سوڭعى جىلدارى جادىراپ جاز كەلسە بولدى, اقتوبە قالاسىندا ادامنىڭ تىنىس ورگاندارىن تۇمشالاپ تاستايتىن جاعىمسىز ءيىس شىعا باستايدى. مۇنداي كەزدە اقتوبەلىكتەر اۋزى مەن مۇرنىن جاۋىپ, تىجىرىنىپ, قايدا كەتەرىن بىلمەي قالادى. بۇل نە سوندا؟ قايدان جانە نەدەن پايدا بولاتىن قۇبىلىس؟ ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسى ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى مەن سالدارلارى بار ەكەنىن كورسەتەدى. بىرىنشىدەن مۇنداي جاعىمسىز ءجايت وبلىس ورتالىعىنداعى سپيرت جانە اراق ءوندىرىسى قالدىقتارىنىڭ اپتاپ ىستىقتا ادەن كەۋىپ, قابىرشاقتانۋى سالدارىنان بولاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل ماسەلە جونىندە گازەتىمىزدىڭ وتكەن جىلعى نومىرلەرىنىڭ بىرىندە ەگجەي-تەگجەي جازىلدى دا.
بۇعان نە قوسۋعا بولادى؟ ويدى وي قوزعايدى. ءساۋىر ايىندا اقتوبە قالاسىندا رەسپۋبليكالىق اقىنداير ايتىسى وتكىزىلدى. وعان قاتىسقان جىر جۇيرىكتەرى اقتوبە سپيرت جانە اراق-شاراپ جونىنەن دە رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا الدىنا ەشكىمدى شىعارماي كەلە جاتقانىن وتكىر تىلمەن ءىلىپ جىبەرگەنى بار. ارينە اقيقاتتاناتتاپ كەتە المايسىڭ. ايتىسكەر اقىندار شىندىقتى ايتتى. ايتالىق جىر جانپوزى بولاتبەك ورازباەۆ اقتوبەلىك ارىپتەسى ەرشات قايبولدينگە: اكىمىنە ايتىپ, اراق زاۋىتتارىن جاپتىرمايسىڭدار ما دەپ تاپ بەرىپ ەدى. نيەت ارينە دۇرىس قوي, ايتسە دە شىندىقتىڭ بەتى مەن كوزىنە تۋرا قارايتىن بولساق, وبلىستىق بيۋدجەتكە سالىق تولەمدەرىن تولەپ وتىرعان اراق ءوندىرىسىنىڭ جابىلا قويۋى ەكىتالاي. ونىڭ ۇستىنە سپيرت پەن اراق ءوندىرىسىنىڭ يەلەرى اتىمتاي جومارتتىق تانىتىپ, جارتى ميللياردتان كەم ەمەس قوماقتى سوماعا مادەنيەت جانە سپورت نىساندارىن تۇرعىزۋعا قاراجات ءبولىپ جاتسا, قايدان جابىلادى؟ جابىلمايدى ەشقاشان. سونداي-اق ايتىسكەر اقىن ايتقانداي مۇنداي وندىرىستەردى جابۋ نەمەس جاپتىرۋ جونىندەگى تەتىك پەن تۇتقا وبلىس اكىمىنىڭ قولىندا تۇرعان جوق. بۇل تۇستا ءبىر عانا ماسەلەگە تابان تىرەۋگە بولادى. اراق ءوندىرىسىنىڭ زياندى ءارى ۋلى قالدىقتارى اتموسفەرالىق اۋامەن قورشاعا ورتاعا زيانىن تيگىزبەۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن وزىق تەحنولوگيا مەن ارنايى قوندىرعىنىڭ قاجەتتىگى ايان.
وبلىس ورتالىعىندا جاز ايلارى كەزىندە جاعىمسىز ءجايتتىڭ تاعى ءبىر توركىنى –سارقىندى سۋلاردى تازارتۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن تۋىندايدى. ەكىنشىدەن سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىنە سارقىندى سۋلاردى اعىزۋ تارتىپتەرى مەن نورماتيۆتەرى ساقتالماي جۇرگەنى دە جوعارىدا ايتىلعانداي تەرىس كورىنىستەرگە اكەلىپ سوقتىرۋدا. سوندا قالاي بولعانى؟ زياندى قالدىقتار تاسقىنى وسىلاي جالعاسا بەرە مە؟ مۇندا باسى اشىق ساۋالدار ءىرىنشى كەزەكتە وندىرىستىك كاسىپورىنداردان شىعاتىن قالدىق سۋدى كارىز جۇيەلەرىنە تازارتىپ اعىزۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
قالاي دەگەندە دە اقتوبە قالاسىندا تابيعاتتىڭ ىستىق ماۋسىمىندا جاعىمسىز ءيىستى بولدىرماۋ ماسەلەسى وتكىر كۇيىندە تۇر. بۇعان بايلانىستى بۇگىنگى كۇندەرى قانداي ءىس-شارالار بەلگىلەنگەن دەگەن ماسەلەگە قاراي ويىسساق –اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى مەن «اقبۇلاق» اق بىرلەسىپ قولعا العان جوبالار اۋىزعا ءبىرىنشى ورالادى. قازىرگى كەزدە ولار اي سايىن سىرتقا شىعارىلاتىن سۋدان سىنامالار الىپ, ونداعى زياندى زاتتاردىڭ مولشەرىن انىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
بۇل جونىندە قالىپتاسقان ءتارتىپ پەن كەلىسىم بويىنشا ماسەلەنىڭ ءمانىسى تالداۋ ناتيجەلەرىنە بايلانىستى شەشەىلمەك. ياعني زيىندى زاتتار بەلگىلەنگەن شەكتەن اسىپ كەتكەن جاعدايدا, بۇعان جول بەرگەن كاسىپورىندار ونەركاسىپتىك سۋدى سۋ بۇرۋ جۇيەسىنە اعىزۋىن توقتاتۋعا ءتيىس. سونىمەن بىرگە اتالعان ءوندىرىس ورىندارى زياندى زاتتار مولشەرىن ازايتۋ جونىندە دە ءتيىستى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ەگەر بۇل قويىلعان تالاپتار ورىندالماي, اياقسىز قالاتىن بولسا, «اقبۇلاق» اق سول كاسپورىندارعا كورسەتەتىن قىزمەتىن توقتاتاتىن بولادى. وسى ورايدا اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنەن الىنعان ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وبلىس ورتالىعىندا 2016 جىلى 54 جانە وتكەن 2017 جىلى 47 كاسىپورىن زياندى زاتتاردى مولشەردەن تىس تاستاعانىنا كوز جەتكىزەمىز. ال بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا اقتوبە قالاسىندا 43 كاسىپورىن قورشاعان ورتانى لاستاۋعا جۇزدەرى جانباپتى. بۇل دەرەكتىڭ ءوزى مۇندا زياندى قالدىقتار تاستاۋدىڭ تاسقىنى توقتالماق تۇگىلى, ودان ءارى ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
-ولارعا قولدانىستاعى نۇسقاۋلىقتارعا ساكەس ەكولوگيا دەپارتامەنتى تاراپىنان ءتيىستى شارالار قولدانىلدى. سونداي-اق اۋانى لاستاۋ مولشەرىن تومەندەتەتىن قوندىرعىلار قوندىرۋعا نۇسقامالار بەرىلدى, - دەدى گازەت تىلشىسىنە اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى جەتەكشىسى جاقسىعالىي يمانقۇلوۆ.
مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى ارقاۋىنا اينالعان ونەركاسىپتە پايدالانىلعان شايىندى سۋلاردى سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىنە اعىزۋدىڭ ءوز ءتارتىبى بار. مۇنداي ۇدەرىستىڭ الدىندا لاستانعان سۋ ءتيىستى تازارتۋدان وتكىزىلۋى كەرەك. اتالعان قاعيدا ارنايى بۇيرىقپەن بەكىتىلگەن. سولاي بولا تۇرسا دا بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلەن ساراپتاما قورىتىندىلارى قالاداعى وندىرىستىك ورىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل تالاپتاردى بەلدەن باسىپ جۇرگەنىن ايقىنداپ بەردى. مۇنىڭ ەڭ باستى كۇردەلى جاعى –زياندى زاتتاردىڭ كارىزگە جينالاتىنىندا بولىپ شىقتى. سونىڭ سالدارىنان جازدىڭ ىستىق كۇندەرىندە كارىزدەر ءشىري باستايدى ەكەن. مۇنداي جاعدايدا اۋاعا جاعىمسىز ءيىس تارالماعاندا قايتەدى.
تۇپتەي كەلگەندە بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى ءوندىرىس تەحنولوگياسىن جاڭعىرتۋعا جانە ساراپتامالىق جۇمىستاردىڭ دەڭگەيىن تەرەڭدەتۋگە تىرەلە بەرەدى. وسى ورايدا جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار رەسەيدىڭ قازان قالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمىمەن قويان-قولتىق تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل رەتتە اقتوبەدە كۇكىرتتى سۋتەكتى زالالسىزداندىراتىن «يۆكاز» كاتاليزاتورىن پايدالانۋ جولدارى قاراستىرىلعان. ال ازىرگە رەسەيلىك مامانداردىڭ كومەگىمەن بۇل تەحنولوگيانىڭ ءتيىمدى تۇستارى ساراپقا سالىنۋدا. الداعى ۋاقىتتا اتالمىش تەحنولوگيا وڭ ناتيجە كورسەتكەن جاعدايدا دەرەۋ قولدانىسقا ەنگىزىلمەك.
تەمىر قۇسايىن,
"ەگەمەن قازاقستان"
اقتوبە