وسى كۇندەرى كەيبىر قاريالاردىڭ باتا بەرىسىنە, شىنى كەرەك كوپشىلىك قاۋىمنىڭ كوڭىلى تولا بەرمەيدى. سوندىقتان ءوزىمدى مازالايتىن بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە كوپ ويلانامىن.
كوپشىلىك جينالعان جەردە توردە وتىرعان جاسى ۇلكەن كىسىدەن الدىمەن باتا سۇراۋ ءۇردىسى و باستان ادەت-عۇرپىمىزدا بار نارسە. بۇل وسىلاي جالعاسىپ تا كەلەدى. بىراق امال قانشا, اتتەگەن-اي دەگىزەرلىگى سول, ول الگى باتا بەرەتىن كەيبىر قاريامىز ۇزاق-سونار قارا سوزگە كوشىپ, جينالعان جۇرتتى جالىقتىرىپ الىپ جاتادى. ابدەن ءتوزىمى تاۋسىلعان حالىق ءبىر-بىرىنە قاراپ: «بۇل باتا ما, جوق الدە ءجارىسسوز بە؟» دەپ قىنجىلىس بىلدىرە باستايدى. كوپشىلىك ورتادا وسىنداي كەلەڭسىزدەۋ وقيعالاردان سوڭ وڭاشا وتىرىپ ويعا بەرىلەمىن. شىن مانىندە قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ تورگە وزدىرىپ, باتا سۇراپ جۇرگەن اقساقالدارىمىزدىڭ كوبىسى, قاراپ وتىرساق كەزىندە ءبىرى پارتيا, ەكىنشىسى كەڭەس پەن كومسومول قىزمەتكەرى, ياكي بولماسا ۇجىم باسقارىپ, مەكەمە باسشىسى بولعان كىسى. بالكىم, سولاردىڭ ءبارى دە سول كەزىندە مىنبەرلەردەن ءسوز سويلەپ, ابدەن قالىپتاسىپ قالعان ادامدار بولعاندىقتان, الگىندەي كىرىسپە ءسوزدى كوبەيتىپ جىبەرەتىن بولار.
بىراق دەيدى ەكىنشى ويىم, سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە دە جاسىنا لايىق قاريالىقتىڭ دا وزىنە ءتان ەرەكشە قاسيەتتەرىن تارازىلاي بىلۋگە بولادى عوي. مىسالى, باتانىڭ دا ءتۇر-ءتۇرى بار. اتاپ ايتقاندا جاس جۇبايلاردىڭ ۇيلەنۋ تويلارىندا, سونداي-اق سۇندەت تويعا, قىز ۇزاتۋعا, جاس كەلىنگە, شىلدەحانا, تۇساۋكەسەر, ساپارعا شىعاتىن ادامعا, كوشى-قونعا جانە تاعى دا باسقا كادەلەرگە بايلانىستى بەرىلەتىن باتالاردىڭ ءتۇرى كوپ-اق. بىراق وسىلاردىڭ بارىنە ورايلاستىرا ءوز ورىن-ورنىمەن, ءمان-ماعىناسىنا قاراي, ۇيلەسىمدى دە تارتىمدى ەتىپ باتا بەرۋدىڭ ءوزى ارينە شەبەرلىك پەن شەشەندىككە كەلىپ تىرەلەدى. دەگەنمەن, ەكىنىڭ ءبىرى شەشەن, اۋىلدىڭ ايتقىشتارى ەمەس ەكەنىن دە ەسكە الامىن. سوندىقتان دا سونشالىقتى ءبىر كوسىلە ايتپاسا دا كادۋىلگى كۇندەلىكتى داستارقان باتاسىن بەرۋدى جاسى ۇلكەندەردىڭ نازارىندا ۇستاي ءبىلۋى كەرەك ەمەس پە؟
وسىندايدا 92 جىل ءومىر ءسۇرىپ ومىردەن وزعان اكەم جارىقتىقتىڭ:
– ەستەرىڭدە بولسىن, باتا بەرۋدى ەشۋاقىتتا سۇراپ الۋشى بولماڭدار. كىمگە باتا كەزەگىن بەرىپ, كىمنەن باتا سۇراۋدى ءۇيدىڭ يەسى ءوزى شەشەدى. سەبەبى بىرەۋگە باتا بەرۋشىنىڭ ءوزى ۇنايدى, ءسوزى ۇنايدى. سول سياقتى باتا بەرۋشىنىڭ تەكتىلىگى مەن ونىڭ يماندىلىق قاسيەتىنە دە كوڭىل اۋدارۋشىلار كوپ بولادى. وسىنى ەسكەرىڭدەر, – دەگەن ءسوزى ەسىمە ءجيى ورالادى.
