ادامزات اتاۋلى ادەتتە ادەمىلىكتى ايەل زاتىمەن تىكەلەي بايلانىستىرادى. سونىمەن قاتار ناركەس نازىكتىك پەن ۇياڭدىق تا قىز-كەلىنشەكتەرگە عانا ءتان. ءوزىنىڭ ەشكىمگە ۇقساماس الەمىندە ۇلبەگەي ۇمىتپەن ءومىر سۇرەتىن, قىزعالداق عۇمىرىن ايالاۋدى عانا تىلەيتىن ايەلدەردىڭ جالپى ادامزات تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. بابا داستۇرىندەگى ادامي قۇندىلىقتىڭ نەگىزى دە ايەل زاتىنا قۇرمەت كورسەتۋدى, قىز بالانى سىيلاۋدى مىندەتتەيدى. دالا فيلوسوفياسى قالىپتاستىرعان «ايەل-انا», «قىز – ءورىس» دانالىعىن قازاقتىڭ دەگدارلىعىن دارىپتەگەن ۇلى ۇعىم دەسەك تە بولادى.
ءار ادامنىڭ باسىندا ءومىردىڭ ونەگەلى ءساتى دە, وكىنىشتى تۇسى دا بولادى ارينە. تاعدىر دەگەن تارازىنىڭ تەڭ ۇشىندا تايتالاسىپ باق پەن سور تۇرادى. ءاربىر جان باقىتتى بولۋعا, جاقسى ءومىر كەشۋگە لايىقتى دەسەك تە, كەيدە ءومىردىڭ وتكىنشى ساتىندە ءوزىن جوعالتىپ الاتىن, جالعاننىڭ جاساندى جارقىلدارىندا كوزى قارىعىپ, وزىنەن باسقا وزگەنى كورمەي قالاتىندار دا بولادى. مۇنىڭ ءبارىن تاعدىرعا تەلىپ, ماڭدايعا جازىلعاننان كورۋ وڭاي سياقتى بولعانىمەن, ءار ادامنىڭ تاعدىرى وزىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن دە ۇمىتپاعان دۇرىس سياقتى. تاريحتا تالاي تەپەرىش كورسە دە, ءبىر رۋلى ەلدىڭ وتىن وشىرمەي, شاڭىراعىن شايقالتپاي وتىرعان انالار جايلى بىلەمىز. ءتىپتى ءبىر كەيۋانانىڭ سوزىنەن ەكى ەلدىڭ ورتاسىنداعى داۋعا نۇكتە قويىلىپ, ەكى جاقتىڭ بىتىمگە كەلگەنى دە كونە اڭىزدار مەن اڭگىمەلەردە باياندالادى. قازاقتا قالىپتاسقان ەردىڭ مارتەبەسى, ايەلدىڭ ابىرويى دەگەن ادامي قۇندىلىق پەن ءار ادامنىڭ دارەجەلى ورنى وزگەرىپ بارا جاتقانداي بولىپ تۇرادى كەيدە. اسىرەسە بۇگىندە ايەلدەر قاۋىمىنىڭ وتباسىلىق جاعدايلاردا كۇيەۋىنەن زورلىق-زومبىلىق كورگەنى جايلى دا ءجيى ايتىلاتىن بولدى. مۇنداي ماسەلە ەلىمىزدىڭ ءاربىر وڭىرىندە بار. ماسەلەن, جامبىل وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, ايەلدەرگە قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بيىل 1051 فاكتىدەن 1057 فاكتىگە دەيىن وسكەن.
– جالپى, ايەلدەرگە قاتىستى قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا نەگىز بولىپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭداعى داعدارىس دەۋگە بولادى. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى جەرلەردە تۇرعىنداردىڭ جۇمىستان قىسقارۋى جانە تولىق قامتىلماۋى, ازاماتتاردىڭ سونىڭ سالدارىنان ءسپيرتتى ىشىمدىككە سالىنۋى وتباسىندا تۋىنداپ جاتاتىن جانجالدارعا سەبەپ بولادى. كەيىن بۇل وتباسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ شيەلەنىسۋىنە الىپ كەلەدى, – دەيدى وبلىستىق جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ ءبولىنىسىنىڭ اعا ينسپەكتورى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى اقمارال جانىسوۆا. جامبىل وبلىسىندا ايەلدەرگە قاتىستى جاسالعان قىلمىستاردىڭ جالپى سانىنىڭ 67,9 پايىزىن جەكەمەنشىكتە جاسالعان قىلمىستار قۇرايدى ەكەن. ماسەلەن, كىسى ءولتىرۋ فاكتىسى بويىنشا بيىل قىلمىس تىركەلمەگەنىمەن, زورلاۋ فاكتىلەرى بويىنشا – 16, اۋىر دەنە جاراقاتى بويىنشا 4 فاكتى تىركەلگەن. قاراپ وتىرساق, ايەل ازاماتتار بۇگىندە قوعامنىڭ قۇرباندىعىنا شالىنىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. ارينە مۇنداي جاعدايلار ەرلەردىڭ دە بەدەلىن تۇسىرەتىنى انىق.
بۇگىنگى تاڭدا تاراز قالاسىندا جامبىل وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنا قاراستى زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. اتالعان مەكەمە وسىدان ءتورت جىل بۇرىن اشىلعان. ورتالىق ديرەكتورى جامال قالىبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, 2014 جىلدان بەرى مۇندا 357 ادام كەلىپ كومەك العان ەكەن. ونىڭ 123-ءى ايەلدەر بولسا, 234-ءى – بالالار.
– ءبىزدىڭ ورتالىققا ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ايەلدەر كەلىپ, كومەك الادى. سونداي-اق مەكەمەدە ولارعا 8 ءتۇرلى كومەك كورسەتىلەدى. ايەلدەر مەن بالالارعا ارنالعان 2 پسيحولوگ بار. نەگىزگى ماقساتىمىز – وتباسىندا قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ايەلدەرگە پسيحولوگيالىق كومەك بەرۋ ارقىلى ولاردى وتباسىنا قايتارۋ. ناتيجەسىندە 7 ايەل 9 بالاسىمەن بىرگە وتباسىنا ورالدى. وكىنىشكە قاراي, سول كۇيى وتباسىمەن اجىراسىپ كەتەتىندەرى دە بار. كوبىنە مۇندا كەلگەن كەلىنشەكتەر سۋرەت سالىپ, كەستە تىگەدى. سونىمەن قاتار ءان سالىپ, بي بيلەيتىن ونەرپاز جاندار دا كەزدەسەدى, – دەيدى ديرەكتور.
جالپى, زورلىقتىڭ ەكونوميكالىق, پسيحولوگيالىق سياقتى تۇرلەرى كوپ. بۇل تۇرعىدا جاپا شەگەتىندەر دە ايەلدەر قاۋىمى. سول سياقتى بۇل ورتالىققا كەلگەن كەلىنشەكتەردىڭ دەنى جوقشىلىق پەن ماسكۇنەمدىكتەن ءزابىر كورگەندەر ەكەن. ءتىپتى بۇل جەرگە جيىرمادان جاڭا اسقان جاس كەلىنشەكتەر مەن جاسى جەتپىسكە تاقاعان ايەلدەر دە پانا ىزدەپ كەلەدى. قاشاندا انا اتى ارداقتالۋى ءتيىس قوي. وكىنىشكە قاراي, قازىر كوپ جاعدايدا ولاي بولماي تۇر. وسىندا كەلگەن ءتورت انانىڭ تاعدىرىن اڭگىمەلەگەن ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردى بالاسى مەن كەلىنى قوسىلىپ ساباپ, ۇيىنەن قۋىپ جىبەرىپتى. جاسى جەر ورتاسىنا كەلىپ, بالالارىنان ەندى جاقسىلىق كورەم بە دەگەن شاققا كەلگەندە تاعدىرلارىنىڭ تۇيىققا تىرەلگەنى ويلانتپاي قويمايدى. سونداي-اق 2016 جىلى اتالعان ورتالىققا باسىنداعى قيىن جاعدايدى ايتىپ ءبىر كەلىنشەك 9 بالاسىمەن كەلىپتى. «الگى كەلىنشەكتىڭ 8 قىزى بار ەكەن. كەنجەسى ۇل بالا. بىراق وتباسىنداعى جانجال ونىڭ قىز تۋعانىنان شىعىپتى. كەلىنشەكتىڭ ايتۋىنشا, كۇيەۋى كۇن سايىن قول كوتەرىپ, نامىسىنا تيەدى ەكەن. كەيىننەن الگى كەلىنشەكتىڭ ەنەسى مەن قايىن ءىنىسى وسىندا كەلىپ, بالالاردى وزدەرىمەن الىپ كەتتى. ال كەلىنشەك وسىندا قالدى», دەيدى ج.قالىبەكوۆا. اعىمداعى جىلى مۇندا 19 ايەل جانە 32 بالا كەلگەن. وتباسىنداعى ءتۇرلى جاعدايلارمەن وسىندا قايىرىلعان جانداردىڭ تاعدىرىن ويلاۋدىڭ ءوزى قيىنداۋ. ورتالىققا كەلگەن ايەلدەر مۇندا 6 اي عانا تۇرادى. ەگەر ولاردىڭ وتباسىنداعى جاعداي رەتتەلمەسە, مەرزىمى بىتكەن سوڭ ولار قايدا بارادى؟ دەي تۇرعانمەن, ورتالىق ولاردىڭ بالالارىنىڭ مەكتەپكە, ال وزدەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەكتەسەدى ەكەن. ورتالىق اشىلعالى بەرى 40 ايەل جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋىمەن, ال 4 ايەل تاراز قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسىپتى. سونداي-اق جامبىل وبلىسى بويىنشا بۇگىندە ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ايەلدەردىڭ دەنى بايزاق اۋدانىنان بولىپ شىقتى. سونىمەن قاتار شۋ اۋدانىنان كوپ كەلەدى ەكەن. تەك مويىنقۇم اۋدانىنان كەلمەپتى.
ادام اتى ءاردايىم ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋمەن, قۇرمەتتتەۋمەن قالىپتاسادى ءارى ماڭگى جاسايدى. ال ايەل تاعدىرى, انا تاعدىرى بۇل جەردە اسا ماڭىزدى. مەيلى, ايەلدەرگە كومەك كورسەتەتىن ورتالىق بولسىن, باسقا بولسىن, ءبارىبىر ايەل زاتىنىڭ ءوز وتباسىمەن, ءوز وتىنىڭ باسىندا بولعانى جاقسى عوي. جامبىل وبلىستىق زورلىق-زومبىلىقتان جاپا شەككەندەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا بولعانىمىزدا, تالاي تاعدىردىڭ تەپەرىشكە ۇشىراپ وتىرعانىن بىلدىك. ءتىپتى بەيكۇنا بۇلدىرشىندەردىڭ جاسقا تولى جانارى جاۋدىرەپ قاراعاندا, جانىڭ شىرقىرايدى. «ولار ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعى عوي» دەگەن ويعا قالاسىڭ. ال بولاشاقتىڭ تاعدىرى بۇگىن قالىپتاسپاسا, ەرتەڭ قالاي بولادى؟ ادامزات الىپتارىنىڭ ءبارى دە انادان تۋعان, ايەل زاتىن قۇرمەتتەۋدى كەيىنگىلەرگە وسيەت ەتكەن. سول وسيەتتىڭ قاسيەتىن كەتىرمەي, ءوز قادىرىمىزدى باعالاي بىلگەنگە نە جەتسىن...
حاميت ەسامان, «ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى