇشەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز,– دەدى ول.

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سارا الپىسباەۆانىڭ پىكىرىنشە, جاھاندىق ەكونوميكاداعى ءوسىمنىڭ باياۋ­لاۋ قۇبىلىسى قازىر اياقتالۋ كەزەڭىندە تۇر. قازاقستان مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن دەر ۋاقىتىندا قولعا الىنعان شارالاردىڭ ارقاسىندا بۇل قيىندىقتان سۇرىنبەي ءوتتى دەپ ساناۋعا بولادى.

– 2017 جىلى ەكونوميكالىق ءوسىم 4 پايىزدى قۇراعانى بەلگىلى, بۇل بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردىڭ اراسىنداعى جاقسى كورسەتكىش. كورسەتكىشتەردىڭ الداعى ۋاقى­تتا جاقسارا ءتۇسۋى ءۇشىن الەمدىك نارىق­تاعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى ساق­تاۋىمىز كەرەك,– دەدى س.الپىسباەۆا.

مامىر ايىنىڭ 17-19 جۇلدىزىنداعى Global Challenges Summit-2018 بۇرناعى جىلدارداعىداي تاۋەلسىزدىك سارايىندا ەمەس, ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىندەگى كونگرەسس ورتالىعىندا وتەتىنىن ايتا كەتەيىك. اۋقىمدى جيىنعا شاقىرىلعان شەتەلدىك مارتەبەلى مەيمانداردىڭ قاراسى قالىڭ. ولاردىڭ اراسىندا بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, بۇگىندە حالىقارالىق وليمپيادالىق كومي­تەتتىڭ ەتيكا جونىندەگى كوميسسيا­سىنىڭ توراعاسى پان گي مۋن, بۇۇ تۇراق­تى ۇيلەستىرۋ­شىسى نوريماسا شيمومۋرا, فرانتسيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەن­تى فرانسۋا وللاند, ۆەنەتسيا كينوفەس­تي­ۆالى «التىن ارىس­تان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كشيشتوۆ زانۋسسي, يتا­ليانىڭ ەكس-پرەمەر-ءمينيسترى رومانو پرودي, مالايزيانىڭ ەكس-پرەمەر-ءمي­نيسترى يدريس دجالا, World Bank-ءتىڭ قا­زاق­ستانداعى تۇراقتى وكىلى اتو براۋن, تاعى باسقالار بار. پان گي مۋن حالىقارالىق داۋ­لاردى رەتتەۋ قۇرالدارى دەگەن تاقى­رىپتا بايانداما جاسايدى دەپ كۇتىلۋدە.

Global Challenges Summit-2018-ءدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ حابارلاۋىنشا, ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن جيىن بارىسىندا بۇگىنگى تاڭدا الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان 11 تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءسوز قوزعالادى. الەمنىڭ اۋزىمەن قۇس تىس­تەگەن ايگىلى تۇلعالارى ءبىرتۇتاس ەكو­­نو­­ميكا, جاڭا تازا ەنەرگيا الەمى, جاھان­­­دىق قاۋىپسىزدىك, بولاشاققا بولجام, جاھاندىق ستراتەگيا, جاڭا ادامزات الەمى, تسيفرلى الەم, رەسۋرستار الەمى, بولا­شاق­تىڭ اقشاسى, بولاشاقتىڭ قالاسى سىندى تاقىرىپتار بويىنشا وي-پايىمدارىن ورتاعا سالادى.

جالپى, حالىقارالىق قوعامداس­تىقتىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە Global Challenges Summit-2018 اياسىندا تال­قىلاناتىن تاقىرىپتاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا قازاقستان ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار ەكەندىگى كۇمان تۋدىرمايدى. بۇل اتالعان تاقىرىپتاردىڭ باسىم بولىگى بۇعان دەيىن دە ەلىمىزدە تالقىلانىپ, ءتيىستى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, تسيفر­لاندىرۋدى تىلگە تيەك ەتەيىك. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قولعا الىنعان باعدارلامانىڭ اياسىندا ەل ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن, ەكونومي­كانى, الەۋمەتتىك سالانى, عىلىمدى, مادە­نيەتتى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى قار­قىندى جۇرگىزىلۋدە. ول ءۇشىن ارنايى باعدارلاما دا قابىلدانعان.

Global Challenges Summit-2018 اياسىندا تالقىلاناتىن تاقىرىپتاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار ەكەندىگى كۇمان تۋدىرمايدى. ماسەلەن, تسيفرلاندىرۋدى تىلگە تيەك ەتەيىك. مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قولعا الىنعان باعدارلامانىڭ اياسىندا ەل ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن, ەكونوميكانى, الەۋمەتتىك سالانى, عىلىمدى, مادە­­­نيەتتى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى قار­قىن­دى جۇرگىزىلۋدە. ول ءۇشىن ارنايى باعدار­لاما دا قابىلدانعان.

بۇگىنگى تاڭدا ءموبيلدى قۇرىلعىلار, ۇلكەن مالىمەتتەر, الەۋمەتتىك جەلىلەر جانە ادامزاتتىڭ جاڭا ساندىق ءومىرىنىڭ قالعان بولىكتەرى قارىم-قاتىناستىڭ ءتارتىبىن, اقپاراتتىڭ ساقتاۋ ادىستەرىن, ترەندتەر مەن بيزنەستى ۇيىمداستىرۋدى بولجاۋدىڭ جولدارىن وزەرتىپ جاتىر. ماسەلەن, 2005 جىلدان بەرگى ارالىقتا الەمدەگى ينتەرنەت-قولدانۋشىلاردىڭ ۇلەسى 16 %-دان 47%-عا دەيىن وسكەنى وسىنى كورسەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا دامىعان ەلدەردە تۇرعىنداردىڭ 81%-ى ينتەرنەتتى قولدانادى, ەڭبەكتەگەن بالادان باس­تاپ ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن تسيفرلى قۇرىلعىلاردىڭ قۇلاعىندا وينايتىن كۇنگە جەتتىك.

ينتەرنەت بىرتىندەپ ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا دەندەپ ەنە باستادى. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, زاتتار ينتەرنەتىنىڭ, ياعني Internet of Things-ءتىڭ ۇلەسى جىل سايىن 30%-عا وسۋدە.

الەم ەكونوميكاسى دا تسيفرلى تيپكە كوشىپ جاتقانى ايقىن اڭعارىلادى. سينگاپۋر, نيدەرلاند, شۆەتسيا مەن فرانتسيا سەكىلدى ەلدەردە قارجىلىق تران­زاكتسيالاردىڭ شامامەن 60%-ى قولما-قول اقشاسىز جاسالادى ەكەن. وسى ورايدا ۇكىمەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ينتەرنەت مۇمكىندىكتەرىن بيزنەسكە قاراعاندا, باياۋ قولداناتىنى بايقالىپ وتىر. 2003 جىلى تەك 45 ەلدە ءبىرتۇتاس ۇكىمەتتىك پورتال بولسا, 2016 جىلى مۇنداي ۇلتتىق پورتالدار سانى 90-نان اسىپتى. بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ 148 ەلىندە مەملەكەت­تىك قىزمەتتەردىڭ ونلاين-تولەم جاساۋ مۇمكىندىگى بار. جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا سەنسەك, 2020 جىلعا قاراي الەمدىك ەكونوميكا­نىڭ 25%-ى تسيفر­لى ەكونوميكا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ 15 ەلى تسيفرلاندىرۋدىڭ ۇلت­تىق باعدارلاماسىن ەنگىزۋدە. بۇل قاتاردا دانيا, نورۆەگيا, ۇلىبريتانيا, كانادا, گەرمانيا, ساۋد ارابياسى, ءۇندى­ستان, رەسەي, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, مالاي­زيا, سينگاپۋر, اۋستراليا, جاڭا زەلان­ديا سىندى مەملەكەتتەردىڭ اتى وزىپ تۇر.

حالىقارالىق The Boston Consulting Group كونسالتينگتىك كومپانياسى­نىڭ e-intensity رەيتينگىندە قازاقستان اعىمداعى تسيفرلاندىرۋ قارقىنى بو­يىنشا الدىڭعى قاتارلى ەلدەردى قۋىپ جەتۋگە ەرەكشە تالپىنىس تانىتىپ وتىرعان ەل بولىپ سانالادى. ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنىڭ بىرقاتار ەلەمەنتتەرى جاسالىپ جاتىر, «الاتاۋ» يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» اق وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى, حالىقارالىق Astana hub تەحنوپاركىن دە اتاپ وتكەن ءلازىم.

«بولاشاقتىڭ قالاسى» دا ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. Smart قالا دەگەن ۇعىم ەلىمىزدەگى ءىرى قالالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە دەندەپ ەنىپ جاتقانىنا بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بۇۇ باعالاۋى بويىنشا, الداعى 15 جىلدا ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى ادامزات­تىڭ بۇكىل وتكەن تاريحىنداعى ۇردىسپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا قارقىندى جۇرمەك. بۇگىندە دۇنيەجۇزى بويىنشا 3,5 ميلليارد ادام قالالىق جەرلەردە تۇرادى, ال 2050 جىلعا قاراي ەكى ەسەگە دەيىن وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. قالالىق ينفراقۇرىلىمعا بۇل وراسان زور سالماق ءتۇسىرىپ, كوپتەگەن پروبلەمالار تۋىندايدى. ماسەلەن, قالالار مۇنداي قارقىنمەن وسۋگە بەيىمدەلمەگەن, اسا كوپ حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. سوندىق­تان اۋىل­دىق جەرلەر دە قاتتى وزگەرەدى, بار­لىق قالالارعا قىزمەت كورسەتۋىنە تۋرا كەلەدى.

«اقىلدى قالالار» ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان تۇراقتى اۋماقتىق قۇرالىمداردى بىلدىرەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە دارىندى ماماندار مەن يننوۆاتسيالاردى تارتادى. «اقىلدى قالالاردى» قۇرۋداعى كوشباسشىلار – اقش, ەۋروپا ەلدەرى, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سىندى ءداس­تۇرلى تەحنولوگيالىق دەرجاۆالار.

قازاقستاندا حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى تومەن, ورتا ەسەپپەن 1 شارشى/كم-گە 6,6 ادامنان كەلەدى. ۋرباندالۋ دەڭگەيى دە ورتاشا, 56 پايىز شاماسىندا. بۇل كورسەتكىش رەسەيدە 74 پا­يىز, مالايزيادا 77 پايىز ەكەنىن ايتا كەتەيىك. الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتا­رىنا كىرۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتا­لىق­تارىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن بولادى. وسىعان وراي استانا, الماتى, شىمكەنت جانە اقتوبە اگلومەراتسياسىن قۇرۋدى جەدەلدەتۋ جوسپارلانعان. اتالعان قالالاردى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى حاب-قالالار رەتىندە ايقىندايتىن ميكروايماققا اينالدىرۋ ارقىلى قازاقستاندا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق نارىق قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جول­داۋىندا «اقىلدى قالالار» ەلىمىزدىڭ بۇكىل اۋماعىندا وڭىرلىك دامۋدىڭ, يننوۆاتسيالاردى تارتۋدىڭ جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ەلى­مىزدىڭ 5 ءىرى قالاسىندا «Smartcity» جو­­ب­اسىن دامىتۋ كوزدەلگەن. بۇل قا­تا­ر­­دا SmartAstana, SmartAlmaty, SmartKaraganda, SmartOntystuk, SmartAktobe سىندى جوبا­لار تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتا كەتەيىك.

ەلوردا تورىندە وتەتىن فورۋم تاقى­رىپ­تارىنىڭ قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە قانشالىقتى وزەك­تى ەكەندىگىن كورسەتەتىن وسى تەكتەس دەرەك­تەردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.

استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ەڭ العاش 2008 جىلى وتكىزىلگەن-ءدى. العاشقى باسقوسۋدا دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا مەن قارجى جۇيەسىن وڭالتۋ جانە دامىتۋ ماسەلەرى تالقىلانعان بولاتىن. سودان بەرگى ارالىقتا القالى جيىن ىقپالدى حالىقارالىق الاڭداردىڭ بىرىنە اينالدى. جاھاندىق جاڭا يدەيالار­دىڭ قاينار كوزى رەتىندە تانىلدى. جۇيەلى تۇردە وتكىزىلۋى مەن كوتەرىلەتىن ماسەلە­لەردىڭ اۋقىمدىلىعىنا, وزەكتىلىگىنە بايلانىستى حالىقارالىق ارەنادا سوڭعى جىلدارى «قازاقستاندىق داۆوس» دەگەن اتقا دا يە بولا باستادى.

ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە ورنالاسقان مەملەكەت رەتىندە قازاقستان, رەسەي, قىتاي, تۇركيا, ءباا, كورەيا, وزبەكستان, گرۋزيا, تاجىكستان سىندى ەلدەردىڭ ىسكەرلىك ورتالىعىنا اينالا باستاعانى ءمالىم. بيىلعى جىلى Global Challenges Summit-2018 اياسىندا جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر تاقىرىبىن قوزعاۋ ارقىلى قازاقستان حالىقارالىق ىقپالداستىقتى دامىتۋ باعىتىندا ماڭىزدى قادام جاساۋعا نيەتتى.

تومەندە استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ بازاسىنداعى Global Challenges Summit-2018 ەۋرازيالىق كونگرەسىنە قاتىساتىن حالىقارالىق سپيكەرلەر تۋرالى وقىرمانعا از-كەم اقپارات ۇسىنىپ وتىرمىز.

پان گي مۋن, حالىقارالىق وليمپيادالىق كوميتەتتىڭ ەتيكا جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ سەگىزىنشى باس حاتشىسى

40 جىلدان استام ۋاقىت ديپلوماتيالىق قىزمەتتە جۇمىس ىستەگەن. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ قىز­مەتىندە جاھاندىق جىلىنۋ ماسە­لەسى مەن عالامشاردا بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە باسا كوڭىل ءبولىپ, بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى.

پان گي مۋن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, سىرتقى ساۋدا ءمينيسترى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى جانە باسقا دا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان. ول 2017 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا حالىقارالىق وليمپيادالىق كوميتەتتىڭ سەسسياسىندا حالىقارالىق وليمپيادالىق كوميتەتتىڭ ەتيكا جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.

فرانسۋا وللاند, فرانتسيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى

2012 جىلعى مامىردان باستاپ 2017 جىلعى مامىرعا دەيىن فرانتسيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقاردى. مينيسترلىك لاۋازىمىن اتقارماي بىردەن پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان فرانتسيانىڭ العاشقى پرەزيدەنتى. ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگى مەن ءوسىمىن تۇراقتاندىرۋعا نەگىز بولعان ماڭىزدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. وللاندتىڭ توراعالىعىمەن 2015 جىلعى جەلتوقساندا پاريجدە جاھاندىق كليماتتىق كەلىسىم قابىلداندى. 

بۇگىنگى تاڭدا فرانسۋا وللاند «اينىماس فرانتسيا» قورىن باسقارادى. قوردىڭ مىندەتى ازاماتتار اراسىندا تىلەكتەستىكتى نىعايتۋعا جانە بايلانىستار جاساۋعا جاعداي جاسايتىن باستامالاردى قولداۋ بولىپ تابىلادى.

«سايلاۋ ساعاتى», «فرانتسۋز ءتۇسى», «فرانتسيا تاعدىرى», «بيلىك ساباقتارى» سىندى تانىمال كىتاپتاردىڭ اۆتورى. 

ستيۆ ۆوزنياك, Apple Inc.

سليكون القابىنىڭ اڭىزىنا اينالعان تۇلعا, وتىز جىلدىق ءوتىلى بار ايگىلى مەتسەنات. Apple كومپانياسىنىڭ العاشقى ونىمدەرى جەلىسىنىڭ ديزاينىن ازىرلەۋگە قاتىسقان, سونداي-اق ماكينتوش كومپيۋتەرىن جاساۋعا اتسالىسقان. 1985 جىلى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن اقش پرەزيدەنتى يننوۆاتسيالار يندۋسترياسىنداعى ەڭ جوعارى ماراپات – ۇلتتىق مەدالمەن ماراپاتتادى. 2000 جىلى ونەرتاپقىشتاردىڭ ۇلتتىق داڭق زالىنا ەندى. سونىمەن قاتار العاشقى دەربەس كومپيۋتەردى ويلاپ تاپقانى ءۇشىن, سونداي-اق ماتەماتيكا عىلىمىنا وقۋشىلار مەن ۇستازداردى جىگەرلەندىرگەنى ءۇشىن Heinz Award سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان. 

ميتيو كاكۋ, فيزيك, فۋتۋريست جانە عىلىمدى دارىپتەۋشى

امەريكالىق فيزيك ميتيو كاكۋ تەوريالىق فيزيكا مەن الەم قۇرىلىسى تۋرالى قازىرگى تۇجىرىمدامالاردىڭ دارىپتەۋشىسى بولىپ تابىلادى. «پاراللەل الەمدەر: الەمدىك قۇرىلىم, جوعارى ولشەمدەر جانە كوسموس تۋرالى», «مۇمكىن ەمەستەر فيزيكاسى», «بولاشاقتىڭ فيزيكاسى», «اقىل-وي كەلەشەگى», «ەينشتەين كوسموسى. البەرت ەينشتەيننىڭ جاڭالىقتارى كەڭىستىك پەن ۋاقىت تۋرالى ويىمىزدى قالاي وزگەرتتى» جانە تاعى دا باسقا تانىمال كىتاپتاردىڭ اۆتورى. 

ول اۋديتورياعا قورشاعان الەمدى بارىنشا تۇسىنىكتى ءارى قاراپايىم ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن كۇردەلى عىلىمي تەوريالاردى قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋدى ءوزىنىڭ باستى مىندەتى دەپ ەسەپتەيدى.

دجيم و'نيل, بريتاندىق قارجىگەر, ەكونوميست, فيلوسوف

Goldman Sachs بانكىنىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى, بريك (برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي) تەرمين-اكرونيمىنىڭ اۆتورى. ء«وسۋ كارتاسى. بريك ەلدەرىنىڭ جانە باسقا دامىپ جاتقان نارىقتاردىڭ كەلەشەگى» كىتابىنىڭ اۆتورى, 2014 جىلى ۆۆس-ءدىڭ تاپسىرىسىمەن تۇسىرىلگەن «MINT:The Next Economic Giants» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ اۆتورى. بريتاندىق SHINE ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىسى, قامقورشىسى ءارى ونىڭ پرەزيدەنتى.

جاھاندىق قارجىلىق, ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەرگە جەتەكشىلىك جاساعان.   

ارنۇر اسقار,

«ەگەمەن قازاقستان»