بولات پالىمبەتوۆ: «حالىقتىڭ كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلدانۋعا قۇلشىنىسى كۇشتى»

– بولات ابىلقاسىم ۇلى, كاسىپكەرلەر كوبىنەسە سىزگە قانداي ماسەلەلەرگە قاتىس­تى جۇگىنەدى؟ سىزدەردىڭ تاراپ­تارى­ڭىزدان قانداي جۇمىستار اتقا­رى­لىپ جاتىر؟

– بيزنەس-ومبۋدسمەننىڭ نە­گىزگى مىندەتى كاسىپكەرلەر قۇقىق­تارىنىڭ ساقتالۋىن قادا­عالاۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار كاسىپ­كەر­لەردىڭ قىزمەتىنە زاڭسىز ارا­لاسقان جاعدايدا تۋىنداعان ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسۋ بولىپ تابىلادى. ەلباسى بيزنەسكە تۇسەتىن قىسىمدى ازايتۋ جانە سالانى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويدى. وسى تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەكونوميكالىق قىلمىستار بو­يىنشا قىلمىستىق ىستەردى ازايتۋ قولعا الىندى. سونىڭ ارقاسىندا قىل­مىستىق ىستەر سانى 5 ەسەگە دەيىن ازايدى. كاسىپكەرلەرگە قاتىستى 2015 جىلى 8170 قىل­مىستىق ءىس تىركەلسە, 2017 جىلى ول 1618-گە دەيىن تومەندەدى.

– كەي جاعدايدا بولماشى زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە تىم اۋىر جازا كەسۋ فاكتىلەرى تىركەلىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل كاسىپپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ ىنتاسىن تومەندەتىپ, بەتىن قايتارىپ تاستايدى. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟

– ونىڭىز راس, سوڭعى جىلدارى وسى ماسەلەگە باسىم نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلدى. كاسىپكەر ءۇشىن بيزنەسىنەن ايىرىلۋدىڭ ءوزى ۇرەي تۋعىزادى, ال باس بوس­تان­دىعىنان ايىرىلۋ ودان دا ۇرەي­لى ەكەنى انىق. سول سەبەپتى ەكو­نو­­ميكالىق قىلمىس جازاسىن جەڭىل­دەتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى كاسىپ­كەرلەردى كەز كەلگەن بولماشى زاڭ بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىر­ماي, جازانى جەڭىلدەتۋ ماسە­لەسى شەشىلدى. اتاپ ايتار بولسام, قازىر ءبىرىنشى رەت زاڭ بۇزۋ­شىلىق بولعان كەزدە قاتاڭ جازا قولدانىلمايدى. كوپتەگەن باپتاردا قاراستىرىلعان قاتاڭ جازالار ايىپپۇلدارمەن الماس­تىرىلدى. قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ تابىلاتىن «جالعان كاسىپكەرلىك» تۋرالى باپ الىنىپ تاستالدى. وسىنىڭ ءبارى جۇ­مىسىن ادال اتقارىپ جۇرگەن كاسى­پ­كەرلەرگە وڭ اسەرىن تيگىزگەنى ءسوزسىز.

كاسىپكەرلىك كودەكس بويىنشا بيزنەس-ومبۋدسمەن كاسىپكەرلەر اراسىنداعى داۋلارعا ارالاسپايدى. بۇل جەردە بانكتەردىڭ دە كاسىپكەرلىك قۇرىلىم بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.

اتقارىلعان ىستەر تۋرالى ايتار بولسام, سوڭعى ەكى جىلدا بىزگە 12 420 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. بۇل پروبلەمالاردىڭ 90%-ى جەر­گىلىكتى سيپاتتا – جەر الۋ, قۇرى­لىس جانە تاعى دا باسقا وسى­عان ۇقساس ماسەلەلەر. ونىڭ ءبارى جەرگىلىكتى جەردە شەشىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل تۋرالى وتىرىستاردا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وكىلدەرىنە ۇنەمى ايتامىز.

– نەگىزگى مىندەتىڭىز مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپكەر­لەر قىزمەتىنە زاڭسىز ارالاسۋى­نا جول بەرمەۋ دەدىڭىز. مەم­لەكەتتىك ورگاندار ونى قالاي قابىلداۋدا, سىزدەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋعا دايىن با؟

– جالپى, ءبىز «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بارلىق ماسەلەلەردى بىرىڭعاي تىزىلىمگە ەنگىزدىك. ونداعى 571 ماسەلەنىڭ 386-سى وڭ شەشىمىن تاپتى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, رۇقسات بەرۋ جۇيەسى وڭتاي­لان­دىرىلدى, ليتسەنزيالار مەن رۇق­ساتتار سانى 72 %-عا ازايدى, ياعني 1115-تەن 315-كە دەيىن قىسقاردى. باقىلاۋ-قاداعالاۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىرشاما ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

بىرقاتار تەكسەرۋلەردى الىپ تاستاۋ بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر دايىندالىپ, پارلامەنت ماجىلىسىنە ەنگىزىلدى. سوڭعى ەكى جىلدا ادىلەت مينيسترلىگىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا بيزنەسكە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى.

– وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا اكىمشىلىك كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن ەدى. ونىڭ بيزنەسكە ىقپالى قانشالىقتى؟

– ول وزگەرىستەردىڭ بيزنەسكە تىكەلەي ىقپالى ايتارلىقتاي زور. اتاپ ايتقاندا, بيزنەسكە اسەر ەتەتىن باپتاردىڭ باسىم بولىگى قايتا قارالدى. ماسەلەن, 410 باپتىڭ 323-ىنە وزگەرىس جاسال­دى. سونىڭ ارقاسىندا ايىپ­پۇل­داردىڭ جالپى كولەمى 30%-عا قىسقاردى. ايىپپۇلدى 50 پا­يىزدىق جەڭىلدىكپەن تولەۋ جانە ايىپپۇلدىڭ ورنىنا ەسكەر­تۋ جاساۋ جاعى دا بار. سول سياق­تى 30-باپتاعى تاركىلەۋ جانە ليتسەن­زيا­نىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ تالاپتارى الىنىپ تاستالدى.

سونىمەن قاتار قارجى مي­نيستر­لىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, سالىق جانە كەدەن زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ادالدىق ءپرينتسيپى ەنگىزىلدى, ياعني سالىق كودەكسى نور­مالارىنىڭ انىق ەمەس تۇ­س­تارى سالىق تولەۋشىنىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن بولدى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك دەپ ويلايمىن.

بۇگىندە وتاندىق كاسىپكەر­لەر­دىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ ماسەلەلەرى دە حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. 2017 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستان مەن رەسەي بيزنەس-ومبۋدسمەندەرىنىڭ فورۋمى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان رەسەي­دىڭ 40 وڭىرىنەن وكىلدەر قاتىس­­تى. كورشى ەلدەگى ارىپتەستەرى­مىز­بەن ارادا ءوزارا كومەك كور­سەتۋ جانە ىنتىماقتاستىق تۋرا­لى كەلى­­سىمگە قول قويىلدى. وسىن­داي بىر­لەسكەن جۇمىستاردىڭ ار­­قا­سىن­دا قازاقستان مەن رەسەي اۋماعىندا كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەردىڭ م ۇلىكتىك جانە زاڭدى قۇقىقتارى قورعالادى. سونداي-اق ماسكەۋ مەن اتىراۋدا بىرلەس­كەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى. بيىل­عى جىلى وزبەكستاننىڭ بيز­نەس-ومبۋدسمەنىمەن كەزدەسۋ جوس­پارلانعان.

– سالىق كودەكسى جايلى ايتىپ ءوتتىڭىز. جاڭا سالىق كودەكسىندە بيزنەس ءۇشىن قانداي جەڭىلدىكتەر ەنگىزگەنى تۋرالى تولىعىراق بايانداپ بەرسەڭىز.

– جالپى, بيزنەس-قوعامداستىق جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋگە ەكى جىل بويى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە اتسالىستى. سەبەبىن ءتۇسىنىپ وتىرسىز, جاڭا قۇجات وسى سالانىڭ العا باسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋگە ءتيىس. كودەكستە بيزنەس باستامالاردىڭ باسىم بولىگى ەس­كەرىلدى, دەگەنمەن تالقىلانۋى ءتيىس بىرقاتار اشىق سۇراقتار ءالى دە بار. بۇل قۇجاتتاعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – سالىق تولەۋ­شىنىڭ ادالدىق ءپرينتسيپىن ەنگىزۋ ەكەنىن قايتالاپ ايتايىن. ەگەر سالىق ورگاندارى كودەكستىڭ ەرە­جەلەرىن دۇرىس تۇسىندىرمەسە, كاسىپ­كەرلەرگە ايىپپۇل جانە ءوسىمپۇل سالىنبايدى.

كاسىپكەرلىك وكىلدەرىنە كودەكس­تەگى وزگەرىستەرمەن تەرەڭ تانى­سىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت بەرىلدى. تۇزەتۋلەر 1 شىل­دەدەن كەشىكتىرىلمەي قابىل­دانىپ, 1 قاڭتاردان باستاپ ەنگىزىلمەك. جاڭا سالىق كودەكسىندەگى جاڭا­لىقتاردىڭ ەڭ باستىسى, بال­كىم, جازالاۋ شارالارىنان ادال كاسىپكەرلەرمەن ارىپتەستىك قاتى­ناستارعا كوشۋ شىعار.

سونىمەن قاتار جاۋاپكەرشى­لىك ماسەلەسى دە نازاردان تىس قال­عان جوق. بۇل كاسىپكەرلىك سالاسى­نىڭ تازا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى سالىق تولەۋدەن جالتارعان جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى قىلمىس­تىق جاۋاپكەرشىلىك شەگى 2 مىڭ اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 20 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ءوستى.

جاڭا سالىق كودەكسىندە قام­تىل­ماعان ماسەلەلەر ءالى دە از ەمەس. ولاردى اعىمداعى جىلى تال­قىلاۋ تۋرالى ۇكىمەتپەن كەلىسىم جاسالدى.

– كاسىپكەرلەرگە سالىقتىق جۇكتەمەنىڭ اۋىرلىعى نەمەسە جەڭىلدىگى تۋرالى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قالاي؟

– سالىق اۋىرتپالىعى تۋرالى ايتاتىن بولساق, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وتە تومەن. ماسەلەن, Doing Business 2018 رەي­تينگىندەگى «سالىق سالۋ» كور­سەتكىشىندە قازاقستان 50-ورىنعا يە بولدى. 189 ەلدىڭ ارا­­­سىن­دا رەيتينگتەگى ورتاشا سا­­لىق اۋىرت­پالىعى 33,1%-دى قۇرا­سا, قازاقستاندا بۇل كور­سەت­كىش – 29,2 %. ەۋرازيالىق ەكو­نو­­مي­كالىق وداق ەلدەرىنىڭ اراسىن­دا ەڭ تومەنگى ورتاشا سالىق ستاۆكاسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە. بۇل كورسەتكىش رەسەي فەدەراتسيا­سىندا – 47,1 %-عا, ارمەنيادا – 19,9 %-عا, بەلارۋستە – 51,8 %-عا, قىرعىزستاندا 29 %-عا تەڭ.

– كاسىپكەرلەردىڭ سالىققا قا­تىستى شاعىمدارى كوپ جاع­دايدا نە نارسەگە بايلانىستى؟

– شاعىمدار نەگىزىنەن سالىق ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكسىزدىگىنەن جانە بىرىڭعاي ۇستانىمنىڭ بولماۋىنان سالىق زاڭناماسى نورمالارىن دۇرىس قولدانباۋىنا قاتىستى تۋىندايدى. اتاپ ايتقاندا, سالىقتىق تەكسەرۋلەر مەرزىمدەرىن كەشىكتىرۋ, قوسىمشا قۇن سالىعىن ۋاقتىلى قايتارماۋ, شىعىس وپەراتسيا­لا­رىن زاڭسىز توقتاتا تۇرۋ, ايىپپۇل سانكتسيالارىن قولدانۋ, حابار­لا­ما­لار جىبەرۋ جانە تاعى باس­قالار...

– سوڭعى سۇراعىمىز حالىق كوپ جينالاتىن جەرلەردەگى ءورت قاۋىپسىزدىگى شارالارىنا قاتىستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بۇعان دەيىن كاسىپكەرلىك نىساندارىندا ءورت تۋىنداپ, ادامداردىڭ ءومىرى قيىلعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. وسىنداي كاسىپكەرلىك نىسانداردا تۋىنداۋى مۇمكىن قايعىلى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جاعىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟

– جالپى, عيماراتتار مەن قۇرىلىستارعا ارنالعان ورتكە قارسى قاۋىپسىزدىك تالاپتارى قۇرىلىس نورمالارى بويىنشا رەتتەلەدى. قۇرىلىس كەزىندە قولدانىلاتىن قۇرىلىس جانە ارلەۋ ماتەريالدارى ءاردايىم قاجەتتى ستاندارتتارعا ساي بولۋى كەرەك. بۇل ءاۋ باستا نازارعا الىناتىن جۇمىس. وسى نورمالاردان اۋىتقىماۋ ءورتتىڭ الدىن الۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى. سەبەبى ءورت بولعان كەزدە ادامدار كوپ جاعدايدا جالىننان ەمەس, تۇتىننەن, وتتەگى جەتىسپەگەندىكتەن قازا تابادى.

حالىق كوپ جينالاتىن عي­مارات­تاردا ءورت بولعان جاعداي­داعى نۇسقاۋلار مەن ادامداردى ەۆاكۋاتسيالاۋ جوسپارلارىنا­ن بولەك ءورت قاۋىپسىزدىگى ورگا­نى­نىڭ ەسكەرتۋلەرى جازىلعان تاقتاي­شالار ءىلىنىپ تۇرۋعا ءتيىس. وسى ەسكەرتۋلەر جويىلعاندىعى تۋرالى اقپارات تا بولۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى بۇلجىماي ورىندالۋعا ءتيىس تالاپتار, ول ەلىمىزدە قالىپتى جاعدايعا اينالۋى كەرەك.

– ءجيى كەزدەسەتىن ءبىر توتەنشە جاعداي تۋرالى ايتقىم كەلىپ وتىر. قانداي دا ءبىر توتەنشە جاعداي ورىن العاندا, سول جاعدايدى تەكسەرىپ, قاداعالاپ وتىراتىن مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى جازالاندى ما؟

– مەنىڭ بىلۋىمشە, كاسىپكەر­لەردەن باسقا ەشكىم جازالانبايدى, ەشقانداي شىعىنعا ۇشىرامايدى. بارلىق جاۋاپكەرشىلىك تەك بيزنەسكە تۇسەدى. سوندىقتان ءاربىر كاسىپكەر ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنەدى. ءبىز وكىلەتتى ورگان­داردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى دە, جازانى دا تەڭ كوتەرگەنىن قالار ەدىك. بۇل – مەنىڭ پىكىرىم.

جالپى, ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇيەلى جانە اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا, حالىق اراسىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا دەگەن قۇلشىنىستىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتىپ جاتىر دەپ ايتا الامىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن ارنۇر اسقار,

«ەگەمەن قازاقستان»