بيىل تابيعات توسىن مىنەز تانىتۋدان تانباي تۇر. جىلىمىق لەبى جەتىسۋ ولكەسىنە ەرتە جەتكەنىمەن, قىراتتاعى قالىڭ قار قىزىل سۋ بولىپ اعىپ, ەتەكتەگى اۋىلدار تاسقىن قۇرساۋىندا قالدى. توپىراق ەندى كەۋىپ, ەل ەگىنگە قامدانا باستاعانداي بولىپ ەدى, ارادا ۇزدىكسىز جاڭبىر باستالىپ, جەر استى ءدۇمپۋى دە ءجيى تىركەلدى. ناتيجەسىندە الماتى وبلىسىنىڭ تاۋلى ايماعىندا تاعى ءبىر توتەنشە جاعداي ورىن الدى.
الىس-جاقىنداعى اعايىننىڭ قۇلاعى كەگەن اۋدانى اۋماعىنداعى كولساي تاۋلارىنىڭ قوزعالۋى جايىنداعى اقپاراتقا ەلەڭدەۋلى بولىپ وتىر. 19 ءساۋىر كۇنى كەگەن اۋدانىنداعى «قازسەلدەنقورعاۋ» مەكەمەسى گيدروبەكەتىنىڭ باقىلاۋشىلارى ايماقتا تاۋ كوشكىنى وشاعىنىڭ پايدا بولعانىن انىقتاعان ەدى. لىقسي قوزعالعان تاۋ جىنىستارى ساتى اۋىلى مەن كولساي وزەنى جولىنىڭ 400 مەترگە جۋىق ارالىعىن جانە بىرنەشە ەلەكتر باعانىن باسىپ قالعان. وسىنىڭ كەسىرىنەن كولساي كولى اۋماعىنداعى دەمالىس ايماعى ەلەكتر قۋاتىنسىز قالدى. وقيعا ورنىنا جەدەل جەتكەن توتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرى سول ماڭدا قونىستانعان شوپاننىڭ وتباسىن قاۋىپسىز جەرگە كوشىرگەن. دەمالىس ماۋسىمى ءالى اشىلماعاندىقتان, كول اۋماعىندا دەمالۋشىلار بولماعان. قازىر قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا اۋماققا باراتىن جولدار تولىقتاي جابىلدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سىرعىعان تاۋ جىنىسىن توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. جىلجىعان تاۋ ماسساسى بۇگىندە ساتى وزەنى مەن كولساي وزەنىنىڭ ارناسىنا جاقىنداي تۇسكەن.
– وپىرىلعان جەر كولساي وزەنىنىڭ ارناسىنا جەتتى. توپىراقتىڭ قوزعالىسى ساعاتىنا ءبىر مەتردەن جىلجۋدا. سۋسىعان توپىراق وزەن ارناسىن جاۋىپ تاستاۋى مۇمكىن. قازىر ارنامەن ەكى تەكشە مەتر سۋ ءوتىپ جاتىر. مامىر ايىنىڭ اياعى مەن ماۋسىمنىڭ باسىندا وزەنگە كەلەتىن سۋ كولەمى 30 تەكشە مەترگە جەتەدى. توپىراق ماسساسى وزەن سۋى ارقىلى شايىلادى. بىراق بۇل وزەن تۇبىندە كىشكەنتاي بولىكتەردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتىپ, ناتيجەسىندە وزەن ساعاسىنىڭ شايىلۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. ءبىز سۋ وتكىزۋدى ەۆاكۋاتسيالىق ارنالار قولدانۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتسەك دەيمىز. بۇل ورايدا جەراستى جارىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى مۇمكىن, – دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى توتەنشە جاعداي كوميتەتىنىڭ «قازسەلدەنقورعاۋ» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى توقتار بايمولداەۆ.
سەنبى كۇنى اپات ايماعىنا وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ ارنايى بارىپ, قۇتقارۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىمەن تانىستى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن تىڭداعان وبلىس باسشىسى مەكەمە ماماندارىنا بىرقاتار تاپسىرما بەردى. وزەن ارناسىنىڭ بىتەلۋىنەن سۋ تاسقىنىنىڭ قاۋپى جوعارىلاي تۇسەتىنى انىق. مۇنى بولدىرماس ءۇشىن وزەننىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن جەدەل باستاۋ كەرەك. اكىم بۇل جۇمىسقا شىنجىر تاباندى ەكسكاۆاتورلار قولدانۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, دەرەۋ ىسكە كىرىسۋدى تاپسىردى.
ساراپشىلار انىقتاعانداي, تاۋ كوشكىنى ۇزدىكسىز جاۋعان جاڭبىر مەن جەر استى ءدۇمپۋىنىڭ ناتيجەسىندە باستالعان. 8 ساۋىردە كەگەن اۋدانىنىڭ اۋماعىندا جەر سىلكىنىسى تىركەلگەن ەكەن. وسى دۇمپۋدەن كەيىن تاۋ ماسساسىندا تەكتونيكالىق جارىلۋ سىزىعى پايدا بولعان. بوساعان توپىراق ۇگىتىلىپ, ەتەككە قاراي جىلجۋ باستالعان.
جوعارىدا جازعانىمىزداي, قازىر تاۋ كوشكىنىن قولمەن توقتاتۋ مۇمكىن بولماي وتىر. توتەنشە جاعداي قىزمەتى بولۋى ىقتيمال قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا كىرىسىپ كەتتى. قۋانىشتىسى, تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزى ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان جوق. ال كوشكىننىڭ قازىرگى قالىپتا جالعاسا بەرۋىنەن اۋماقتاعى تابيعي جاعداي وزگەرۋى ىقتيمال, دەيدى ەكولوگتار. مىسالعا, جەتىسۋدىڭ جاۋھارىنا اينالعان كولساي كولدەرى ماڭىنداعى فلورا مەن فاۋناعا توسىن اپات اسەر ەتۋى مۇمكىن. بىرنەشە كولدەردەن تۇراتىن كولساي ايماعى تەڭىز دەڭگەيىنەن 2700 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان, ۇزىندىعى 450 مەتر, ەنى 330 مەترگە جەتەدى. قىزىعى, كولساي كولدەرىنىڭ تەرەڭدىگى انىقتالماعان. سۋ وشاقتارى وتە ەرتە زاماندا تابيعي جاعدايدىڭ اسەر ەتۋىنەن پايدا بولعان دەسەدى. ياعني اينالاسىن تاۋ قورشاعان قازانشۇڭقىرلار قازىر تابيعي سۇلۋلىققا تۇنعان كوركەم مەكەنگە اينالعان.
وسى ساپارىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ كولساي كولدەرىنە اپاراتىن جولداردى جاقىن ارادا قالىپقا كەلتىرۋگە جانە دەمالىس ايماعىن جارىقپەن قامتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق وبلىس باسشىسى ءوڭىردىڭ تاۋلى ايماقتارىندا ارنايى گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, توتەنشە جاعداي قاۋپىن انىقتاۋدى قولعا الاتىنىن ايتتى.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى