قوعامدىق ورىندار جانە ءورت قاۋىپسىزدىگى. جىلىنا ءبىر رەت تەكسەرۋ ازدىق ەتپەي مە؟

2017 جىلى جۇرگىزىلگەن دۇنيەجۇزىلىك ءورت ستاتيستيكاسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, قازاقستاندا بىلتىر مىڭ ادامعا شاققاندا ورتتەن 26,7 ادام ء(بىر جىلدا 386 ادام) قايتىس بولىپتى. سونداي-اق رەسپۋبليكامىز 172 مەملەكەتتىڭ ىشىندە ءورت قاۋپى جوعارى مەملەكەتتەر اراسىندا 68-ورىنعا جايعاسىپتى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىز ءورت قاۋپى ەڭ جوعارى ەكىنشى توپقا كىرگەن.

ءىىم تج كوميتەتى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىن­شا, بىلتىر قازاقستاندا 27 مىڭ وبەكت تەك­سەرىلىپ, 469 ملن تەڭگەگە ايىپپۇل سالىنعان. سونداي-اق توتەنشە جاعدايلار دەپار­تامەنتى استاناداعى 3 ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىعىنان  قاۋىپسىزدىك ەرەجەسى بۇ­زىلعان 32 جاعدايدى انىقتادى. دەپار­تامەنتتىڭ حابارلاۋىنشا, ەلوردادا 117 ساۋدا وبەكتىسى قاۋپى جوعارى دەڭگەي بويىنشا ەسەپتە تۇر. ونىڭ ىشىندە 83 ساۋدا ءۇيى, 9 ساۋدا ويىن-ساۋىق كەشەنى, 25 بازار بار. ال بىلتىر تو­تەنشە جاعداي دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى 46 تەكسەرىس جۇرگىزىپ, 9 ساۋدا ويىن-ساۋىق كەشەنىنىڭ التاۋىن تەكسەر­گەن. ونىڭ ۇشەۋىنەن 32 ەرەجە بۇزۋ جاع­دايى انىقتالىپ, ءۇش ادامعا ايىپ­پۇل سالىنعان. بيىل استانادا 50 ورتا­لىق­تا ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرى تەكسەرىل­مەك. الماتى اكىمى باۋىرجان بايبەك تە الماتىداعى ساۋدا ويىن-ساۋىق ور­تا­لىقتارىن تەكسەرۋدى تاپسىردى. بۇل قا­لادا 128 ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتا­لىعى, 46 بازار, 170 قوناق ءۇي, حوستەل­دەر مەن 2 مىڭنان استام قوعامدىق تاماق­تانۋ ورىندارى, 300-دەن استام دەنساۋ­لىق ساقتاۋ نىسانى, 700-دەن استام  بالا­باق­شا, 200-گە جۋىق ورتا مەكتەپ بار. پرە­مەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ تا ەلى­مىزدەگى بارلىق ساۋدا ويىن-ساۋىق ور­تا­لىقتارىن تەكسەرۋدى تاپسىرعان بولاتىن.

تەكسەرۋ تەك جوسپارلى بولۋى كەرەك

ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكونىڭ ايتۋىنشا, حالىق كوپ باراتىن بارلىق نىساندار ورتكە قارسى قاۋىپسىزدىك قاداعالاناتىن نىسانداردىڭ ءبىرىنشى كاتەگورياسىنا جاتادى. ونداي نىساندار جىل سايىن تەكسەرىلەدى. بۇل ءتارتىپ جەتى جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن.  كەمەروۆوداعى وقيعادان كەيىن دە حالىق كوپ جۇرەتىن ساۋدا ويىن-ساۋىق كەشەندەرىندەگى ءورت قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلىپ جاتىر. بىراق ونىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى ءبىر ماسەلە بار ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.

تج كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءسابيت بيتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭ بويىنشا ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىندا تەكسەرىس جىلىنا ءبىر رەت جۇرگىزىلەدى. سونداي-اق «نەگىزسىز جانە جوسپاردان تىس» تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلمەيدى. ال بۇل ءتارتىپ وعان الدىن-الا دايىندالۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سەبەبى كەزەكتى تەكسەرۋ ۋاقىتى تۋرالى كاسىپكەر الدىن-الا ءبىلىپ وتىرادى. «جارتى جىلدىق تەكسەرۋ كەستەسى باس پروكۋراتۋرانىڭ سايتىندا جاريالانادى. ال تەكسەرۋ بولماي تۇرىپ 30 كۇننەن بۇرىن سۋبەكتىگە الداعى جوسپارلى تەكسەرىس تۋرالى مىندەتتى تۇردە ەسكەرتىلەدى», دەيدى ءىىم تجك وكىلدەرى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, تەكسەرۋگە بارعان ينسپەكتور تەكسەرۋ پاراعىن كورسەتەدى جانە سول پاراققا ەنگەن تالاپتار عانا تەكسەرىلەدى.

ءىىم تج كوميتەتىنىڭ رەسمي وكىلى رۋسلان يمانقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كوميتەت قىزمەتكەرلەرى ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىن جىلىنا ءبىر رەت قانا تەكسەرە الادى. «ماڭىزى از وبەكتىلەر جىلىنا 3-4 رەت تەكسەرىلەدى نەمەسە موراتوري بويىنشا مۇلدەم تەكسەرىس بولماۋى مۇمكىن», دەدى ول. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ساۋدا ويىن-ساۋىق كەشەندەرىندەگى سوڭعى جوسپارلى تەكسەرىستەر بىلتىر جۇرگىزىلگەن.

ىشكى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى يۋري يلين ەلىمىزدەگى ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىندا قايعىلى وقيعالاردى بولدىرماس ءۇشىن الدىن-الا جوسپارلى تۇردە تەكسەرىس جۇرگىزىلەتىنىن ايتا كەلە, مۇنداي تارتىپپەن كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەر رەتتەلىپ قويۋى مۇمكىن ەكەنىن جاسىرمادى. بىزدە موراتوري حالىق كوپ باراتىن نىساندارعا قاتىستى ەمەس. سول سەبەپتى جوسپارلى تەكسەرىستەر تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. ەرەجە بۇزعاندار انىقتالعان جاعدايدا ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن سوت ورگاندارىنا بەرەمىز. بۇل جەردە بيزنەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ماڭىزى زور. ءبىز بيزنەستى تەكسەرىس بولاتىنى تۋرالى الدىن-الا قۇلاقتاندىرۋعا مىندەتتىمىز. ولار بولسا تەكسەرۋشىلەر كەلگەنگە دەيىن كەيبىر كەمشىلىكتەردى جويۋعا تىرىسادى. تەكسەرۋشى كەتكەننەن كەيىن كۇزەت فيرمالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ازايتۋ ارقىلى قارجى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ەۆاكۋاتسيالىق ەسىكتەردى جاۋىپ قوياتىندار بار, دەدى يۋ.يلين.

تەكسەرۋلەر بارىسىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى بويىنشا ەرەجە بۇزۋشىلىق انىقتالسا, مالىمەتتەر سوتقا جىبەرىلەدى. قاجەتتى تالاپتاردىڭ ورىندالماعانى ءۇشىن باسشىلىق قىلمىستىق نەمەسە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. قايتا تەكسەرۋ بارىسىندا ەرەجە بۇزۋشىلىق انىقتالسا 50 اەك, ياعني 120-250 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى.

حالىق ءوزى «تەكسەرىس» جۇرگىزە باستادى

ينتەرنەت قولدانۋشىلار حالىق كوپ جينالاتىن جەرلەردەگى ءورت قاۋىپسىزدىگىن وزدىگىنەن تەكسەرۋدى باستاپ كەتتى. ءبىر اي بۇرىن الماتىداعى مەگا ورتالىعىنىڭ بىرىندە ەسىكتەردىڭ تارس جابۋلى ەكەنىن جازعان ادۆوكات دجوحار ۋتەبەكوۆ الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە استاناداعى Mega Silk Way ورتالىعىندا دا سونداي جاعدايدىڭ بار ەكەنىن ايتتى. بۇل سىننان كەيىن استانا مەن الماتىداعى مەگا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان سماعۇلوۆ الماتىداعى ورتالىقتاردىڭ بىرىندە ءورت قاۋىپسىزدىگى بويىنشا وقۋ-جاتتىعۋ جۇمىستارىن وتكىزدى. جۋرناليستەردىڭ ايتۋىنشا, جاتتىعۋ كەزىندە بالالار وينايتىن الاڭداعى مۋزىكانىڭ قاتتى قوسىلىپ تۇرعانىنان عيماراتتى بوساتۋ تۋرالى حابارلاندىرۋ ەستىلمەگەن. سونداي-اق عيماراتتاعى ءورت ءسوندىرۋ جۇيەسى تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلعان. ءورت شىقسا, بىردەن ەسىك اشىلىپ, دابىل قوسىلىپ, ءورتتى ءسوندىرۋ باستالادى ەكەن. 

نۇرلان سماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر عانا مەگا ورتالىعىنا كۇنىنە 20-25 مىڭ, دەمالىس كۇندەرى 50 مىڭ ادام بارادى. بارلىق مەگا ورتالىعىنا جىلىنا كەلۋشىلەر شامامەن 36 ملن-دى قۇرايدى ەكەن. سول سەبەپتى ول الماتى تجد-مەن جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى.

مينيسترلىك جازباشا ءوتىنىش پەن فاكتىلەرگە دالەل بولسا, حالىقتىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالماعانى تۋرالى مالىمەتتەرىنە قۇلاق اسۋعا دايىن ەكەنىن ايتىپ وتىر. دەگەنمەن, ءىىم قىزمەتكەرلەرى جوسپاردان تىس تەكسەرىسكە تىيىم سالىنعانىن العا تارتتى. ياعني, ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنداعى كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى حالىقتىڭ شاعىمدارىنا جىلدام جاۋاپ بەرۋ قيىنعا سوعادى ەكەن. سەبەبى مۇنداي تەكسەرىس ءۇشىن رەسمي ساۋال جولدانىپ, باس پروكۋراتۋرا ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك.

باس پروكۋراتۋرا ەلدەگى بارلىق ساۋدا نىساندارىن تەكسەرۋدى تاپسىردى

وتكەن اپتادا باس پروكۋراتۋرا ورتكە قارسى قىزمەت ورگاندارىنا رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق ساۋدا نىساندارىن 2 ساۋىردەن باستاپ جوسپاردان تىس تەكسەرۋدى تاپسىردى. ءۇش ايعا سوزىلاتىن تەكسەرۋ بارىسىندا اۋماعى 1,5 مىڭ شارشى مەتر جانە ودان ۇلكەن 1151 نىسان قامتىلماق. باس پروكۋراتۋرانىڭ تالابى بويىنشا ساۋدا نىساندارىنان باسقا مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقۋدى جۇزەگە اسىراتىن جەكە مەكەمەلەر, سونداي-اق جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى تەكسەرىلەدى.

ءىىم توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىندە ءورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكەن بريفينگ بارىسىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا باقىلاۋ جانە پروفيلاكتيكالىق قىزمەت باسقارماسىنىڭ باستىعى جاسۇلان اقتاەۆ ءىىم باس پروكۋراتۋراعا حات جازعانىن ايتتى. «شارۋاشىلىق نىساندارىنا ءورت قاۋىپسىزدىگى بويىنشا باقىلاۋ جۇرگىزىلەتىنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. رەسەيدىڭ كەمەرەۆو قالاسىندا وتكەن سوڭعى قايعىلى جاعدايعا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلدە دە ءبىرشاما الەۋمەتتىك ءدۇمپۋ بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باس پروكۋراتۋراعا حات جازىپ, نىسانداردى, اتاپ ايتقاندا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىن, ساۋدا ۇيلەرىن جوسپاردان تىس تەكسەرۋدى سۇراعان ەدى. قازىرگى تاڭدا ءتيىستى تاپسىرما بەرىلىپ, وسى قاتارداعى نىسانداردى تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەلى جاتىر», دەدى ج.اقتاەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ءورت قاۋىپسىزدىگى بويىنشا كەلەسى ساناتتاعى نىساندار تەكسەرىلەتىن بولادى. ولار: ورتكە قاۋىپتى ءوندىرىسى بار كاسىپورىندار, تىنىس-تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ نىساندارى, مۇناي بازالارى مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ قويمالارى, ەلەۆاتورلار, ءبىلىم بەرۋ نىساندارى, ءبىر ۋاقىتتا 200-دەن كوپ ادام باراتىن مادەني-اعارتۋ, ءدىني نىساندار, سپورتتىق كەشەندەر, اۋەجايلار, تەمىر جول, اۆتوكولىك ۆوكزالدارى, اۆتوجانارماي قۇيۋ بەكەتتەرى جانە گاز قويمالارى ستانسالارى جانە سول سەكىلدى وزگە دە نىساندار.

بريفينگتە ءورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا باقىلاۋ جانە پروفيلاكتيكالىق قىزمەت باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى رامازان بەيسەنعازينوۆ ءىىم تجك ەلىمىزدەگى ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىندا كينوتەاترلار مەن بالالاردى ويناتۋعا ارنالعان ورىنداردى 3-قاباتتان جوعارى اشۋعا تىيىم سالۋدى ۇسىنعانىن اتاپ ءوتتى.  «ساۋدا ورتالىقتارىندا كينوتەاترلاردىڭ, بالالاردىڭ دەمالۋىنا ارنالعان اۋماقتار تۋرالى تالاپتاردىڭ ءبارى ساۋلەت, قۇرىلىس جانە قالا قۇرىلىسى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك نورماتيۆتەرمەن رەتتەلەدى. دەمەك, ساۋدا ورتالىقتارىنداعى ونداي اۋماقتاردىڭ ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى قاباتتا ورنالاسۋى جوبالاۋ ساتىسىندا شەشىلەدى. كاسىپكەر ءتورتىنشى قاباتتاعى اۋماقتى ءبىرىنشى قاباتقا اۋىستىرا الماۋى مۇمكىن. بۇنىڭ ءبارى جوبالاۋ ساتىسىندا شەشىلىپ قويادى. بىراق, كورشىلەس ەلدەگى قايعىلى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ساۋلەت, قۇرىلىس جانە قالا قۇرىلىسىنا جاۋاپتى ورگانعا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ۇيىمداردى تارتا وتىرىپ, جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى باستاما, ياعني ۇسىنىس ءبىلدىرىپ وتىرمىز», دەيدى ر.بەيسەنعازينوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ءدال سول ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىندا ەرەجەلەردى قاتايتۋ باعىتى ۇسىنىلعان. كوميتەت بۇل ۇسىنىستى قۇرىلىس نورمالارىنا ەنگىزۋگە تىرىسپاق. ياعني, كوميتەت ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنداعى كينوتەاترلار مەن بالالار وينايتىن اۋماقتاردى 3-4-قاباتتان, 1- قاباتقا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىرىپ جاتىر. «وسى جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ ءبىز جاۋاپتى ورگان رەتىندە وسى ۇسىنىستى ءبىلدىرىپ وتىرمىز. اتالعان نورما قازىرگى كۇنى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر مەن مەكتەپتەردە بار. مىسالى, باستاۋىش سىنىپتاردى ءۇشىنشى قاباتتان جوعارى وقىتۋعا تىيىم سالىنعان. وسى تالاپتاردىڭ ىزىنشە جاڭا قىزمەتتىك عيماراتتاردى جەكە كاتەگورياعا بولىنەتىن بولادى», دەيدى تجك وكىلى.

گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»