باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازتالوۆ اۋدانىندا بۇرىن بەرەزين, قازىر قايىڭدى اتالاتىن شاعىن اۋىل بار. «وليمپيادا چەمپيونى دانيار ەلەۋسىنوۆ – ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز!» دەپ ماقتاناتىن قايىڭدىلىقتار وسىدان ەلۋ جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن ءتورت اياقتىلار اراسىندا چەمپيون بولىپ ورالعان عارىشكەر يتتەردى قارسى العان ەرەكشە ەلدى مەكەن.
حالىقارالىق اۆياتسيا جانە عارىشكەرلەر كۇنى قارساڭىندا وسىناۋ تاريحتى ەسكە سالىپ قويعان ارتىق بولماس. ونىڭ ۇستىنە بيىل – يت جىلى عوي. سوناۋ زەڭگىر كوككە, تىلسىم عارىشقا ادامنان بۇرىن جول سالعان دا ادامزاتتىڭ ادال دوستارى ەدى.
عارىشكەر يتتەرجالپى, تىرشىلىك يەسىن اشىق عارىشقا شىعارۋ يدەياسى 1940-جىلداردىڭ سوڭىندا-اق ويلاستىرىلىپ, كەڭەس وداعى 1951 جىلى 22 شىلدە كۇنى تاڭعى 4-تە بوكەي ورداسىنىڭ ىرگەسىندەگى كاپۋستين يار پوليگونىنان «ر-1ۆ» گەوفيزيكالىق زىمىرانىن ۇشىرىپ ۇلگەرىپتى. جەردىڭ تارتىلىس كۇشىن جەڭىپ, شىرقاۋ بيىككە شىققان العاشقى تىرشىلىك يەلەرى – دەزيك پەن تسىگان ەسىمدى قاندەن يتتەر ەدى. سول جىلى بىرىنەن سوڭ ءبىرى التى سىناقتىڭ تورتەۋى ءساتتى, ەكەۋى ءساتسىز بولىپ, 4 يت قۇربان بولعان.
كسرو-داعى عارىش سىناعىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە – 1954-1957 جىلدار ارالىعىندا يتتەر عارىشقا – 9 مارتە, زەرتتەۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭى وتكەن 1957-1960 جىلدارى 12 مارتە كوتەرىلىپتى.
بىراق بۇلاردىڭ ءبارى گەوفيزيكالىق زىمىران بولاتىن. جەر وربيتاسىن اينالىپ ۇشاتىن عارىش كەمەسىنىڭ كەزەگى ەندى كەلگەن ەدى. وربيتاعا العاش شىققان جان يەسى تاعى دا يت بولدى. 1957 جىلى 3 قاراشادا بايقوڭىردان «سپۋتنيك-2» زىمىرانى كوتەرىلدى. ونىڭ بورتىنداعى لايكا بايعۇستىڭ باسى اجالعا بىردەن-اق بايلانعان ەكەن. ويتكەنى عىلىم مەن تەحنيكا مۇمكىندىگى «عارىشكەردىڭ» جەرگە ءتىرى ورالۋىن قامتاماسىز ەتە المايتىن. لايكا عارىشتا جەتى ساعاتتان كەيىن قاتتى قورقۋ مەن قىزۋدان جان تاپسىرعان.
بۇدان كەيىن تاعى 6 زىمىران, 10 يت كوككە كوتەرىلىپ, عارىشكەر يتتەردىڭ التاۋى عانا امان-ەسەن ورالىپتى. ءتىپتى 1961 جىلى 12 ساۋىردە عارىشقا العاشقى ادام – يۋري گاگارين بارىپ كەلگەن سوڭ دا يتتەردى سىناۋ توقتاماعان.
ۆەتەروك پەن ۋگولەكال ەندى قايىڭدىعا قونعان قوس يتكە كەلەيىك.
ادامنىڭ عارىشتا ۇزاق بولۋىن سىناۋ ماقساتىندا 1966 جىلدىڭ 22 اقپانى كۇنى كوككە «كوسموس-110» كەمەسى جىبەرىلگەن ەكەن. ونىڭ بورتىندا ۆەتەروك پەن ۋگولەك ەسىمدى كادىمگى دۇرەگەي يتتەر بولدى. بۇل يتتەر عارىش كەڭىستىگىندە 23 كۇن ءجۇزدى! بۇل سول كەز ءۇشىن عالامات رەكورد ەدى. قوس ءيتتىڭ سول رەكوردىن ارادا بەس جىل وتكەندە, 1971 جىلى ۇشقان «سويۋز-11» ەكيپاجى عانا جاڭارتتى. بىراق عارىشتا 24 كۇن بولعان گەورگي دوبروۆولسكي, ۆلاديسلاۆ ۆولكوۆ جانە ۆيكتور پاتساەۆ 1971 جىلى 29 ماۋسىم كۇنى قونۋ ساتىندە قازا تاپتى. ال ۆەتەروك پەن ۋگولەك ءالى كۇنگە دەيىن عارىشتا ەڭ ۇزاق بولعان يتتەر بولىپ قالدى.
ءبىر قىزىعى, ۆەتەروك پەن ۋگولەك 1966 جىلى 17 ناۋرىزدا رەسەيدىڭ ساراتوۆ وبلىسى اۋماعىنا ءتۇسۋى كەرەك بولعان. بىراق عارىشكەر يتتەر وتىرعان كاپسۋلا كوزدەلگەن مەجەدەن 60 شاقىرىم اۋىتقىپ, قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى قايىڭدى اۋىلىنىڭ قيسمەت قىستاعىنىڭ ىرگەسىنە قونعان.
– 1966 جىلى 17 ناۋرىز كۇنى ساعات 10 شاماسىندا ەرەكشە «گۇرس» ەتكەن داۋىستى ەستىگەن قيسمەت قىستاعىنىڭ مالشىلارى جالتىراعان جۇمىرتقا تارىزدەس ءبىر نارسەنىڭ جەرگە تۇسكەنىن كورىپتى. اسپاننان ەكى ۇشاق باقىلاپ ۇشىپ جۇرگەن. ارتىنشا 5-6 تىكۇشاق كەلىپ, اسكەري ادامدار الگى ماڭدى تۇگەل قورشاپ الدى, – دەيدى قايىڭدى ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى سەرىكجان سۇلەيمەنوۆ.
«قيسمەت قىستاعىنا عارىش كەمەسى قوندى» دەگەن حاباردى ەستىگەن قايىڭدى اۋىلىنىڭ ءبىر توپ تۇرعىنى تراكتور تىركەمەسىنە تيەلىپ مەجەلى جەرگە جەتەدى. اۋىل تۇرعىندارى ەسەنياز ەرمۇحانوۆ, ومىرزاق ساپاروۆ, قابدول مۇحامبەتوۆ, تىلەكقابىل عابدۋللين, قايىر شالاباەۆ, قايىرعالي جۇماعاليەۆ, ساتەكەن سۇلتانوۆ, كارىم مۇحامبەتوۆ عارىش كەمەسى قونعان جەرگە جەتكەندە بيىكتىگى 2,5 مەتر, ەنى 1,5 مەتر شاماسىندا, قۇستىڭ جۇمىرتقاسى تارىزدەس شار يلليۋميناتور تەرەزەسى جالتىراپ, شالشىقتىڭ ورتاسىندا جاتادى. بىراق 100 شارشى مەتر اۋماقتى قورشاپ العان ون شاقتى جاۋىنگەر مەن ءبىر پولكوۆنيك اۋىل ادامدارىنا كەمەگە جاقىنداۋعا رۇقسات ەتپەيدى. بۇيىرىندە كرەست بەلگىسى بار تىكۇشاق قايىڭدىعا قونىپ, جول كورسەتۋگە مەكتەپتىڭ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى جولدىعالي كەنجەعاليەۆتى وتىرعىزىپ, كەمە قونعان جەرگە جەتەدى. بىراق كەلگەن ادامدار باتپاقتا جاتقان كاپسۋلاعا جاقىنداي الماي, جەرگىلىكتى دۇكەننەن رەزەڭكە ەتىك ساتىپ الىپ كيىپ, اق حالاتتى ءتورت ادام عارىشتان تۇسكەن شارعا جاقىندايدى.
اق حالاتتى ادامدار يلليۋميناتوردى اشىپ, ىشىنەن قايىس بەلدىكتەرى ايقىش-ۇيقىش, قارا الا ەكى قاندەن ءيتتى الىپ, تىكۇشاق دەرەۋ كوككە كوتەرىلەدى. ەكىنشى تىكۇشاق «يتتەردىڭ ءۇيىن» جانە تەمىر سىمدار مەن ساماۋرىنداي جالتىراعان قالپاقتى تيەپ الىپ, ولار دا ۇشادى.
كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق-بيولوگيالىق پروبلەمالاردى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ە.ن.يۋماشەۆا-جۋراۆلەۆا ەستەلىك جازبالارىندا «كەشكى ساعات 19.00-دە يتتەر زەرتتەۋ ورتالىعىنا جەتكىزىلدى» دەپ جازادى. يتتەردىڭ كاپرون كيىمدەرىن شەشكەندە, تۇكتەرىنىڭ تۇگەل ءتۇسىپ, تەرىسى قىزىلشاقا بولىپ قالعان ەكەن. ۋگولەك پەن ۆەتەروك اۋەلگىدە وتە ءالسىز بولعان, اياقتارىن باسا الماي, جۇرەك قاعىسى جيىلەپ, ءشول قىسىپ شارشاپ ورالعان. الايدا ارادا از كۇن وتكەندە يتتەر تەز وڭالىپ, ينستيتۋت اۋلاسىندا اسىر سالىپ ءجۇرىپتى. عارىشتان ورالعان ۋگولەك 1976 جىلى, ۆەتەروك 1978 جىلى ابدەن قارتايىپ ولگەن.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى