سوعىستىڭ اتى سوعىس. سوعىس قاسىرەتسىز بولمايدى. سونداي-اق سوعىس شىعىنسىز دا بولمايدى. دەگەنمەن ۇرىستار مەن شايقاستاردا بولعان شەكتەن تىس ورىنسىز شىعىن, وسى كەزدە جاۋىنگەردەردىڭ ءومىرى شىبىن قۇرلى بولماي, قاندى قاساپقا اينالىپ كەتۋىنىڭ وكىنىشى مەن زاردابى كىم-كىمگە دە اۋىر تيەدى. مۇندايدا مويىنعا تۇسكەن قاسىرەتتىڭ سالماعى مەن تابى دا ودان ءارى قالىڭداي بەرەدى.
بۇل رەتتە 1941 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اقتوبەدە قۇرىلا باستاعان ءارى تولىق جاساقتالۋ مەرزىمى 1942 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن سوزىلعان №101 ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسى اۋىزعا ءبىرىنشى ورالادى. كالينين مايدانى قۇرامىنا كىرەتىن №101 ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ ساپىندا 5007 سارباز بولعانىن ينتەرنەت دەرەكتەرى ايعاقتايدى. ونىڭ 80 پايىزدان استامى قازاقتار, قالعان بولىگىن ورىستار مەن ۋكرايندەر قۇراعان. بريگادا كومانديرى بولىپ ەڭ العاشقىدا س.يا.ياكوۆلەنكو تاعايىندالسا, كەيىننەن بۇل مىندەتتى ا.ي.سەرەبرياكوۆ اتقارعان. بريگادا كوميسسارى بولىپ م.اليەۆ بەكىتىلگەن. 1942 جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا باستالىپ, ەكى ايعا دەيىن سوزىلعان رجەۆتەگى قاندى قىرعىن شايقاستا بريگادا جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەلۋ پايىزدان استامى ەرلىكپەن قازا تاپتى.
سونداي-اق №101 اتقىشتار بريگاداسىنىڭ سايىپقىران ساربازدارى كالينين مايدانىندا جاۋ تۇتقىنىندا قالعان 158 ەلدى-مەكەندى ازات ەتۋ كەزىندە ءوزىنىڭ جەكە قۇرامىنىڭ تاعى دا 30 پايىزىنان ايىرىلعان. ولار وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى تولىعىمەن اتقارىپ شىقتى. الايدا بۇل تويتارىس ولارعا تىم قىمباتقا تۇسكەنىن, ۇرىس وپەراتسيالارى كەزىندە ادام شىعىنى وتە كوپ بولعانىن جوعارىدا كورسەتىلگەن دەرەكتەر ايعاقتايدى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا قازاقستاندىقتار ناق وسى رجەۆ تۇبىندە بولعان شايقاستاعىداي 80 پايىزدان اسىپ تۇسەتىن مول شىعىنعا ۇشىراماپتى. ونىڭ باستى سەبەپتەرى جەڭىستىڭ 73 جىلدىعى قارساڭىندا رەسەيدەگى تۆەر وبلىسىنىڭ رجەۆ قالاسىندا قازاقستاندا قۇرىلعان №100-ءشى جانە №101-ءشى ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قازا تاپقان جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان مەموريالدىق كەشەنىنىڭ قايتادان جاڭعىرتىلۋ ءراسىمى كەزىندە ايتىلدى دا. بۇل ماسەلەگە ءسال كەيىنىرەك توقتالماقپىز. وسى ارادا 1941 جىلدىڭ كۇزىندە الماتىدا جاساقتالعان №100-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا جانە مايدانگەر جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتار بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ باستاپ بارعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيامەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى وكىلەتتى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتى تۆەر وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يگور رۋدەنيا, رەسەيدىڭ ەجەلگى ورماندى ولكەسىندەگى كوزدەرى ءتىرى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى, بارشا رجەۆ قالاسىنىڭ جۇرتشىلىعى جىلى جۇزبەن قارسى الدى. بۇل ءوزى كوزگە جاس, كوڭىلگە مۇڭ اكەلگەن جۇزدەسۋ بولدى. رجەۆتى قورعايمىن, ونى جاۋدان ساقتاپ قالامىن دەپ قانىن توككەن قازاقستاندىقتاردىڭ وسى توپىراقتا كورسەتكەن وشپەس ەرلىگى ەش ۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى. قالامىزدا بۇدان 8 جىل بۇرىن قازاق حالقىنىڭ باتىر پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ارنايى مەموريالدىق كەشەن جاساقتالعان كەزدە رجەۆتىكتەر ونىڭ اشىلۋ ءراسىمىن ۇلكەن تەبىرەنىس ۇستىندە اتاپ وتكەن ەدى. مۇنداي قاسيەتتى دە كيەلى ساۋابى مول ءىستىڭ باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگى جانە اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى تۇرعانى ءبىز ءۇشىن ماقتانىش. بۇل كەشەن كورشى مەملەكەتتەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىن ەرلىك داستۇرلەرى مەن وتاندى قورعاۋ ءىسىن بويلارىنا ءسىڭىرۋى ءۇشىن باعا جەتپەس ءرول اتقارىپ كەلەدى دەدى ءوز سوزىندە تۆەر وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يگور رۋدەنيا.
رجەۆتە ادام تانىماستاي بولىپ قايتا جاڭعىرتىلعان مەموريالعا كەلۋشىلەر لەگى تولاستار ەمەس. قاسيەتتى ورىن قوسىمشا ەسكەرتكىش باعانالارمەن بايىتىلىپتى. بۇعان دەيىنگى تاستاردىڭ ورىن تابيعاتتى كەز-كەلگەن سىنىنا توتەپ بەرە الاتىن مىزعىماستاي گرانيت پەن مرامور پليتالار اۋىستىرىلعان. سونداي-اق نىساننىڭ كۇندىزگە كەسكىن-كەلبەتى مەن تۇنگى جارىقتاندىرۋ جۇيەلەرىندە دە ساۋلەتتىك-شىعارماشىلىق ۇشقىر ويدىڭ جەمىستەرى اتويلاپ تۇر. كەشەن قۇرامىنداعى «تۋعان جەر» تۇعىرى دا وزگەشە ءبىر ايشىقتى رەڭگە ەنىپتى. اتالعان اۋماقتاعى قوسىمشا قۇرىلىمدىق قوندىرعىلار -تىزە بۇگىپ تىنىعاتىن ارقالى ورىندىقتار مەن گرانيتتىك ۆازالار, مامىر ايىندا جاڭادان شەشەك ءبۇر اتا باستاعان گۇلدەر كەشەننىڭ اجارىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسكەندەي اسەر قالدىرادى. ەجەلگى تۆەر توپىراعىنداعى قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر رۋحى جاڭا ءبىر جىگەر بەرگەن اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ تا تەرەڭ تەبىرەنىس پەن تولقۋ ۇستىندە ءتىل قاتتى.
-تۆەر تۇبىندەگى №101 ۇلتتىق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جانقيارلىق ەرىكتەرى جۇرەگىمىزدەن وشپەيدى. ەرلىك –بارشا ادامزاتتىق باعا جەتپەس رۋحاني قۇندىلىق. ول ۇلت تاڭدامايدى. سوعىستىڭ العىشقى جىلدارىندا قايسارلىق پەن باتىلدىق ۇلگىلەرىن كورسەتە بىلگەن №101 اتقىشتار بريگاداسىنىڭ اتىندا اقتوبە قالاسىندا ۇلكەن كوشە بار. 1944 جىلى قاتارى ابدەن سيرەگەن سوعان قاراماستان جاۋعا ولىسپەي بەرىسپەگەن №100 جانە №101 اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قالعان قۇرامالارى №47 جانە №90 گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعانى دا ولاردىڭ الدىڭعى ەرلىك داستۇرلەرىنىڭ ودان ءارى جالعاسقانىن كورسەتەدى دەپ ءتۇيىن جاسادى ءوڭىر باسشىسى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەيدەگى وكىلەتتى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ مەموريالدىق كەشەننىڭ قايتادان جاڭعىرتىلۋىنا مول ۇلەس قوسقان, اتاپ ايتقاندا وعان قاجەتتى بارلىق قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزىپ بەرۋگە ىقپالىن تيگىزگەن اقتوبە بلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. بۇدان ءارى ول رجەۆ شايقاسى ۇلى وتان سوعىسى تاريحىندا قان ەڭ كوپ توگىلگەن شايقاس بولعانىن, ونىڭ باستى ساماعى قازاقستاندىق ەكى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە تۇسكەنىن اتاپ كورسەتتى.
مىنە, رجەۆتەگى قاندى قىرعىن شايقاستىڭ تاريح قويناۋىنا كەتكەنىنە دە 75 جىل ءوتىپتى. الايدا سول ۋاقىتتان بەرى مۇندا قازا تاپقانداردىڭ سانى ءالى تولىق انىقتالماي كەلەدى. ءبىزدىڭ پارىزىمىز سوعىستىڭ وسىنداي ايتىلماعان اقيقاتىن بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ. تەك سوعىس تاريحىنا بايلانىستى بۇعان دەيىن جيناقتالعان بەلگىلى دەرەكتەردى ايتىپ بەرۋمەن شەكتەلمەي, مىنا ءبىزدىڭ وزىمىزگە, اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىز ءوز اۋىزدارىمەن اڭگىمەلەپ بەرىپ كەتكەن سوعىستىڭ شىندىعىن ولارعا ايتۋعا ءتيىسپىز دەدى ودان ءارى يمانعالي نۇرعالي ۇلى.
ءبىز كارى دە كونە, جاڭا دا جاسامپاز تۆەر توپىراعىنداعى №100 جانە №101 اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە قويىلعان كەشەننىڭ قايتادان جاڭعىرتىلۋىنا بايلانىستى وتكىزىلگەن مەموريالدىق ءراسىم اياقتالعاننان كەيىن ءبىر توپ وتاندىق جانە رەسەيلىك سوعىس تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدارعا بىرەر ساۋال قويعان ەدىك. ونىڭ ءمانىسى رجەۆ تۇبىندە ورىنسىز شىعىننىڭ نەلىكتەن ورىن العانىنان تۋىنداعان-دى. بۇعان قايتارىلعان جاۋاپتاردىڭ ءتۇپ-توركىنى تومەندەگىدەي.
ياعني ولاردىڭ تۇجىرىمداۋىنشا سوعىس جىلدارىندا ءول-ءتىرىل مەيلى, قايتكەندە دە بەلگىلى ءبىر شەپتى الۋ مىندەتى قويىلعان. وسى ورايدا امال, ايلا, قورعانا ءبىلۋ, ءتىپتى قاجەت كەزىندە شەگىنە ءبىلۋ تاسىلدەرىنىڭ ەسكەرمەي قالعان كەزدەرى دە كەزدەسكەن كورىنەدى. مول ادام شىعىنى ارقىلى كوزدەلگەن نىسانانى قولعا كوشىرۋگە دە بولار. الايدا مۇنىڭ ءوزى ەڭ سەنىمدى, ءارى وڭتايلى, ەڭ ۇتىمدى سوعىس پەن ۇرىس تاكتيكاسى بولىپ تابىلمايتىنى تاعى دا ايان. زەرتتەۋشىلەر رجەۆ قىرعىنىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرىن وسى تۇستان ىزدەستىرەدى.
... رجەۆ جەرىندە جەڭىس مەرەكسى قارساڭىندا بولعان قاۋىشۋ مەن جۇزدەسۋ قورىتىندىسىندا №100 جانە №101 قازاقستاندىق اتقىشتار بريگاداسىنىڭ قازا تاپقان جاۋىنگەرلەرىنە قويىلعان مەموريالدىق كەشەندى رجەۆ قالاسىنىڭ مۋنيتسيپيالدىق مەنشىگىنە ەنگىزۋ جونىندەگى ەكى جاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە