ەىدۇ جانە قازاقستان

جالپى, ەىدۇ نەندەي ۇيىم؟ ونىڭ قۇرامىندا كىم­دەر بار؟ ۇيىم­نىڭ ستان­دا­رتتارى قانداي؟ «توعى­زىن­شى تەرريتوريا» بۇل ىرگەلى بىر­­­لەس­تىكتىڭ تورىنە الشاڭ با­­­­سىپ كىرۋى ءۇشىن قانداي با­عىت­­­قا باسىمدىق بەرۋى ءتيىس؟ ءبىز بۇگىن وسى سۇراقتار توڭىرە­­­گىن­دە اڭگىمە ءوربىتۋدى ءجون كور­دىك.

ەكونوميكالىق ىنتىماق­تاس­تىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ ىرگەتاسى 1961 جىلى قالان­دى. قۇرىلىم ەكىن­شى دۇنيە­جۇ­زى­لىك سوعىستان زار­داپ شەك­كەن «قارت قۇر­لىق­تاعى» ۇلىس­­تارعا كو­مەك كور­سە­تۋ­دى ۇيلەستىرۋ جۇ­مى­­سى­مەن اي­نا­لىسقان ەۋ­رو­پالىق ەكو­نوميكالىق ىنتى­ماقتاس­تىق ۇيىمىنىڭ ورنى­­نا كەل­دى. ەىدۇ-نىڭ ماقساتى – وزى­نە مۇشە ەل­دەر­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارت­تىرىپ, جوعارى جانە تۇراق­تى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قام­تاماسىز ەتۋ. ۇيىمنىڭ قىس­قاشا تۇسىنىكتەمەسى وسى.

ايتسە دە, مۇنداي حالىق­ارا­لىق ۇيىمنىڭ قۇرامىنا كىرۋ نەمەسە ونى­مەن ارىپ­تەس­­تىك بايلانىس ورناتۋ بىر­قا­تار ارتىقشىلىقتار بە­رە­دى. ما­­سە­لەن, ەىدۇ-مەن ارىپ­تەس­­تىكتى جولعا قويۋ – الەم­­­دىك ارەناداعى ابىروي­دى اس­­قاق­تاتادى. سونىمەن قا­تار مۇشە مەم­­لەكەتتەرمەن ءوزارا تاجىريبە الما­سۋ, ىق­پال­داس­تىق جۇمىستارى جۇر­گى­­زىلەدى.

قازىرگى تاڭدا ەىدۇ-عا 35 مەملەكەت مۇشەلىككە ەنگەن. كەيىنگى ۋاقىتتا ۇيىم قا­تىسۋشىلار سانىن ۇلعايتۋ جو­نىندە ساياسات ۇستانىپ وتىر. سوعان سايكەس, بىرقاتار مەم­لە­كەت ەىدۇ-عا مۇشە بو­لۋ­عا قۇلشىنىس تانىتۋدا. قازاقستان ءوزىنىڭ ۇيىمعا مۇ­شە بولۋ نيەتىن 2011 جىلى ءبىل­دىردى.

ەلىمىزدىڭ ىرگەلى ۇيىممەن ىنتى­ماق­تاستىعى 2010 جىل­دان باستاپ جان-جاقتى جۇر­گى­زىلىپ كەلەدى. وسى باعىت­تا­­عى جۇمىستى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ۇكى­مەت قاۋلىسىمەن ەىدۇ-مەن ءوزارا ءىس-ارەكەت جو­نىندەگى كەڭەس قۇرىل­دى. ال 2013 جىلى ورتاازيا­­­لىق باستاماسىنىڭ تەڭ تور­اعاسى وكىلەتتىگىنە قابىل­دان­دى. وسىلايشا, قازاقستان ۇيىمنىڭ باسقارۋ ورگانى­نىڭ قۇرامىنا كىرگەن ەىدۇ-عا مۇشە ەمەس تۇڭعىش مەملەكەت اتاندى.

ىرگەلى ۇيىممەن قازاق­ستان ارا­سىن­داعى ىن­تى­ماق­تاستىق نەگىزگى ەكى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ءبىرىن­شىسى – بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ. ەكىنشى باسىمدىق ەىدۇ كومي­تەتىمەن ىنتى­ماق­­تاستىقتى تەرەڭ­دە­تۋ­گە با­عىت­تالعان. ەىدۇ ۇسى­­نىس­تا­رى مەملەكەتتىك باس­قارۋ, شا­­عىن جا­نە ورتا بي­ز­نەستى دا­مىتۋ, باسە­كە­لەستىكتى نى­عايتۋ, قوسىلعان قۇن جەر­گىلىكتى تىزبەگى مەن جاسىل قارجى­لار­دى دا­مىتۋ ءتارىزدى با­عىتتار بويىن­شا قۇ­رى­لى­م­دىق رەفورمالاردى جۇر­­گى­ز­ۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار قازاقستان مەن ەىدۇ اراسىن­داعى تاجىريبە الما­سۋ­دىڭ ساپالى پلاتفورماسى – ىن­تىماق­تاس­تىقتىڭ ەلدىك باعدار­لا­­ما­سى اياسىندا بەلسەندى ءوزا­را ءتيىمدى ءىس-قيمىل جاسالىپ كەلەدى. ۇيىم اتالعان باع­دار­لامانى 2018 جىلعا دەيىن ۇزارتقان بولاتىن. بىلتىر الماتىدا وتكەن «ورتاقتاسا گۇلدەنۋگە اشىق نارىقتار» تاقىرىبىنداعى ەۋرازيا اپتالىعىندا ەىدۇ تاراپى قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ساياساتى جونىندەگى كوميتەتتە «قاتىسۋشى» دەڭگەيىنە دەيىن جانە قۇرىش كومي­تە­تىندە «قاۋىمداستىرىلعان مۇ­شە» دەڭ­گەيىنە دەيىن ءوز مار­تەبەسىن ارتتىرۋ جولىندا ساپالى جۇمىستار جۇر­گىزىپ جات­قانىنا نازار اۋدارعان-دى. بۇل دا حالىقارالىق ۇيىم­مەن ىن­تىماقتاستىقتىڭ دا­مۋىنا وڭ ىقپال بەرەتىن كور­سەتكىشتەر.

2016 جىلعى ناۋرىزدا ەىدۇ مەن «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ مونوپولياعا قار­سى زاڭناماسى مەن ساياساتى­نا شولۋ» جۇرگىزۋ تۋرالى كە­لى­سىم­گە قول قويىلعان-تۇعىن. كوپ ۇزاماي ەلىمىز ۇيىمنىڭ باسەكەلەستىك جونىندەگى كومي­تە­تىنە قاتى­سۋ­شى رەتىندە كىردى. بۇدان بو­لەك, قازاقستان ەىدۇ-نىڭ بىرقاتار كومي­تەت­تەرىمەن ىن­تى­ماقتاس­تىق ورناتقان.

«نازارباەۆ ۋنيۆەر­سي­تەت­­تىڭ» مەملەكەتتىك ساياسات سالاسىنداعى فيلوسوفيا دوك­تورى, پروفەسسور كولين نوكس­تىڭ پايىمداۋىن­شا, تاۋ­ەلسىزدىك العالى بەرى قا­زاق­­ستاندا اتقارىلعان اۋقىم­دى وزگەرىستەر وتە كوپ. سو­لار­­دىڭ ءبىرى – دامىعان وتىز ەل­­دىڭ قاتارىنا كىرۋ مىن­دەتى. دە­گەنمەن ك.نوكس «توعىزى­ن­شى تەرريتوريانى» ءتىزىمنىڭ با­سىنداعى مەملەكەتتەرمەن سا­لىستىرۋ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتادى.

«قازاقستاندى وزىمەن دەڭگەيلەس ەلدەرمەن سالىس­تىرۋ كەرەك. ماسەلەن, قازاق­ستان­دى الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ 26-30 ساتىسىنا جاي­عاسقان مەملەكەتتەردەگى جاع­داي­مەن باعام­داپ كورگەن ءجون. سودان كەيىن قاي سالاعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەنى ناقتى­لا­نادى. ويتكەنى قازاقستان سول 26-30 ورىنداعى ەلدەردى تىزىمنەن ىعىس­تى­رىپ شىعۋى ءتيىس», دەيدى ول.

جالپى, ەىدۇ-نىڭ ستاندارتىنا تەڭەسۋ وڭاي ەمەس. مىسالى, ۇيىم قۇرامىنا كىرگەن مەملەكەتتەردەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىلدىق ءوسىمى ءتورت پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس. ينۆەستيتسيا كولەمى 30 پايىزعا دەيىن جەتۋى قاجەت. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ ۇپايى تۇگەل. بىلتىر ءىجو كولەمى كەي توق­ساندا 4,3 پايىزعا جەتسە, جال­پى جىل قورىتىندىسى بويىنشا 4 پايىزدى قۇرادى.

ينۆەستيتسيا سالۋ جونىنەن دە قازاقستان الەم نازارىن وزىنە اۋدا­رىپ وتىر. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋ ءۇشىن دەرەكتەردى سويلەتەيىك. ماسە­لەن, 2017 جىلعى 10 ايدا قۇنى 300 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن كە­لى­سىم­دەرگە قول قويىلدى. الەم­دىك بانك پەن حالىقارالىق قارجى كور­پو­­راتسياسىنىڭ Doing Business رەي­­تينگىندە قازاقستان 35-ءشى سا­تى­عا جاي­عاسق­ان. ونىڭ ىشىندە, «مي­نو­­ري­تارلىق ينۆەستورلاردى قور­عاۋ» كور­سەتكىشى بويىنشا ءۇشىنشى, «كە­لى­سىمدەردى ورىن­د­اۋدى قامتاماسىز ەتۋ» كور­سەت­كىشىندە توعىزىنشى سا­تى­عا جايعاسقان. بۇل – ەلىمىزدە ينۆەس­تورلارعا جاسالعان جايلى جاعدايدى كورسەتەدى.

ايتسە دە, ءالى دە باعىن­دى­راتىن بەلەستەر جەتەرلىك. بىل­تىر دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لا­سىنا بولىنگەن قاراجات ءىجو-ءنىڭ 3,6 پايىزىن قۇرادى. ال ەىدۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردە بۇل مەجە ورتا ەسەپپەن 8,9 پايىزدى قۇراي­دى. بىراق وسى سالاعا جىلدان جىلعا بولىن­گەن سوما كولەمى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2014 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋعا بولىنگەن قاراجات ءىجو-ءنىڭ 3,1 پايىزىن قۇرادى. بيىل 1 070,3 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى.

قىسقاشا ايتقاندا, ەىدۇ-نىڭ ستان­دارتتارىنان اسىپ تۇسەتىن, كەي جەرلەردە ءسال جەت­پەي قالاتىن تۇس­­تا­رىمىز بار. الايدا ونىڭ ءبا­رى كە­زەڭ-كەزەڭىمەن اتقا­رى­لادى. قازىرگى تاڭ­داعى كورسەتكىشتەر, جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار, دامىعان وتىز ەل­دىڭ قاتارىنا كىرۋ مىندەتى ورىندالىپ كەلە جات­قانىن كورسەتەدى. ەندە­شە, وسى باعىتتاعى بيىك مەجە­نى با­عىندىرۋ ۋاقىتتىڭ ەنشى­سىن­دەگى شارۋا.

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»