شوتان باتىر

قازاقتىڭ اتىراۋدان التايعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان كەڭ بايتاق دالاسىنا كىمدەر كوز الايتپادى دەسەڭشى! اسىرەسە قالماق-جوڭعار شاپقىنشىلىعى ۇلكەن قاسىرەت, قايعى اكەلدى.

ەل باسىنا قيلى-قيلى قيىن كەزەڭ تۋعاندا جوڭعارلارمەن شاي­قاس­تا قاسيەتتى قازاق جەرىن قا­سىق­تاي قانى قالعانشا قورعاعان حا­لىق باتىرلارىنىڭ ءبىرى – شوتان نازار ۇلى.

شوتان – 1705 جىلى ازىرەتتىڭ الاتاۋىنىڭ قازىعۇرتقا قاراعان بەت­كەيىن جايلاعان ادايدىڭ بەل­گىلى ءبيى جانە باتىرى نازاردىڭ شا­ڭى­راعىندا دۇنيەگە كەلگەن. شوتان­نىڭ اكەسى نازار 1684 جىلداردىڭ شاماسىندا تۋعان, ءارى بي, ءارى باتىر, حالقىنىڭ الدىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان تۇلعا.

اكەسىنىڭ ادىلدىگى مەن كورە­گەن­دىگى بالا شوتانعا داريدى. ونىڭ جاس­تىق شاعى جوڭعاردىڭ بەيبىت جات­قان قازاق ەلىنە شابۋىل جاساۋى- مەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. شوتاننىڭ ەرلىگى ەرتە تانىلادى.

1723 جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە سىبان-راپتاننىڭ ءجۇز مىڭنان استام مۇزداي قارۋلانعان اسكەرى قازاق ەلىنە باسا كوكتەپ كىرەدى. ابىلقايىر قالماق قولىمەن قاراتاۋدىڭ سۇعىندىق اسۋىندا كەز­دەسەدى. وسى سوعىستا شوتان ءوزى­نىڭ ەرەكشە ەرلىگىمەن كوزگە تۇس­كەن بولاتىن. سوعىستى الىس­تان باقىلاپ تۇرعان ابىلقايىر اس­تىندا جۇيتكىگەن شۇبار اتى بار, وتە جىلدام قيمىلدايتىن ءبىر جىگىتتىڭ قالماقتىڭ ۇيىققان ورتاسىنا قويىپ كەتىپ, جايراتىپ شىعىپ جۇرگەنىن كورىپ جانە ارتىنداعى بەس جۇزدەي نو­كە­رى­نىڭ ودان ەكى ەلى قالماي جاۋعا ۇل­كەن شىعىن كەلتىرىپ, جاپىرىپ بارا جاتقانىنا قۋانىپ, قاسىن­داعىلاردان سۇراعاندا, قا­سىن­دا تۇرعان مىرزاتاي: «ول نازار اعانىڭ بالاسى شوتان عوي, ۇل­كەن ۇرىسقا ءبىرىنشى كىرۋى», دەي­دى. سوندا ابىلقايىر: ء«بىرىنشى سوعى­سىپ تۇرعانى مىناداي بولسا, بۇدان كەيىنگى سوعىستاردا امان بولسا قالماقتارعا جىبەرگەن اللانىڭ جانالعىشى دەسەيشى!» – دەپ باسىن شايقاپ ك ۇلىپ, ريزالىعىن بىلدىرەدى.

1729 جىلدىڭ مامىر ايىندا قازىرگى جامبىل وبلىسى, قورداي اۋدانىنىڭ وتار القابىنان كور­شى الماتى وبلىسىنىڭ كۇرتى جەرىنە دەيىن جالعاسقان اڭىراقاي شاي­قاسى بىرىككەن قازاق قولىنىڭ جوڭ­عار باسقىنشىلارىنا قارسى ءجۇز جىلدىق ازاتتىق سوعىسىندا بەتبۇرىس جاساعان ەڭ ءىرى جەڭىس.

قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن شەش­كەن وسى شايقاستا ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ باتىرلارى وتەگەن, سامەن, قويكەلدى, ساۋىرىق, حان­گەلدى, بوگەنباي, جانىبەك, قابان­باي, جاۋعاشارمەن بىرگە, كىشى ءجۇز قو­لىن تاما ەسەت, شەكتى تايلان, اداي باتىرى شوتان, تاعى دا باسقا با­تىرلارى باسقارىپ, ۇلكەن ەرلىك كورسەتتى.

1730 جىلعى سوعىستا دا شوتان ەرەك­شە كوزگە تۇسەدى. قالماقتار تاۋ شاتقالىندا بەكىنىپ الىپ, قازاق قولى جازىق دالادا, كۇننىڭ اس­تى­نا قالعان جەردە شوتاننىڭ اقى­لىمەن جاۋدى جەڭىپ شىعادى. 1754 جىلدىڭ باسىندا ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ بىرىككەن قۇرىلتايىن شاقىرادى.

كەڭەستىڭ بەلگىلەۋى بويىنشا قازاق قولى مامىر ايىنىڭ ورتاسىندا اياگوز وزەنىنە – اقشاۋلىگە جينالۋعا ءسوز بايلاسادى. بۇل سو­عىس­تا بەس مىڭ قولدى باستاپ ەرا­لى سۇلتان مەن شوتان كەلەدى. ابى­لاي اسكەرباسىلارىمەن جيىن وت­كىزىپ, جاۋعا ءۇش باعىتتا اتتاناتىن بولادى. حان جاساعىن قوسىپ, ابىلايدىڭ ءوزى جۇرەدى. سوعىس باس­تالعاندا ابىلاي مەن ەرالى سۇل­تان ازعانتاي نوكەرلەرىمەن بيىكتەۋ جەر­گە شىعىپ, سوعىستىڭ بارىسىن باقىلاي باستايدى.

شوتان باستاعان توپتىڭ جوڭ­عاردى قىناشا جايپاۋى – حان مەن سۇلتاننىڭ نازارىن بىردەن اۋدا­ردى. ابىلاي شوتانعا ساداق­تان اتىلىپ جاتقان جەبەلەر مەن مىلتىق وقتارىنىڭ بىردە-بىرەۋى دارىماي, سىلتەنىپ جاتقان شوق­پار مەن ايبالتانىڭ تيمەي جات­قانىنا تاڭعالعانى سونداي: «مىنا شوتان باتىر قۇدىرەتتىڭ ءوزى ەكەن عوي, تۋساڭ تۋ!», دەپتى. شوتاننىڭ وققا­عا­رىنىڭ بار ەكەن­دى­گىنە, قاسيەتتى باتىر ەكەن­دى­گىنە ابىلايدىڭ كوزى جەتىپتى. شوتاننىڭ قولى قالماقتاردى تۇتاس­تاي قور­شاۋعا العاندا قال­ماق­تار اق جالاۋ كوتەرىپ, باس ساۋعاسىن سۇراپتى. سوندا ابىلاي: «جاۋدى جەڭگەن ءسىز, بيلىك جەڭگەن ادامدىكى, سوندىقتان شەشىمدى وزدەرىڭىز قابىلداڭىزدار», دەيدى.

«ەگەر ولاي دەسەڭىز, قالماق­تار­دان بۇدان بىلاي قازاققا قول كوتەرمەيمىز دەگەن انتىن الىپ, قارۋ-جاراقتارىن الىپ, وزدەرىنە ەكى ادامعا ءبىر ات-كولىكتەن بەرىپ, ەل­دەرىنە قايتارامىز جانە ەلىن كو­شىرىپ, جوڭعار قاقپاسىنان ءارى كەتەتىن بولادى» – دەپتى سوندا شوتان ەر. شوتاننىڭ كەرەمەت ەر­لى­گىنە جانە ونىڭ قانقۇمار ەمەس­تىگىنە, ۇلكەن اقىلدىلىعىنا ابىلاي ىشتەي رازى بولادى.

شوتان ەسىمى جوڭعارلارعا قارسى سوعىستا عانا ەمەس, رەسەيگە قارسى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستە دە اتالادى. شوتان باتىر تۋرالى دەرەكتەردى حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ «دۋاداق قونعان بوز توبە» كىتابىندا: «ۇلتىمىزدىڭ اۋەل­گى اتاقونىسىن تۇگەل يەمدەنىپ, تۇ­گەل ساقتاپ قالۋ جولىنداعى جان­قي­يارلىق كۇرەستە شوتان دا, دوسان دا, ولاردىڭ ۇزەڭگىلەستەرىن دە ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تۇلعالار.

ەل بۇتىندىگى مەن تۇتاستىعى ەڭ باستى قۇندىلىققا اينالىپ تۇرعان قازىرگىدەي زاماندا جەر تۇتاستىعى جولىندا جان سالىپ, جان بەرگەن, ءوز تۇسىنداعى قازاق قاۋ­ى­مىنىڭ قابىرعالى قاي­رات­كەرى بولا بىلگەن ات­پال ارىس­تارعا بۇگىنگى تاۋەل­سىز ۇرپاقتىڭ ءتاۋ ەتە باس ءيۋى ابدەن ءسۇيىنىشتى», دەپ تە­بى­رەنە جازدى.

اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامانىڭ كەزىندە ماڭعىستاۋعا اداي ەلىن باستاپ كەلگەن باتىر­لار­دىڭ باسىندا شوتان تۇر.

العاشقى كەزدەردە قازاق­تاردىڭ كەلىپ قونىستانۋىن جاق­تىرماعان تۇرىكمەن اعايىن­داردىڭ ىشىن­دەگى پەيىلى تارلارى حيۋا حان­دىعىنا قازاق بوسقىندارى كەلىپ, رۇقساتسىز جەر-سۋىمىزدى با­سىپ الىپ, يەلە­نىپ جاتىر دەپ حابار جەتكىزىپتى. وسىعان باي­لانىستى حيۋا حانى كەلىپ, قونىس­ت­انىپ جاتقان اۋىل­دار­­دى شۇعىل كوشىرۋگە, ەگەر قار­­سى­لىق جاساسا تۇگەلدەي قىرىپ تاس­تاۋعا تاپسىرما بەرىپ, بەكتۇرلى دەگەن باتىرىن بەس جۇزدىك جا­ساقپەن جىبەرەدى. ازعانتاي جا­سا­عىمەن جاۋدى كۇتىپ العان شوتان جەكپە-جەكتە بەكتۇرلى باتى­ر­ىن ءولتىرىپ, قالعاندارى جەڭى­لىپ, ەلىنە قاشىپتى. ودان كەيىن ماڭ­عىس­تاۋدى جايلاپ وتىرعان تۇرىك­مەن انناسەيىتتىڭ اۋىلىن ەدىل-جايىق اراسىنداعى تورعاۋىتتار تۇتقيىلدان شاۋىپ, كوپتەگەن ادامدارىن تۇتقىن ەتىپ, دۇنيە-م ۇلىك, مالدارىن ولجالاپ كەتكەن جەرىنەن شوتان جاساعىن شۇعىل ۇيىمداستىرىپ, جاۋدى تال­قانداپ, تۇتقىن بولىپ بارا جات­قان تۇرىكمەن اعايىنداردى مال-مۇلكىمەن امان الىپ قالادى. شوتان باتىر باستاعان ادامدار حيۋا حانى ءنادىرشاحتىڭ سالعان سالىعىن تولەۋدەن باس تارتىپ, سول ءۇشىن حيۋا حانىنا قارايتىن تۇرىك­مەندەردىڭ باسشىلارى وعىل­شا, سەيىتقۇتىلىقتارمەن سوعى­سىپ, ولاردى جەكپە-جەكتە ءولتىرىپ, جاساقتارىنا تيمەي, نادىرشاحقا سالىق تولەۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, تاراتىپ جىبەرگەن. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ, ءبىرشاما ۋاقىتقا دەيىن ماڭعىستاۋداعى تۇرىكمەندەر مەن قازاقتار اراسىندا تىنىشتىق ورناعان.

شوتان جۇرەك جۇتقان باتىر­لى­عىمەن قاتار, ەلگە اقىل ايتىپ, ءجون سىلتەيتىن ەل اعاسى بولا بىلگەن. ول بارلىق سوعىستا دا قولىنا تۇس­كەن تۇتقىنداردى ولتىرمەگەن, سوعىس­پالىق, دوس-جاران, تۋىس بولا­لىق دەپ ەلدەرىنە قايتارىپ وتىر­عان. اعايىندار اراسىندا تۋىندايتىن تۇسىنىسبەستىكتەر مەن داۋ­لى جاعدايلاردىڭ تالايىنا ادىلەتتى بيلىك ايتىپ, تاتۋلاستىرىپ جىبەرگەن.

ەرلىگىمەن ەسىمى اڭىزعا اينال­عان شوتان نازار ۇلىنىڭ ءومىرى مەن باتىرلىعىن تاريحي تۇعىردا جان-جاقتى زەرتتەپ, قالام تارتىپ جۇرگەن زيالى جانداردىڭ ءبىرى – بەكتۇر تولەۋعاليەۆ اعامىز بولىپ سانالادى. كەزىندە لاۋ­ازىم­­دى قىزمەتتەر اتقارىپ, ماڭ­عىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ, الەۋمەتتىك جاع­داي­ى­نىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك ۇلەس قوس­قان ەل اعاسى كوپ ىزدەنىپ, شوتان باتىر تۋرالى «باس ساردار» اتتى دەرەكتى رومان جازىپ, وقىرمان قاۋىم ونى جىلى قابىلدادى.

«شوتان باتىر» قورىنىڭ ديرەكتورى, الىبەك دۇيسەن جانە ايتۋلى قوردىڭ قۇرىلتايشىسى مۇراتبەك سارداربەكوۆ باستاعان ماڭ­عىستاۋلىق اعايىندار, شوتان باتىردىڭ تۇلپارىنىڭ تۇياعى تيگەن جەر – قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىنداعى, شوتان باتىر تاۋىنا ارنايى ات باسىن بۇرعاندا قاتتى تەبىرەندى. ارادا 300 جىل وتسە دە جەرگىلىكتى حالىق جوڭعار-قالماق شاپقىنشىلىعى كەزىندە ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن شوتان نازار ۇلىنىڭ ەسىمىن ۇمىت­پاي, قاستەرلەپ كەلەدى. اۋىلدىڭ ماڭايىندا شوتان باتىردىڭ اتىمەن اتالاتىن وزەن بار. الداعى ۋاقىتتا وسى ماڭايعا شوتان باتىر­دىڭ بەلگى-قۇلپىتاسى ورنا­تىلماق.

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋ­حاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا قيلى-قيلى زاماندا ەلدىڭ باسىن ۇستاعان, قازاقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ساقتاپ, رۋحىن كوتەرە بىلگەن حانداردىڭ, بيلەردىڭ, باتىرلاردىڭ جانى جاقسى, جايساڭ بابالارىمىزدىڭ ۇرپاققا ۇران بولعان ۇلگىلى ىستەرىنە ۇلكەن باعا بەردى. 360-تان استام اۋليە مەن ابىزداردىڭ قاسيەتتى مەكەنىنە اي­نال­عان قاسيەتتى ماڭعىستاۋ جە­رىندە ەل باسىنا قيلى-قيلى زامان تۋعاندا قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرىن ۇلكەن ەرلىكپەن قورعاعان شوتان باتىر باستاعان باتىرلاردى ۇلىقتاۋدا, بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ, وتانسۇيگىشتىككە, ۇلتجاندىلىققا تار­بيەلەۋدە ەلەۋلى جۇمىستار ات­قا­رىپ كەلەدى. جاقىندا وبلىس ور­تا­لىعى اقتاۋ قالاسىندا شوتان باتىر اتىنداعى اللەيا اشىلماق, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماقسات سقاقوۆ.

2005 جىلى اقتاۋ قالاسىندا شوتان باتىردىڭ 300 جىلدىعى رەسپۋبليكا دارەجەسىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ, ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ قاراشاڭىراعى بولىپ سانالاتىن تۇششىبۇلاق ەلدى مەكەنىندە ۇلكەن كوشەگە باس سارداردىڭ اتى بەرىلدى.

وسىدان ون ەكى جىل بۇرىن ماڭعىستاۋ جەرىندە وزىندىك ورنى بار شوتان باتىرعا ەڭسەلى ەسكەر­ت­كىش قويۋ ماسەلەسى سول كەزدەگى وبلىس باسشىلىعى مەن قالىڭ جۇرت­شى­لىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. يگى باستاما ەل ورداسى – استانادان دا ءوز جالعاسىن تاپقانداي ەدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ۋاقىت وتە ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويدى.

دەگەنمەن, يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق. شوتان باتىردىڭ ەسكەرتكىشى اقتاۋ قالاسىنىڭ كورنەكتى, كورىكتى جەرىنەن بوي كوتەرىپ جاتسا – نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەتىن ءبىر جاي – اقتاۋ قالاسىندا قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى اسكەري تەڭىز ينستيتۋتى بار. وسى جوعارى وقۋ ورنىنا نەگە شوتان باتىردىڭ اتىن بەرمەسكە؟

ءيا, ەر ەسىمى ەشقاشان دا ول­مەي­دى, ول ەل جادىندا, حالىق جۇ­رە­­گىندە. وسىنىڭ ءبارى – قازاق حال­قىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى, بىر­تۇتاستىعى ءۇشىن قاجەت. حالقى ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسكەن شوتان باتىرداي ەرلەردىڭ ەسىمىن ارداقتاپ, ۇلىقتاي وتىرىپ, ەلىمىزدى شەكسىز سۇيەتىن, قورعاي بىلەتىن جاستارعا پاتريوتتىق ءتالىم-تاربيە, اسقاق رۋح بەرەمىز.

دوقتىرحان تۇرلىبەك, جازۋشى, حالىقارالىق «تۇركى الەمى» تەلەستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى

الماتى