ءدايىم تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنەن زارداپ شەككەن جۇرتقا كومەك قولىن سوزۋعا اسىعاتىن توتەنشە جاعداي سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە تابيعاتتىڭ ءوزى كومەككە كەلگەندەي. ەگەر شىعىستا وسىنداي كۇردەلى جاعداي ورىن الماسا, ءبىر ەمەس, بىرنەشە اۋداندى سۋ باسپاسا, «جابۋلى قازان» جابۋلى كۇيىندە قالا بەرەر مە ەدى.
«باقساق باقا ەكەن» دەمەكشى, بۇعان دەيىن ۇنەمى باستارىن قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ, وت پەن سۋدىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن قۇتقارۋشى قاۋىمىنىڭ تۇيتكىلدەرىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەگەنى ءبىلىندى. ءبىر بايقاعانىمىز, تەحنيكا, وزگە دە قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تەك شىعىس قازاقستاننىڭ باسىنداعى كەپ ەمەس. مۇنى وڭىرىمىزگە ەكى كۇندىك جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋري يلين جۋرناليستەرگە ارناپ وتكىزگەن بريفينگتە ايتتى. «رەسپۋبليكا بويىنشا 140 ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى قاجەت, تەحنيكالاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى 45 پايىزدى قۇرايدى. ال ەگەر موتوپومپا مەن وزگە دە قۇرال-جابدىقتارعا كەلسەك, ونىڭ جابدىقتالۋى 35 پەن 70 پايىز ارالىعىن قامتيدى. قازىر وسى ماسەلە بويىنشا ەلىمىزدىڭ پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەتكە حات ازىرلەپ جاتىرمىز», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
30 جىلدان استام ۋاقىت پايدالانىلىپ جۇرگەن كولىكتەر دە بارەلىمىزدەگى جاعداي وسىنداي. ال ەندى شىعىستاعى توتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرىنىڭ شەكەسى شىلقىپ جۇرمەگەنىن 27 ناۋرىزدا استانادا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆقا جايىپ سالعانى بەلگىلى. ايماق باسشىسى وڭىردەگى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋىنىڭ وتە تومەندىگىن تىلگە تيەك ەتىپ, دەپارتامەنتتە نورماتيۆ بويىنشا بولۋعا ءتيىس 249 كوشپەلى موتوپومپانىڭ تەك 55-ءى, 69 قايىقتىڭ 14-ءى, 1 مىڭ گيدروكومبينەزوننىڭ 86-سى عانا بار ەكەنىن, 55 جول تالعامايتىن كولىكتىڭ بىردە بىرەۋى جوقتىعىن العا تارتقان ەدى.
ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلەيىك دەپ شىعىس قازاقستان وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنە ارنايى بارىپ, مەكەمە ديرەكتورى نۇرلان مادياروۆپەن سويلەستىك. سونىمەن وبلىستىڭ توتەنشە جاعداي سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە نە جەتىسپەيدى؟ قانداي تۇيتكىلدەر بار؟ بۇگىندە اتالعان دەپارتامەنتتە 63 ءبولىم بار بولسا, تاسقىن كەزىندە اسا قاجەت كوشپەلى موتوپومپا ءار بولىمدە كەمىندە ءۇش-تورتتەن بولۋى كەرەك ەكەن. ياعني قازىردىڭ وزىندە 194 كوشپەلى موتوپومپا كەرەك. ال تىركەمەلى موتوپومپانىڭ سانى نورماتيۆ بويىنشا 112 بولۋى ءتيىس, قازىرگى بارى – 2. دەمەك 110 تىركەمەلى موتوپومپا قاجەت. توتەنشە جاعدايلار كەزىندە پايدالانىلاتىن ارنايى كولىكتەردىڭ سانى نورماتيۆ بويىنشا 232 بولۋى شارت بولسا, ءبىزدىڭ وڭىردەگى سانى, بار بولعانى – 35. اپاتتى جاعداي ورىن العاندا موتوپومپا مەن قايىقتى تيەپ اپاراتىن «ۋازيك» كولىكتەرىنىڭ سانى 489 بولۋى كەرەك بولسا, قازىر 131-ءى عانا بار. ونىڭ جارتىسىنان كوبى ەسكىرگەن ەكەن.
توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى كوكتەمگى تاسقىنمەن عانا ەمەس, ءورت سوندىرۋمەن دە شۇعىلداناتىنى بەلگىلى. قازىرگى ۋاقىتتا گارنيزوننىڭ ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى نەبارى 37 پايىزى قۇرايدى. ال بۇل تەحنيكالاردىڭ 79 پايىزى ەسكىرگەن كورىنەدى. ءتىپتى 30 جىلدان استام ۋاقىت توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تەحنيكالار دا بار. ونىڭ سانى – 332. ماسەلەن, 283 تەحنيكا – 20, 49 تەحنيكا – 13, 46 تەحنيكا – 8, 38 تەحنيكا 3 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى پايدالانىلىپ كەلە جاتسا, تەك 2 تەحنيكانىڭ جۇمىس ىستەگەنىنە 3 جىلعا جەتپەپتى. وبلىستاعى ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارىنىڭ سانى نورماتيۆ بويىنشا 418 بولۋ كەرەك ەكەن. قازىر بارى – 232. پروتيۆوگاز 2359 دانا بولۋ كەرەك بولسا, بۇگىندە بارى – 7. الايدا جاقىندا وبلىستىق اكىمدىكتەن بولىنەتىن قارجىعا 1 مىڭ دانا پروتيۆوگاز ساتىپ الىناتىن بولىپتى.
د.احمەتوۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيسترگە توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىن ءتيىستى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل باسىندا 300 ميلليون تەڭگە قارجى بولىنگەنىن مالىمدەگەن ەدى. دەپارتامەنت ديرەكتورى ن.مادياروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل قارجىعا ءورت ءسوندىرۋ كەزىندە قولدانىلاتىن 2 اۆتوباسپالداق, 4 اپاتتىق-قۇتقارۋ قۇرىلعىلارى مەن جەكە قورعانىس قۇرالدارى ساتىپ الىنباق. «جالپى العاندا, دەپارتامەنتتى قۇرال-جابدىقتارمەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 30 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات كەرەك. ارينە مۇنداي قارجىنى بىردەن ءبولۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. دەگەنمەن دە وسىنداي الاپات تاسقىن جاعدايىندا ءبىرىنشى كەزەكتە قاجەت قۇرىلعىلارعا قارجى دەر كەزىندە بولىنسە دەيمىز. وسى رەتتە ءبىز وبلىستىق اكىمدىككە 50 كوشپەلى موتوپومپا, 4 تىركەمەلى موتوپومپا, قۇرامىندا 1 موتوپومپا مەن 1 قايىعى بار 10 اپاتتىق-قۇتقارۋ كولىكتەرى, 100 دانا سۋ وتپەيتىن كومبينەزون, 100 دانا قۇتقارۋ جەلەتتەرى, 500 دانا رەزەڭكە گيدروكومبينەزون ساتىپ الۋ ءۇشىن 219 ميلليون تەڭگەگە ءوتىنىم بەردىك», دەيدى دەپارتامەنت ديرەكتورى.
نەگىزىندە نورماتيۆ بويىنشا اپاتتىق-قۇتقارۋ كولىكتەرىنىڭ سانى 35 (قازىر بارى – 9), سۋ وتپەيتىن كومبينەزوندار 100 (وبلىستا مۇلدە جوق), قۇتقارۋ جەلەتتەرى 100 (قازىر بارى – 43), رەزەڭكە گيدروكومبينەزون 2000 (قازىر بارى – 86) بولۋى كەرەك.
تاسقىن سۋدى دا تابىسقا اينالدىرۋعا بولادىويدى وي تۇرتەدى. تاسقىن دەمەكشى, كوكتەمگى تاسقىن سۋدى كادەگە جاراتۋ جايىندا كەيىنگى كەزدە از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بىلتىر مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە استانانى جانە وزگە دە وڭىرلەردى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى مەن سۋ تاسقىنىنان قاۋىپسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگىن تاپسىرعانى ەسىمىزدە. «سۋدىڭ كوپتىگى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋ قاۋپىن تۋدىرادى. ءبىر جاعىنان ونى ۇتىمدى, اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋعا بولادى. وسىعان وراي ءار ەلدى مەكەندە شاعىن سۋ قويمالارىن سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەگەن ەدى ەلباسى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل تاپسىرماسى بارلىق جەردە ساتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر دەي المايمىز. قازىر وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىڭ قانشاما قارجىسى تاسقىننىڭ الدىن الۋعا ەمەس, تاسقىنمەن كۇرەسكە, تاسقىن زارداپتارىن جويۋعا جۇمسالىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ەگەر مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ءار ەلدى مەكەندە شاعىن سۋ قويمالارى بولعاندا, تاسقىن سۋدى كادەگە جاراتۋعا بايلانىستى كەشەندى باعدارلاما ازىرلەنگەندە اياگوزدەگى, گلۋبوكوەداعى, شەمونايحاداعى نەمەسە وسكەمەندەگى جاعداي ورىن الماس پا ەدى. قانشاما مەملەكەت قارجىسى جەلگە ۇشپاس پا ەدى. ارينە «مۇنداي قار, مۇنداي جاۋىن-شاشىن, مۇنداي توڭ وبلىستا ءومىرى بولعان جوق, تابيعاتقا قالاي قارسى تۇرا الامىز؟» دەپ جاۋاپكەرشىلىكتى وزىمىزدەن ىسىرىپ تاستاپ وتىرا بەرۋگە دە بولاتىن شىعار. الايدا جەكەلەگەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپسىزدىعى, ءوز جۇمىسىنا سالعىرت قاراعاندىعى دا ءتىلسىز جاۋمەن كۇرەستە دارمەنسىزدىك تانىتۋىمىزعا اسەر ەتكەنىن جوققا شىعارۋعا بولماس. ماسەلەن, جاقىندا وسكەمەن كوشەلەرى كولكىگەن سۋعا تولعاندا وبلىس اكىمى د.احمەتوۆ قالا اكىمدىگىن قاتتى سىنعا الىپ, بىلتىر كۇزدە تازالانۋعا ءتيىس ارىقتاردىڭ دەر كەزىندە تازالانباعانىن بەتتەرىنە باسقان ەدى. سودان كەيىن عانا بارىپ قالاداعى ارىقتار تازالانىپ, تەحنيكالار سانى ارتا ءتۇستى. سوندا اكىم ايتپاسا, اكىم كوزگە شۇقىپ كورسەتپەسە ارىقتار قار مەن مۇزعا, قوقىسقا تولىپ تۇرا بەرۋى كەرەك پە ەدى؟ دەگەنمەن ەلباسى مىندەتتەگەن ماڭىزدى ماسەلە – تاسقىننىڭ الدىن الۋعا ەرتە قامدانىپ, سۋ تاسقىنىنان قاۋىپسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتقان اۋداندار دا جوق ەمەس وڭىردە. ماسەلەن, تارباعاتاي اۋدانى قازىر كەڭەس وداعى كەزىندە قولدانىلعان «ليماننوە وراشەنيە», ياعني جايىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن قايتا جاڭعىرتۋدى قولعا الىپ جاتىر. كەزىندە تارباعاتاي اۋدانىندا 20 مىڭ گەكتاردان استام شابىندىق جەر جايىپ سۋارۋ ادىسىمەن سۋارىلعان ەكەن. اۋداندا 220 شاقىرىمنان استام كانالدار بولىپتى. قازىرگى ۋاقىتتا سول كانالداردىڭ بارلىعى توپىراققا تولىپ, بىتەلىپ قالعان. ء«بىز بيىل تاسقىن سۋدى اۋىلدارعا جەتكىزبەي, جول-جونەكەي شابىندىقتارعا قاراي بۇرىپ جىبەردىك. وسىلايشا 5 مىڭ گەكتارداي جەردى جايىپ سۋاردىق. ءالى دە سۋارىپ جاتىرمىز. بىلە-بىلسەك, تاسقىن سۋىنىڭ پايداسى مول. قۇرامىندا قانشاما مينەرالدى زاتتار بار. بىرىنشىدەن, تاسقىن سۋى توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن, جەردى ىلعالداندىرادى. ۇشىنشىدەن, شابىندىقتىڭ ونىمدىلىگىن ەسەلەيدى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن شابىندىقتا 30 ءتۇرلى ءشوپ بولسا, قازىر 15 ءتۇرى عانا قالعان. ياعني توپىراقتىڭ قۇنارلىعى جىلدان-جىلعا تومەندەپ بارادى. مەملەكەت قارجىسىن جىل سايىن سۋ تاسقىنىمەن كۇرەسۋگە جۇمساعانشا, بۇرىنعى پايدالانىلعان ارنالاردى قالپىنا كەلتىرۋگە, جايىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن دامىتۋعا نەگە جۇمساماسقا؟ بۇلاي بولعاندا سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الىپ قانا قويماي, شارۋالارعا دا قولايلى جاعداي جاسايمىز. سوندىقتان بۇل ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە, رەسپۋبليكا كولەمىندە قارالىپ, كەشەندى باعدارلاما قابىلدانسا دەيمىز. جايىپ سۋارۋدى قايتا قولعا الۋ بويىنشا اۋدان حالقىنىڭ اتىنان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە ءوز ۇسىنىسىمىزدى جىبەردىك», دەيدى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى دىلدابەك ورازباەۆ.
كوپ جىلدار سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن, ماماندىعى اگرونوم اۋدان باسشىسى پرەزيدەنت ەرەكشە اتاپ وتكەن شاعىن سۋ قويمالارىن سالۋ, اسىرەسە قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنا پايدالى ەكەندىگىن ايتادى. «ماسەلەن, كورشى قىتاي مەملەكەتى ءاربىر اۋىلىندا سۋ قويماسىن سالىپ تاستاعان. ول جاقتىڭ اكىمدەرى ءبىر-بىرىمەن كەزدەسكەندە «قانشا سۋ جينادىڭ؟» دەپ سۇرايدى ەكەن. ياعني ولار سۋدىڭ بايلىق ەكەنىن بىلەدى. مەنىڭشە, سۋعا توسقاۋىل قويامىز دەپ قانشاما ميللياردتاعان قارجىعا دامبى سالعاننان گورى, 2-5 ميلليون تەكشە مەترلىك شاعىن سۋ قويمالارىن تۇرعىزعان ءتيىمدى. بۇعان كوپ قارجى دا جۇمسالمايدى. ءار اۋىلدا ءبىر-بىردەن سۋ قويماسى بولسا, حالىقتىڭ مال ءوسىرىپ, ەت وندىرۋىنە دە قولايلى بولار ەدى, قانشاما ادام جۇمىسپەن قامتىلار ەدى», دەيدى ول.
ءتۇيىنجوعارىدا وڭىردە تاسقىننىڭ ورىن الۋىنا سەبەپ بولعان جاعدايلارعا از-كەم شولۋ جاساعانداي بولدىق. قىس بويى قاردىڭ بولماعانىن, سودان جەر استىنا قالىڭ توڭ قاتقانىن, كوكتەم تۋا قار مەن جاۋىننىڭ استىندا قالعانىمىزدى ايتتىق. تەحنيكالاردىڭ تاپشىلىعىن, كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جاۋاپسىزدىعىن ءسوز قىلدىق. دەگەنمەن مىنا ءبىر جاعدايدى دا نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك سەكىلدى. كوبىنە اكىمدىكتى, توتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرىن سىناپ-مىنەۋگە ءازىر تۇراتىن كەيبىر تۇرعىنداردىڭ اۋلاسىنداعى قاردى دەر كەزىندە تازالاماۋى, ارىقتاردى ارشىماۋى دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جاعدايدى ۋشىقتىرا تۇسكەنى انىق. ءتىپتى قۇتقارۋشىلاردى اۋلاسىنداعى سۋدى سورۋعا شاقىرىپ الىپ, سۋاعارىن كورسەتە الماعان تۇرعىندار دا بار. قازىر بىرنەشە ءۇيدى سۋ باسىپ جاتقان گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ پروگرەسس اۋىلىندا ۇلتتىق ۇلاننىڭ ساربازدارى قىس بويى تازالانباعان, قوقىسقا تولى ارىقتاردى قوقىر-سوقىردان ارىلتىپ جاتىر.
ايتپاقشى وسكەمەندە جۋرناليستەرگە بريفينگ وتكىزگەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋري يلين ەلىمىزدە وزەن جاعاسىنا زاڭسىز سالىنعان ۇيلەردىڭ از ەمەستىگىن, مۇنداي ۇيلەر اياگوزدە دە بار ەكەندىگىن ايتىپ قالدى. «شىعىس سۋ قويمالارى» كوممۋنالدىق مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى الەكساندر لۋكين وڭىردەگى گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەسكىرىپ تۇرعانىن دا ءسوز ەتكەنى بار. ەندەشە الداعى ۋاقىتتا ايماقتاعى سۋ جاعاسىنداعى ۇيلەر, گيدروتەحنيكالاردىڭ نىساندارى تولىق تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, قاۋىپسىزدىگى نازارعا الىنۋى كەرەك سەكىلدى.
ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى