قازاقستان الىپ بايتەرەك سەكىلدى. ونىڭ ساياسىندا 100-دەن اسا ۇلت وكىلى پانا تاۋىپ, ءوسىپ-وركەندەپ, ءورىسىن كەڭەيتىپ وتىر. باقىتىن قازاق توپىراعىنان تاپقان سول ەتنوستار بۇگىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋىنىڭ استىندا بiرiككەن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 1995 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بۇل قوعامدىق ينستيتۋت شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە بەيبىت قوعامنىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالىپ ۇلگەردى.
بيىل 28 ساۋىردە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جيىرما التىنشى سەسسياسى شاقىرىلادى. بۇل جولى سەسسيانىڭ كۇن تارتىبىندە «بەس الەۋمەتتىك باستاما – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك بىرلىگىنىڭ تۇعىرى» تاقىرىبى كوتەرىلمەك.
ەلىمىز ۇلتارالىق كەلiسiم مەن دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋعا, بەيبiتشiلiك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدi. سان الۋان ەتنوستىق توپ وكىلدەرى مەكەندەگەن قازاقستان ءۇشىن ىنتىماق پەن بiرلiك – جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ مىقتىلىعى, وركەندەپ العا جىلجۋى سول ەلدىڭ ىشكى بىرلىگىمەن تىعىز بايلانىستى. اسىرەسە ءتىلى, ءدىنى بولەك ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى توپتاسقان مەملەكەتتە ەل ىرگەسىنىڭ سوگىلمەگەنى, تاتۋلىعىنا سىزات تۇسپەگەنى كەرەك.
تاعدىر توعىستىرىپ, تاريح تابىستىرعان تالاي ۇلتتى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرەتىن اسسامبلەيا سياقتى ۇيىمدى قۇرۋ تۋرالى ويىن مەملەكەت باسشىسى العاش رەت 1992 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا بىلدىرگەن ەدى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل – قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتايتىن, حالىقتار دوستىعىن مۇرات ەتكەن ەرەكشە ۇيىم بولۋعا ءتيىس. وسىلايشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىمەن 1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ەلدەگى قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماقساتىندا اتالعان قوعامدىق ينستيتۋت قۇرىلىپ, ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى كەڭەسشى ورگانعا اينالدى. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى اسسامبلەيا ءوزارا سەنىمدىلىك پەن تۇسىنىستىكتىڭ دىڭگەگىنە اينالىپ, اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. جالپى, اسسامبلەيا سەكىلدى ۇيىم ەشقانداي مەملەكەتتە جوق. ەسەسىنە, ەلباسىنىڭ بۇل يدەياسىن تاجىريبە رەتىندە الىپ, قولدانىسقا ەنگىزگەن ەلدەر بار.
اسسامبلەيا قىزمەتiنiڭ نەگiزگi باعىتتارى سان-سالالى. مەملەكەتتiك ۇلتتىق ساياساتتى ازiرلەۋگە جانە iسكە اسىرۋعا جاردەمدەسiپ, مەملەكەتتiك تiلدi جانە قازاقستان حالقىنىڭ باسقا دا تiلدەرiن دامىتۋدى كوزدەيدi. ەتنوسارالىق سالاداعى وڭiرلiك ساياساتتى جەتiلدiرۋگە اتسالىسىپ قانا قويماي, دەموگرافيا جانە كوشi-قون سالاسىنداعى جوسپارلار مەن iس-شارالاردى ازiرلەۋگە, ەلiمiز بەن شەت مەملەكەتتەردە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلiسiمنiڭ قازاقستاندىق مودەلiن ناسيحاتتاۋعا, مەملەكەتتiڭ ۇلتتىق ساياسات ماسەلەلەرi جونiندەگi زاڭ جوبالارىنا قوعامدىق-ساياسي ساراپتاما جاساۋعا بەلسەنە قاتىسۋدى ۇردiسكە ەنگiزدi. ەلباسىنىڭ ءوزى دە اسسامبلەيانىڭ كەزەكتى ءبىر سەسسياسىندا: «اسسامبلەيانىڭ تاريحى – بۇل ءبىزدىڭ تۇراقتىلىعىمىزدىڭ تاريحى. قوعامدىق كەلىسىمنىڭ كەپىلى بولعان اسسامبلەيا ەلىمىزدەگى تۇتاستىقتىڭ تۇتقاسىنا, بىرلىكتىڭ دىڭگەگىنە, دوستىقتىڭ دانەكەرىنە اينالدى. ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن تۇسىنىستىك پەن تولەرانتتىلىق – تاۋەلسىزدىكپەن تۇتاس ۇعىمدار. ىنتىماقتى ىرىسقا, الۋاندىقتى بايلىققا بالاعان ءبىز بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق بىرەگەي ۇلگىسىن قالىپتاستىردىق. بۇل – ء«بىز, قازاقستان حالقى...» دەپ باستالاتىن, اسسامبلەيامەن تۇستاس ومىرگە كەلگەن كەلەلى كونستيتۋتسيامىزدا بەرىك كورىنىس تاپتى. وسى ەكى ۇلى قۇندىلىق تۇراقتىلىقتىڭ, تۇتاستىقتىڭ جانە گۇلدەنۋدىڭ ىرگەتاسىنا اينالدى. اسسامبلەيانى قۇرۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتىق بىرلىككە دارا جول تاپتىق», دەگەن ەدى.
اسسامبلەيا نازارىنان شەت ەلدەردە تۇراتىن قازاق دياسپوراسى دا سىرت قالعان ەمەس. ولاردىڭ ءوز انا تiلiن, مادەنيەتi مەن ۇلتتىق ءداستۇرiن ساقتاۋعا جانە دامىتۋعا باعىتتالعان كەشەندi iس-شارالاردى قولعا الىپ, اتامەكەنiمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
ىنتىماق بولعان جەردە عانا ىرىس بولادى. وسىناۋ قاعيداتتى بەرiك ۇستانعان اسسامبلەيا مۇشەلەرi ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى كەلiسپەۋشiلiكتەر مەن داۋلاردى رەتتەۋگە, قاقتىعىستى جاعدايلاردى بولعىزباۋ ماقساتىندا ۇسىنىمدار ازiرلەپ, پراكتيكالىق شارالاردى iسكە اسىرۋعا بەلسەنە ارالاسىپ جاتقان جايى بار.
اسسامبلەيانىڭ مiندەتi – حالىق بiرلiگiن نىعايتۋ, قازاقستاندىق قوعامنىڭ نەگiزiن قالاۋشى قۇندىلىقتار بويىنشا قوعامدىق كەلiسiمدi قولداۋ جانە دامىتۋ, سونداي-اق, قوعامداعى ەكسترەميزم مەن راديكاليزمنiڭ كورiنiستەرi مەن ادامنىڭ قۇقىعىنا, بوستاندىعىنا قىسىم جاساۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەرگە قارسى تۇرۋدا مەملەكەتتiك ورگاندارعا جاردەمدەسۋ.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەلىمىزدى مەكەندەگەن ءاربىر ەتنوسقا دا پايداسى كوپ بولدى. دارحان دالانىڭ دارا قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن قوناقجاي قازاق ەشكىمدى دە جاتىرقاعان جوق. وزدەرىنە بوسىپ كەلگەندەردى دە, جوسىپ كەلگەندەردى دە باۋىرىنا تارتىپ, ءبىر ءۇزىم ناندى ءبولىپ جەدى. وزگە ۇلت وكىلدەرى قەڭ پەيىل قازاق دالاسىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىن قۇرىپ, ءوزىنىڭ ءتىلىن, ءدىلىن, سالت-ءداستۇرىن دامىتىپ وتىر. ءتىپتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان پارلامەنت ماجىلىسىنە دەپۋتاتتاردىڭ دا سايلانۋى – بۇل ينستيتۋتتىڭ ەلىمىزدە قانشالىقتى ءرول اتقاراتىنىن اڭعارتسا كەرەك.
ەتنيكالىق تىلدەر مەن مادەنيەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ ءتيىمدى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇعان دالەل, بۇگىندە 88 مەكتەپتە ساباق وزبەك, تاجىك, ۇيعىر جانە ۋكراين تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى; 100-دەن استام مەكتەپتە 22 ەتنوستىڭ ءتىلى وزىندىك ءپان رەتىندە وقىتىلادى. بۇعان قوسا, ەتنوستىڭ ءتىلىن وقىتاتىن لينگۆيستيكالىق ورتالىقتار جۇمىس ىستەپ, وزگە تىلدەگى باسىلىمدار جارىق كورىپ تۇر. سونداي-اق, تەلەارنالاردىڭ بەتىندە 11 تىلدە باعدارلاما, ورىس, وزبەك جانە تمد ەلدەرى بويىنشا جالعىز ۇيعىر, كارىس, نەمىس تەاترلارى جۇمىس ىستەيدى. مىنە, وزگە ەتنوسقا دەگەن وزگەشە كوزقاراس پەن قۇرمەت ءبىزدىڭ ەلدە عانا بار ەكەنىنىڭ دالەلى وسى بولسا كەرەك.
جالپى, اسسامبلەيا تۋرالى قوعامدا ءارتۇرلى پىكىرلەر بار. دەگەنمەن دە بۇل قوعامدىق ينستيتۋت ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ دە ۇلتتىق ماسەلەمىزدى العا شىعارا ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى وزگەگە تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ءتىلىن, مادەنيەتى مەن تاريحىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ مۇددەسىنە وزگەلەر دە كوزجۇمبايلىقپەن قاراۋعا ءتيىس ەمەس. پرەزيدەنت تە ءبىر سوزىندە: «قازاق حالقى كوپتەگەن ۇلت وكىلىنە پانا بەرىپ, قولداۋ جاساپ, كومەك كورسەتتى. ەندى سىزدەر قازاق ۇلتىنىڭ زاڭدى ۇمتىلىسىنا تۇسىنىستىكپەن قارايتىن شىعارسىزدار. تاعدىر بىزگە ءوز مەملەكەتتىلىگىمىزدى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى, وعان ىقىلاسپەن قاراڭىزدار», دەمەپ پە ەدى؟! ەندەشە, بىرگە تۋماسا دا بىرگە جۇرگەن, ءبىر اۋانى جۇتىپ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءوسىپ-ءونىپ جاتقان وزگە ەتنوستار ورتاق وتانىمىز – قازاقستاننىڭ پاتريوتى بولىپ, ۇلتتىق ماسەلەلەردىڭ العا شىعۋىنا ۇلەس قوسۋى كەرەك. اسىرەسە تىلدىك تۇتاستىق مەملەكەتتىك تۇتاستىق ەكەنىن ەشكىم دە ەستەن شىعارۋعا ءتيىس ەمەس.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»