جاقسىلىقتىڭ جان سىرى

«وقۋعا وسىلاي تۇسكەنبىز»

...ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اكەي زووتەحنيكالىق, مال­شا­رۋاشىلىق سالاسىندا وقى­عانىمدى قالادى. ويتكەنى ءوزى دە ءومىر بويى سول سالادا قىزمەت ەتكەن ادام ەدى. سودان قاراحان دەگەن دوسىما ەرىپ «زووۆەتكە» وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن سەمەيگە اتتاندىم. شابان پويى­ز جامبىلدان سەمەيگە دەيىن تۋرا ءتورت كۇن ءجۇردى. جاتاتىن جەر جوق. تامبۋردا تۇنەپ, تامبۋردا ۇيىقتايمىز. ماعان قاراعاندا قاراحان جول ءجۇرىپ ۇيرەنگەن, ازداپ ورىسشا بىلەدى. سەمەيگە كەلىپ ينستيتۋتقا قۇجات تاپسىردىق. مەنىكى سول قارا­حانعا ىلەسىپ ءجۇرۋ. وعان سەنگەندىگىم سونشالىق, اۋەلى قانداي فاكۋلتەتكە قۇجات تاپ­سىرعانىمدى دا بىلمەپپىن...

قاراحان كۇنى-ءتۇنى ەمتيحانعا دايىندالادى. مەن قالانى قىدىرىپ, ەرتىسكە شومىلام كەپ. ءبىر كۇنى ءتۇس اۋا ادەتىمشە ەرتىس جاعاسىنا بارسام, اناداي جەردە ءبىر توپ كىسى جينالىپ, جارىس وتكىزىپ جاتىر ەكەن. جارىستىرىپ وتىرعان قازاق. شارتى – وزەننىڭ ارعى جاعاسىنا مالتىپ ءوتىپ, قايتا ءجۇزىپ كەلۋ. جۇزۋدەن «اۋىل­دىڭ چەمپيونى» دەگەن اتىم بار, دەلەبەم قوزىپ, جارىستى ۇيىم­داستىرۋشىعا قالتامداعى بەس سومىمدى ۇستاپ جەتىپ باردىم. ول مەنى بالاسىنىپ, ماڭى­نا جولاتپادى. مەن جالىنامىن كەپ.

جالىنىپ قويماعان سوڭ الگى كىسى: «وندا ءوز وبالىڭ وزىڭە, ۇتىلساڭ اقشاڭدى سۇرامايسىڭ عوي؟» دەپ جۇرتتىڭ كوزىنشە تاعى ءبىر انىقتادى دا, «بار, انا توپقا» دەدى. كەزەگىن كۇتىپ تۇر­عان توپقا ونىنشى بولىپ قوسىل­دىم. قارسىلاستارىم بويلارى سەرەيگەن ورىس جىگىتتەرى. توبەمنەن ءتونىپ قارايدى.

ۇيىمداستىرۋشى قولىنداعى شەلەگىن ۇرىپ داڭعىر ەتكىزدى. ءبىز وزەنگە گۇمپ-گۇمپ سەكىردىك. ءا, دەگەننەن-اق جۇرتتىڭ الدىنا ءتۇستىم. ەبىل-دەبىل ارعى بەتكە ءجۇزىپ شىعىپ قاراسام, باس­قالارى وزەننىڭ ورتاسىنان ەندى اسىپتى. اعىننىڭ ىعىمەن تومەن قيعاشتاپ كەتىپپىن. جۇگىرىپ وتىرىپ ورلەپ الدىم دا, قايتا كەرى تارتتىم. جاعاعا جۇرتتان بۇرىن جەتتىم. جارىستىرۋشى قازاق ارقامنان قاعىپ, «مالادەسىن» قايتا-قايتا ايتىپ, قىرىق سومدى قالتاما سالدى دا بەردى. مەن: «ەرتەڭ تاعى كەلەيىن, قوساسىز با اعا؟» دەيمىن. «كەل, كەل» دەيدى, ول ويلانباستان.

ءوستىپ شومىلىپ جۇرگەندە العاشقى ەمتيحان دا باستالدى. حيميا ءپانى. ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەيمىن. شالبارىمنىڭ ارتى سۋ-سۋ. «جارىستان» كەلگەن بەتىم. ەمتيحان الۋشى بوچكورەۆا دەگەن ايەل:

– سەن سوڭعىسىڭ با, باسقا ەشكىم جوق پا؟ – دەپ قازاقشا سۇرادى.

– جوق.

– ال, بيلەتىڭدى!

بيلەتتى الىپ, قاراحاننىڭ قاسىنا بارىپ جايعاستىم. اسا قيىن سۇراق ەمەس. قاراسام قارا­حاننىڭ ەسەبى كۇردەلىلەۋ ەكەن. تى­نىش وتىرماي ونى شىعارىپ بەرىپ ەدىم, الگى ايەل كورىپ قويىپ, دەرەۋ:

– ءاي, كانە, بەرى كەل, – دەپ قاسى­نا شاقىرىپ الدى. قولىمدا قاراحانىڭ بيلەتى.

– ال, كانە ايتشى, بىلەسىڭ بە, مىنا سۇراقتى؟

قاراحاننىڭ بيلەتىنىڭ سۇرا­عىنا جاۋاپ بەردىم. ءوز بيلەتىم جايىنا قالدى. ماعان ء«ۇش» قويدى دا, قاساقانا قاراحاندى «قۇلاتىپ» جىبەردى. وقۋدان قۇلاعان قاراحان كوڭىلسىز. كيىم-كەشەگىن شابادانىنا سالىپ الىپ: «كەتەم» دەيدى. مەن: «كەتپەي تۇرا تۇر, كەلەسى ەمتيحاننان مەن دە قۇلايمىن, بىرگە كەتەمىز» دەپ, جاتىپ كەپ جالىنامىن. قارا­حان كوندى. كەلەسى ەمتيحان بيو­لوگيا ءپانى. ادەتىمشە ەڭ سوڭىندا باردىم.

– ءاي, بالا نەعىپ جۇرتتىڭ سوڭىندا ءجۇرسىڭ؟ – دەپ, ەمتيحان الىپ وتىرعان قازاق تۇرى­مە قاراپ, ميىعىنان كۇلەدى. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن سۋدان شىقپاي, كۇنگە كۇيىپ, قارايىپ كەتكەنبىز.

– كەزەگىم ەڭ سوڭىنان ەدى, ۇلگەرىپ جەتكەنىم وسى بولدى, اعاي.

– قاي وبلىستان كەلدىڭ؟

– جامبىلدان.

– كانە, بيلەتىڭدى الا عوي.

اعايدىڭ ءجۇزى جىلى, قاباعى اشىق. بيلەتتى وقىسام وپ-وڭاي سۇراقتار. دەرەۋ جاۋاپ بەردىم, قوسىمشا سۇراققا دا مۇدىرمەدىم.

– ءوي, سەن ءبارىن ءبىلىپ تۇرسىڭ عوي, ءما, ساعان «بەس»!

 قاراحان بۇدان ءارى شىدامادى. اپىل-عۇپىل جينالىپ, كەتتى دە قالدى. سەمەيدە جالعىز قالدىم. ءۇش-ءتورت كۇننەن سوڭ قالعان ەمتيحانداردى دا تاپسىرىپ, وقۋعا قابىلدانعانداردىڭ ءتىزىمىن كۇتەمىن عوي. ماشينكامەن تەرىلگەن ءتىزىم شىقتى. ءۇڭىلىپ كەپ قارايمىن. مەنىڭ فاميليام جوق. سويتسەم ءتىزىمنىڭ ەڭ سوڭىنا كىپ-كىشكەنتاي ەتىپ, قولمەن «ۇشكەمپىروۆ جاقسىلىق» دەپ جازىپ قويىپتى. وقۋعا وسىلاي تۇسكەنبىز قاراعىم!

«مەنى كۇرەسكە شىعارعان – شاڭعى»

سەمەيدە سول جىلى قىس قات­تى بولدى. اۋىلدان جەڭىلدەۋ كيىممەن شىققام. توڭعان سوڭ ارزانداۋ كۇپايكە مەن جۇقا قۇلاقشىن ساتىپ الدىم. اياقتا كەرزى ەتىك. كۇپايكە مەن ەتىكتى ستۋدەنت تۇگىل, قازىر جۇمىسشى كيمەيدى. ونى وزىمشە بەلىن قىناپ, تۇيمەلەرىن اۋىستىرىپ قاداپ, ساندەپ كيەم.

وقۋ باستالدى. دەنەشى­نىقتىرۋ پانىنەن ميكريحوۆ دەگەن ۇستاز شاڭعى جارىسىن وتكى­زەدى. مەن جارىسپاق تۇگىل, شاڭ­عى ءبىر جاققا, ءوزىم ءبىر جاققا ۇشىپ تۇسەم. شاڭعى تەپپەسەڭ «زاچەت» جوق. «زاچەتىڭ» بولماسا سەسسياعا جىبەرمەيدى. ونىڭ ارتىن­دا وقۋدان شىعۋ تۇر. شاڭعى تەبە الماعاننىڭ جازاسى – سپورتزالدا كۇرەس كىلەمىن تىگۋ. كىلەم تىگۋدەن كوز اشپادىم. بار ويىم «زاچەت» الۋ. ءبىر كۇنى كىلەم جاماپ وتىر ەدىم ۇلتى كارىس ليۋ ۆەن حان دەگەن باپكەر كەلىپ:

– نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟ – دەدى.

– كىلەم تىگىپ وتىرمىن, شاڭ­عىدان «زاچەت» الۋىم كەرەك.

– كۇرەسە بىلەسىڭ بە؟ ەگەر انا بالانى جىقساڭ «زاچەتىڭدى» مەن-اق قويدىرىپ بەرەيىن.

تۇرىنە قاراسام قالجىڭنىڭ ادامى ەمەس سياقتى. قارسىلاسىم ءوزىم قۇرالپى بالا. دەرەۋ كۇرەسە كەتتىم. ءادىس-ءتاسىل دەگەندە شا­رۋا­م جوق. ۇستاسقان بويدا كوتەرىپ سوقتىم. باپكەردىڭ ءوزى مەنىڭ قالاي جىققانىمدى باي­قاماي قالدى. «ەندى مىنا بالا­مەن كۇرەس, سونى جىقساڭ «زاچەتىڭ» دايىن», دەيدى.

بۇل بالا ەركىن كۇرەستى مەڭ­گەرگەن, جوعارى كۋرس ستۋ­دەنتى ەكەن. سالماعى دا اۋىرلاۋ. قاراپ جاتقان مەن جوق. ونى دا الىپ ۇردىم. حان اعاي «زاچەتىمدى» سول كۇنى قويدىرىپ بەردى دە, ميكريحوۆقا ايتىپ شاڭعى­دان بوساتىپ الدى. مەنى كۇرەس كىلەمىنە شىعارعان – شاڭعى. دۇرىسى, شاڭعى تەبۋدەن قاشىپ, ەركىن كۇرەسكە باردىم.

«اتاڭ جاۋدان قايتپاعان, قارا بالا, باس قامشىنى!»

ۇزىن-سونار قيىندىقتاردى جەڭىپ, ماسكەۋ وليمپياداسىندا دا كۇرەسەتىن بولدىم. كۇندىز-ءتۇنى دايىندالدىم. مەنىڭ قاسىمنان قابدەن اعا بايدوسوۆ اينالىپ شىقپايدى. ەلجىرەپ قاراپ تۇرادى دا, زور داۋىسىمەن: «اتاڭ جاۋدان قايتپاعان, قارا بالا, باس قامشىنى!» دەپ, جىگەرىمدى جانىپ قويادى.

وليمپيادا كىلەمىندەگى ءبىرىنشى قارسىلاسىم – كونستان­تين الەكساندرۋ. ەكىنشىسى – رومان كەرپاچ بولدى. بەلدەسۋ الدىندا قابدەن اعام: «كونستان­تيننەن سەنىڭ كۇرەسىڭ الدەقايدا ارتىق. سەن العاشقى بەلدەسۋدى ساۋات­تى وتكىز. كۇشىڭ بار, تىڭ كەزىڭدە قارسىلاسىڭدى ۇتىپ الۋدى ويلا. تەك ساسپا, اقىل­مەن كۇرەس, سابىرىڭدى جوعالت­پا» دەپ, ەداۋىر دەمەۋ سوزدەر ايتتى. اعا­نىڭ ءسوزى ماعان كادىم­گى­دەي قۋات بەرىپ كىلەمگە ەركىن شىقتىم.

وليمپيادادان وزگە اتاقتىڭ ءبارىن الىپ قويعان كونستانتين الەكساندرۋ ناعىز زار كۇيىندە ەكەن. شابۋىلدى ءۇستى-ۇستىنە ۇدەتتى. كوزى وت شاشادى. كۇرەسكە ەمەس, توبەلەسكە دايىندالىپ شىققانداي. مەن ءادىس جاساتپادىم. ەكىنشى كەزەڭ باسىندا ەسەپتى 5:1-گە جەتكىزدىم. ءۇشىن­شى كەزەڭدە ەكەۋمىز دە ءبىر-ءبىر ۇپايدان زورعا الدىق. توعى­زىنشى مينۋتتىڭ سوڭىنا دەيىن كىلەمگە جاڭا شىققانداي ارپا­لىستىق. الەكساندرۋدى 6:2 ەسەبىمەن ۇتتىم. كونستانتين وتە مىقتى بالۋان. وسى قالپىندا مەنى­مەن ەمەس, كەرپاچپەن ايقاس­قاندا ونى ءسوزسىز جەڭەتىن ەدى.

كەرپاچتىڭ ءبىرىنشى بەلدەسۋى كوبىندە ءساتسىز بىتەدى. ر.كەرپاچ ءشۇۋ دەگەندە ۆەنگر فەرەنتس شەرەشتەن بار-جوعى ءبىر جارىم مينۋتتا ۇتىلىپ قالدى دا, مەنىمەن كۇرەسەردە ورتاعا بۋىر­قانىپ شىقتى. العاشقى كەزەڭدە ءبىر سەكۋند تىنىم الماي ايقاستىق. ۇپاي سانىن 11:0-گە جەتكىزدىم. ەكىنشى كەزەڭ­نىڭ العاشقى ەكى مينۋتى ىشىن­دە كەرپاچ ۇپاي سانىن 11:10-عا جەتكىزدى. تۋرا «تانكى». قور­عانىسقا بۇزىپ-جارىپ كىرەدى. بىراق وكپەسى وسالداۋ ەكەن. ءۇشىنشى كەزەڭدە شارشاپ قالدى. بەلدەسۋ اياقتالار تۇستا وڭتايى كەلىپ, ەكى ۇپاي الدىم. ەسەپ 13:10. رومان كەرپاچ وسى ەكىنشى جەڭىلىسىنەن سوڭ جارىس­تان شىعىپ قالدى.

ادام شامادان تىس, ءوز مۇم­كىندىگىنەن جوعارى جىلدامدىقتا قيمىلداپ, كۇش جۇمساسا, سوڭعى اششى تەرى شىعادى. ال ودان ءارى زورلانسا اششى تەر سوڭىنان ءيىسى مۇڭكىگەن اممياك شىعادى. بۇل ادام بويىنان بولىنەتىن ەڭ سوڭعى سۇيىق. ودان ءارى دەنەدەن دانەڭە شىقپايدى. مىنە كەرپاچپەن كۇرەسكەندە مەنىڭ ۇستىمنەن «اممياكتىڭ» ءيىسى شىقتى.

ءۇشىنشى قارسىلاسىم – فەرەنتس شەرەش جاس بولسا دا وتە ساۋاتتى كۇرەسەتىن بالۋان. سوندىقتان مەن دە بارىمدى سالدىم. فەرەنتستى 17:6 ەسەبىمەن ەركىن ۇتتىم.

اقتىق ايقاس بولگار پاۆەل حريستوۆپەن ءوتتى. ول 1979 جىل­عى الەم چەمپيوناتىندا قولا مەدال العان, تاجىريبەلى بالۋان. وليمپيادادان بۇرىن دا كەزدەسكەنبىز. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ قىر-سىرىمىزدى جاقسى بىلەمىز. 1978 جىلى شۆەتسيانىڭ گەتەبورگ قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق جارىستىڭ فينالىندا بەلدەسكەن ەدىك. پاۆەل حريستوۆ «كوپىرگە» تۇرسا, تۋرا تەمىردەي قاتىپ قالادى. حريستوۆتى «كو­پىر­دەن» قۇلاتقان ەشكىم جوق. بىراق تورتتاعانعا تۇرۋدان دا, تورتتاعاننان ج ۇلىپ الۋدان دا ماعان قاراعاندا السىزدەۋ. پاۆەل فينالعا دەيىن شۆەد كەنن اندرەسسوندى جەڭىپ, فين بالۋانى رەيە حاپارانتانى 27:0 ەسەبىمەن ەركىن ۇتىپ شىقتى. بىراق ءۇشىنشى بەلدەسۋدە كون­س­تان­تين الەكساندرۋدان ۇتىلىپ قالدى.

حريستوۆتىڭ وزگەلەردەن ەرەكشە ءبىر قاسيەتى ءادىستىڭ سان ءتۇرىن جاسايدى, ۇتىلىپ جاتسا دا جانتالاسپايدى. قارسىلاسىنا وشپەندىلىكتىڭ نىشانىن دا سەزدىرمەيدى. كۇشتىنى مويىنداي بىلەدى ەكەن. بەلدەسۋ اياقتالعاندا ەسەپ 12:7 ەدى. وسىلاي وليمپيادا چەمپيونى اتاندىم.

تورەشى قولىمدى كوتەرگەن ءساتتى باعىپ تۇرعان قابدەن اعام جۇگىرىپ كەلىپ, مەنى قاپسىرا قۇشاقتاعان كۇيى كىلەمنەن ج ۇلىپ الىپ, تۇرا جونەلدى. جارىقتىق ەڭىرەپ جىلاپ كەلەدى. مەن بولسام «اعا قىمىز بەرىڭدەرشى, قى­مىز ىشكىم كەلەدى» دەپپىن عوي...

جازىپ العان تولەگەن جاكىتاي ۇلى,

جۋرناليست