راس, قادىر-قاسيەتى مەن ەرەكشە ابىرويعا بولەنگەن ابىز اقساقالداردىڭ باتاسىن الۋ ءۇشىن سوناۋ الىستان ات تەرلەتىپ, نەمەرە-شوبەرەسىن ارنايى الىپ كەلىپ جاتقان اعايىندى دا تالاي كوزىمىز كورگەن. ويتكەنى دۋالى اۋىز, كوپتى كورگەن, جاقسى قاسيەت پەن ۇلگى-ونەگەنى سەرىك ەتكەن ايتۋلى تۇلعانىڭ ءبىر اۋىز جاقسى باتاسىن الۋدى نيەت ەتكەندەر ۇنەمى وسىلاي ەتىپ وتىرادى. ول ەجەلدەن كەلە جاتقان, قانعا سىڭگەن ءداستۇر ەكەنى بەلگىلى.
ءيا, ءدال وسىنداي اسا قاجەتتىلىك بولماسا دا كۇندەلىكتى ومىردە داستارقان باتاسىنىڭ ءوزىن تالعامعا ساي, وزىندىك باعاسىن تۇسىرمەستەن جاقسىلاپ بەرىپ وتىرعانعا نە جەتسىن. بۇل جەردە كوپكە توپىراق شاشقاندىعىم ەمەس, الگى توردە وتىرعان قاريالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وسى ءبىر باتا بەرۋگە كەلگەندە, اشىعىن ايتۋ كەرەك, شورقاقتىق تانىتىپ جاتاتىنىن كوپ كەزدەستىرەمىز. ۇزاق-سونار ارۋاق تەربەپ تۇرىپ الادى. ال كەرىسىنشە, سول كۇنگى نيەت-تىلەكتىڭ تاقىرىبىنا ساي از عانا سوزبەن ۇلكەن وي ايتىپ, ماڭىزدى باتا بەرە بىلەتىندەردى كورگەندە ءسۇيسىنىپ-اق قالاسىڭ. مىسالى مەن بايدىبەك اۋدانى شايان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اسقار اعىباەۆ پەن جاقىپبەك مۇعالباەۆ اقساقالداردىڭ باتاسىن ۇناتامىن...
بىردە ۇلكەن استىڭ كەزەگى كەلىپ, قولىنا باس ۇستاعان سول ءۇيدىڭ ەر-ازاماتى جاسى ۇلكەن ەل اعاسىنان باتا بەرۋدى سۇراپ ەدى, الگى كىسى قولىن جايىپ الدى دا, ال سول ءۇيدىڭ ءۇرىم-بۇتاعىن باستان-اياق ءبىرىن قالدىرماستان اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, بالا-شاعاسىنىڭ قاي وقۋدى قاشان ءبىتىرىپ, قانداي قىزمەت ىستەپ جاتقانىنا دەيىن تىزبەكتەي الا جونەلمەسى بار ما. باس كۇتىپ ول تۇر. داستارقاندارعا تارتىلاتىن تاماقتار دا كەزەك كۇتىپ قالدى. تاباق ۇستاعانداردىڭ ەكى كوزى توردەگى قاريادا. ءاي, ايتەۋىر وسىلاي ابدەن سارىلتىپ بارىپ ارەڭ دەگەندە «اۋمينگە» كەلدى-اۋ الگى قاريامىز. بۇل نە سوندا؟ باتاگويلىك پە الدە سوزۋارلىق پا؟ الدىنا كەلگەن استى سونشاما ۇزاق كۇتتىرىپ قويۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ تىپتەن مۇنىسى ەرسى ەكەنىن ەسكەرمەگەن الگى ەگدە كىسىنىڭ بۇل قىلىعىن شىنى كەرەك, جاقتىرا قويعان ەشكىم بولعان جوق. مىسالى وسىندايدا:
اكەلە عوي بالام, قولىڭداعى باسىڭدى, ادال قىلسىن اللا تاعالا بىزگە بەرەر اسىڭدى. جاراتقان يەم ۇزاق قىلىپ جاسىڭدى, دومالاتسىن ورگە تاسىڭدى, ءاۋمين! – دەسە جەتىپ جاتىر ەمەس پە؟
قىسقاسى, كەز كەلگەن قاريا داستارقان باتاسىن دۇرىستاپ بەرە ءبىلۋى كەرەك جانە سوعان ءازىر جۇرۋگە دە ءتيىس. كۇندەلىكتى كورىپ ءجۇرمىز, ارامىزدا باتاگوي قاريالار از ەمەس. بىراق وكىنىشكە قاراي, ەكىنىڭ ءبىرى ولاي بولا بەرمەيدى. مىنە, وسى ماسەلەگە كەلگەندە كوڭىلىمىز اجەپتاۋىر-اق جابىرقاپ قالا بەرەدى. ءوزىمنىڭ وتكەن جولدارىما قاراپ وتىرىپ, باتا بەرۋشى قاريالاردىڭ بۇگىنگى تىنىسىن وي ساراپتاۋىنا سالامىن. سونداعى مەنىڭ كوزىمنىڭ جەتكەنى, بۇگىنگى قاريالارىمىز باتا بەرۋگە كەلگەندە كوپ ىزدەنە بەرمەيدى, تىپتەن ىزدەنىسى بىلاي تۇرسىن, «جاسىما قاراي باتا بەرىپ, داستارقان قايىرۋ مىندەتىمىز عوي» دەپ تۇسىنە دە بىلمەيتىندەردى كەزدەستىرگەندە وزەگىڭ اشيدى.
بۇدان 30-40 جىل بۇرىن وردابەك اينابەكوۆ دەگەن جاسى ۇلكەن اعامەن بىرنەشە رەت تۇزداس-دامدەس بولعان كەزىمدە ول كىسىنىڭ كوبىنە باتانى ءوز سوزىمەن ۇيلەستىرە بىلەتىن ەرەكشە قاسيەتىنە ءتانتى قالاتىنمىن. ءبىر داستارقان باسىندا:
ءاۋمين دەسەڭ بەرەيىن باتا, قولداسىن قىدىر اتا. باق بەرسىن, باس بەرسىن, ومىرىڭە ۇزاق جاس بەرسىن. كەتپەس ىرىس, كەڭ پەيىل بەرسىن, ىرىستارىڭ تولىپ تۇرسىن. دوستارىڭ باسىم تۇرسىن, دۇشپاندارىڭ ساسىپ تۇرسىن. ۇيلەرىڭ تولعان ۇل بولسىن, دۇشپاندارىڭ قۇل بولسىن. بالا-شاعاڭ امان بولسىن, بەيبىتشىلىك زامان بولسىن, ءاۋمين! – دەسە, ال ەكىنشى باتاسىن باسقاشا ايتاتىن. سوناۋ 1988 جىلى وتباسىمىزدا بولعان ءشامشى اعانىڭ: كورگەنىڭ راحات بولسىن, جۇرگەن جەرىڭ رابات بولسىن! ەكى تويىڭ قاتار بولسىن. داستارقانىڭ بەرەكەلى بولسىن, ءار كۇنىڭ مەرەكەلى بولسىن. شايىڭ قىزىل بولسىن, عۇمىرىڭ ۇزاق بولسىن. نەسىبەڭ تولا بەرسىن, دۇشپانىڭ قاشا بەرسىن! شاڭىراعىڭ كرەملدىڭ سارايىنداي بيىك بولسىن, بوساعاڭ اقساق تەمىردىڭ داربازاسىنداي بەرىك بولسىن. بەتتەرىڭە تۇسكەن ءاجىم, قاسىرەت تابى ەمەس, شات كۇلكىنىڭ ءىزى بولسىن, ءاۋمين! – دەپ بەرگەن باتاسىنا ريزا كوڭىلمەن قول جايعان بولساق, سول سياقتى مۇزافار الىمباەۆتىڭ قىسقا-قىسقا, ءارى نۇسقا بوپ كەلەتىن: ارمانىڭ ابزال بولسىن, الدىڭدا اق جول بولسىن!
* * *
ءسوزىڭ اتالى بولسىن, دوسىڭ وپالى بولسىن. ءىسىڭ ساپالى بولسىن, ەردىڭ قاتارى تولسىن!
* * *
ءاز ارمانمەن ارىندار, جولدارىڭىز كوپ بولعاي! ماحابباتپەن جالىندار, دۋمانىڭىز كوپ بولعاي! اتاسىنا تارتاتىن, ۇلدارىڭىز كوپ بولعاي! شەشەسىنە تارتاتىن, قىزدارىڭىز كوپ بولعاي, ءاۋمين! – دەگەن باتالارىن دا تالاي-تالاي ەستىگەنىمىز بار.
جالپى, باتا تۋرالى ايتا بەرسەك, اڭگىمە كوپ. بىراق توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, بەرىلەتىن ءاربىر باتانىڭ مازمۇندى دا ماعىنالى ءارى اسەرلى ەستىلۋىنە كوڭىل بولە بىلگەنىمىز ءجون سياقتى. كوپشىلىك كۇتىپ, سىزدەن قالاپ وتىرعان باتانىڭ ءمانى مەن ءسانىن, بەرەكەسىن كەتىرمەستەن ناقتى-ناقتى, ءتۇيىپ-ءتۇيىپ ايتىپ, ۇزىن-سونار سوزگە اينالدىرىپ جىبەرمەگەنىمىز ابزال. باتا سۇرادى ما سول بىلەتىن باتامىزبەن عانا شەكتەلىپ, وزگەنىڭ التىن ۋاقىتىن الماعانىمىز دۇرىس. سوسىن تاعى ءبىر ايتا كەتەيىن دەگەنىم, كەيبىر قاريالار باتانى ورنىنان تۇرەگەپ بەرەتىن بولىپ ءجۇر. باتا دەگەنىمىز تويدىڭ ءسوزى ەمەس, اتالى ءسوز ەكەنىن ەستە ۇستامايمىز. ءسىز نە دەيسىز اعايىن؟
سەرىكباي تۇرجان, بايدىبەك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى