بۇگىندە شەتەلدىك ساياحاتشىلاردىڭ باسىم بولىگى كونە زاماننان وسى كۇنگە دەيىن جەتكەن تاريحي كونە ەسكەرتكىش ورىندارى مەن وبا, قورىمداردان گورى, قىران ۇشسا قاناتى تالعان, قۇلان جورتسا تۇياعى توزعان, و شەتى مەن بۇ شەتىنە كوز جەتكىزگىسىز ۇلان-بايتاق دالامىز كوبىرەك قىزىقتىرادى. ياعني قازاق دالاسىنىڭ ءوزى – اۋقىمدى تۋريستىك نىسان.
شەتەل اسىپ جەتەتىن تۋريستەرگە جايلى قوناقۇي مەن دايىن ءدامحانا اسا قىزىق ەمەس. ولاردى اۋىل ادامدارى نە ىشسە سونى ءىشۋ, ولار نە ىستەسە سونى ىستەۋ ءۇشىن قۋ مەديەن, قۇبا تۇزگە بۇيرەكتەرى بۇرىپ-اق تۇرادى. ۇلى دالا ەلى ادامدارىنىڭ ءداستۇر-سالتى, تۇرمىسى ايرىقشا اسەرىمەن باۋرايدى. ءبىر ءسات دالا پەرزەنتتەرىنە اينالعىلارى كەلە مە-اۋ… ءبىر جاعىنان ەكى-ءۇش كۇن بەدەرىندە قىرعا شىعىپ, ويعا ءتۇسىپ, دالا تابيعاتىنىڭ تىلسىم سىرلارىنا دا قانىعىپ ۇلگەرەدى. ويتكەنى ولار مۇنداي بايتاق دالانى ءوڭى تۇگىلى, تۇسىندە دە كورمەگەن. وسى ءىستى ۇيلەستىرىپ وتىرعان قاراعاندىنىڭ اقتوعاي اۋدانىنداعى اعايىندارىمىزدان ءبىزدىڭ نەمىز كەم؟!
ىرگەمىزدەگى «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنىڭ باسشىلىعى تۋريستەردىڭ وسى تالماۋ تۇسىن تاپ باسىپ, «قويلىباي» جايلاۋىنان ايران, قىمىز ىشكىزىپ, ەت, قۇرت-مايعا مەلدەكتەتىپ, تاۋدىڭ ساباتتى سالقىن اياسىندا سالت اتپەن سەرۋەندەۋىن ۇيىمداستىرىپ, مەيلىنشە ەلگەزەكتىك تانىتىپ باعادى. تۋريستەردىڭ تابيعاتپەن وزدەرىن ءبىرتۇتاس كۇيدە سەزىنىپ, وسى اۋماقتاعى ءۇش-ءتورت كاردوندى سالت اتپەن ارالاپ, ابدەن قۇماردان شىعۋىنا دا جاعداي جاسايدى.
جامبىل وبلىسىندا مۇنداي مۇمكىندىك جوق دەپ ايتا المايمىز. تابيعات ەرەكشەلىكتەرى – فلوراسى مەن فاۋناسى ءارالۋان رەڭكتەگى كەز كەلگەن اۋىلدىڭ مۇندايعا شاماسى جەتەدى. وڭىرىمىزدەگى تۋريست تارتۋداعى مۇمكىندىكتەرىمىز تۇتاستاي ىسكە قوسىلماعان كۇيى تۇر. مىسالى, ءشول, شولەيتتى وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جازدىڭ ىستىق كۇندەرى قۇمعا ءتۇسىپ, جەل-قۇزدان ارىلۋ ەمشاراسى ساياحاتشىلارعا تاڭسىق كورىنەرى انىق. اقكول, بيلىكول, تاسوتكەل ايدىندارىنان بالىق اۋلاۋدىڭ, قۇس سالىپ, اڭ قاعۋدىڭ ءوز قىزىعى وزىندە. ەكوتۋريزمنەن تۋريستىك فيرمالار ەمەس, جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا پايدا كورۋى ءتيىس. ويتپەگەن كۇندە ولار تابيعاتتى كۇتۋ, باپتاۋ, ايالاۋ جايىن مۇلدە ەستەن شىعارىپ الۋى ابدەن مۇمكىن. اۋىلدىقتار ءۇشىن «التىننىڭ قولدا باردا قادىرى جوق» بولىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارىن دە ۇيىمداستىرۋ, ۇيلەستىرۋ ءوز قولىمىزدا.
كاۋفمان, گرەيگ, البەرت, زينايدا سەكىلدى دالا تۇكتى قىزعالداقتارى دا بىزدە وسەدى. تيان-شان قوڭىر ايۋىن, قار بارىسىن, بەرىكقارا شىبىنشى تورعايىن, تاعى باسقا سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستاردى سىرتتاي بولسا دا تاماشالاۋشى ادامنىڭ اۋزىنىڭ سۋى قۇريتىنى انىق. وسى ءبىز اسپارا, مايدانتال, اسا, شۋ, تالاس, كوكساي, قاراقىستاق, تەرىس-اششىبۇلاق وزەندەرى مەن اۋليەكولدىڭ, بالقاشتىڭ كوكمايسالى جاعالاۋلارىن ارالاپ كوردىك پە, ءوزى! كوكساي كانونى عاجاپتارىنا كوز سۋارا الدىق پا؟ قاراقىستاق پەن جايساڭ دالاسىنداعى بالبالتاستاردىڭ دا ىقىلىم زاماننان شەرتەر سىرلارى مول.
وبالى نە كەرەك, عالىمدارىمىز التى ايىرىعىنان تەر كەتە ەڭبەكتەنىپ, قىرۋار ارحەولوگيالىق تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى عاسىرلار تەرەڭىنەن الىپ شىعىپ, جۇرت نازارىنا ۇسىنۋداي-اق ۇسىنىپ جاتىر. اتتەڭ, باسىم دەنى تەك قاعازدا قاتتالۋمەن تۇر.
– راس, جامبىل جەرى كونە جادىگەرلەرگە تولى. تاريحي-مادەني, ارحەولوگيالىق, ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر دە كوپ-اق. ولارمەن بىرەر اي بەدەرىندە تۇگەل ارالاپ, كورىپ, تانىسىپ شىعۋ دا مۇمكىن ەمەس, – دەيدى وبلىس اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ «تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ» ديرەكتسياسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ساۋران قاليەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىڭ قالا, اۋداندارى اۋماعىنداعى مۇنداي ورىنداردىڭ تولىق تىزىمدەمەسى جاسالعان. وندا الدىن الا مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى دارەجەدەگى تىزىمدەرگە الىنعانى بار. تارازدا – 7, بايزاقتا – 189, جامبىلدا – 185, جۋالىدا – 318, قوردايدا – 817, مەركىدە – 185, مويىنقۇمدا – 150, سارىسۋدا – 112, تالاستا – 218, ت.رىسقۇلوۆتا – 333, شۋدا 420 ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش تىركەلگەنى جازىلىپ كورسەتىلگەن. مۇنان تىس وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي, ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەردىڭ سانى 400-دەن اسىپ جىعىلادى. بارلىعى 3365 بىرلىكتى قۇرايدى.
ولاردىڭ ىشىندە پالەوليت كەزەڭى, قولا, تەمىر داۋىرلەرىنە جاتاتىن تالاس اۋدانىنداعى تاڭىرقازعان, بورىقازعان العاشقى ادامدار تۇراقتارى مەن كەمەر, كۇمىستوبە, قىزىلرىسبەك, باسقا دا VIII-XII عاسىرلارداعى وبا قورعاندارىنىڭ دا تۋريستىك باعىتتاردىڭ ەڭ ءبىر سۇبەلىسىنە اينالاتىنداي-اق ءجونى بار. ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى اۋماعىنداعى اقىرتوبە تۇراعى, مىڭقاينار, اقتاس, جالپاقساز وبا قورعاندارى دا ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ جادىگەرلىكتەرى ەكەنى بەلگىلى. ءبىراز ارحەولوگيالىق اشىلىمداردىڭ تاريحى ودان دا ارىگە كەتەدى…
قىسقاسى, بىرقاتار جەرلەردە كاينوزوي قاباتتارىنا دەيىن ارشىلىپ, ءبىرشاما زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋى وڭىرىمىزدە تۋريزم كلاستەرى قالىپتاستىرىلىپ, دامىتىلۋىنا بەرىك نەگىز قالاپ, سەرپىن بەرەرى انىق. شەتتەن كەلۋشىلەرگە كورسەتەرىمىز كوپ-اق. تەك وسى قولداعى بارىمىزدىڭ ءوزىن ۇقساتا الماي جاتقاندىعىمىز بولماسا. ونىڭ ۇستىنە جەرىمىزدىڭ استى, ءۇستى ءالى تۇگەل زەرتتەلىنىپ بىتكەن جوق. ارىدەگىنى بىلاي قويايىق, ءتىپتى بەرىدەگى تاريحىمىزدىڭ ءوزى توپىراق استىندا قالىپ, كومەسكى تارتۋعا اينالىپ بارادى. مىسالى, ءبىر كەزدەرى جوڭعار قالماعى شاپقىنشىلارىنان قورعانۋ ءۇشىن ەل-جۇرتتىڭ اق تەر, كوك تەر بەينەتپەن تۇرعىزعان بەكىنىس, قاراۋىل مۇنارالارى ءالى كۇنگە ولكەمىزدىڭ ايبىن-سۇسىنداي بولىپ, انا تۇس, مىنا تۇستا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ومىراۋلاپ, مەنمۇندالاۋمەن تۇر. باياعى قالپىنان ازداپ الاسارىپ, شوگىپ كەتكەنمەن, تالاس وڭىرىندەگى ءالى دە سىلەمى جوتالانۋمەن جاتقان شاكىروۆ اۋىلىنداعى جۇمابەك ارناسىنىڭ قۇمعا اپارار جولى بويىنان جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىندا تۇرعىزىلعان تايتوبە, بولتىرىك اۋىلىنىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى اتبايلار (ولاردىڭ توپىراعىن تۇرتسەڭ-اق, ساۋدىراپ ادام مەن جىلقى سۇيەگى شىعا كەلەدى), ودان ارىدەگى اقكەسەنە, كوككەسەنە, اقكولدىڭ بەرگى بەتىندەگى بوزتۇمسىق, تولەبايدىڭ بيىگى, قيىنقىزىل… بەكىنىس-مۇنارالارى سول ءبىر جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ زار-قاسىرەتى, بۇگىنگە جەتكەن كونە كۋاگەرلەرى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار «جاۋ قايدان كەلەدى» دەپ قاۋىپتەنىپ, مۇنداي بەكىنىستەردى تالاس بويىنان, بيىك بەلەس-قىرقالار باسىنان جاپىرلاتىپ تۇرعىزا بەرگەن, تۇرعىزا بەرگەن…
شۋ اۋدانىنداعى مايتاس ۇڭگىرى نەوليت ءداۋىرىنىڭ «تۋىندىسى». مويىنقۇم اۋدانىنداعى XIX عاسىرلاردا سالىنعان وڭعارباي, وتەلباي, شۋداعى ايدىن كەسەنەلەرى دە وتكەن تاريحىمىزدان تاعىلىم تۇيگىزەر ەسكەرتكىشتەر. مىنا مويىنقۇمدا قۇرالاي سۇلۋ مازارى بارىن دا جۇرت بەرتىندە عانا ءبىلدى…
ەسكەرتكىشتەرىمىز كوپ. بىراق ولاردىڭ باسىنا تاماشالاۋ ءۇشىن توپتانىپ بارىپ جاتقان جۇرتتى كورمەيسىڭ. ەجەلگى ەسكەرتكىش ورىندارى مەن قالا, اۋدان ارالىعىندا سايراپ جاتقان تاقتايداي تەگىس جول دا جوق. سوندا دەيمىن-اۋ, ولاردى تاريح قويناۋىندا قالدىرماي, جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارۋداعى, قالپىنا كەلتىرىپ, جوندەپ-جاسقاۋداعى ماقسات نە؟ جاپان تۇزدە, ەلدەن جىراق ەلەۋسىز تۇكپىردە جەل-قۇز ءمۇجىپ, جاۋىن-شاشىن استىندا قالىپ, بىرتىندەپ شوگىپ, ەشكىم دە كورمەگەن-بىلمەگەن كۇيى قايتادان تاريح تىلسىمىنا جۇتىلۋى ما كۇتكەنىمىز؟ تاريحىمىزدىڭ وسىنداي ولجالارىن ەڭ الدىمەن ءوزىمىز, اسىرەسە جاس ۇرپاقتارىمىز كورىپ, تاماشالاپ, تاعىلىم ءتۇيىپ, يگىلىگىمىزگە اينالدىرۋدىڭ مەزگىلى ءپىسىپ-جەتىلگەن سەكىلدى.
جەرگىلىكتى جەردە ەكوتۋريزمدى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ جاس ۇرپاقتىڭ بويىنداعى پاتريوتتىق سەزىمدى كۇشەيتۋگە دە ەلەۋلى ىقپال ەتپەك. وسىناۋ قاداۋ-قاداۋ كونە ەسكەرتكىشتەر ورىندارىنىڭ ينفراقۇرىلىمى جاسالىپ, جول سالىنسا, ارنايى اۆتوبۋستار بولىنسە, ول ماڭعا دەمالىس كۇندەرى ەرەسەكتەر دە, جاستار دا بارار ەدى. تۋعان ولكە عاجايىپتارىمەن تانىسىپ, بىراۋىق كوركەم تابيعات اياسىندا دەمالىپ قايتۋدان ەشكىم دە قاشا قويماس. ءبىزدىڭ قانىمىزدا تاريحىمىزدى, ءتۇبىمىزدى, تەگىمىزدى بىلۋگە دەگەن الاپات قۇشتارلىق الىمساقتان بار. ماسەلە – وسىناۋ ءىستى ساتىمەن ۇيلەستىرە الۋدا. ەكوتۋريزمنەن تۇسكەن قاراجات اعىمدىق جوندەۋ مەن نىعايتۋ جۇمىستارىنا دا جۇمسالىپ, كونە تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ءدىن-امان جەتۋى ماسەلەسى ءوز-وزىنەن-اق شەشىمىن تابار ەدى دەگەن ويدامىز.
بايماحانبەت احمەت,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
جامبىل وبلىسى