قايران, راحىمجانىم!

راحىمجان وتارباەۆ 1956 جىلى 19 قازاندا اتىراۋ وبلىسى, قۇرمانعازى اۋدانىندا تۋعان. 1977 جىلى ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەن. ءار جىلداردا «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە ءتىلشى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى, قازاق تەلەراديو كوميتەتىندە رەداكتور, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە, «جالىن» الماناحىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەگەن. قىرعىزستاندا قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ اتتاشەسى بولعان. ماڭعىستاۋ وبلىستىق راديو-تەلەۆيدەنيە كومپانياسىنىڭ توراعاسى, اتىراۋ وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە سەكتور مەڭگەرۋشىسى, استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارعان. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اتىراۋ وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى قىزمەتىندە بولدى.

«شەر», «جۇلدىزدار قۇلاعان جەر», «جايىق جىرى», «قاراشا قازدار قايتقاندا», «داۋىسىڭدى ەستىدىم», «وتۆەرجەننىي مير» اتتى پروزالىق جيناقتارى جانە تاڭ­داما­لى شىعارمالارىنىڭ 2 تومدىعى جارىق كورگەن. جەكەلەگەن شىعارمالارى تۇرىك, اراب, اعىل­شىن تىلدەرىندە باسىلعان. «بەيبارىس سۇلتان», «باس», «ناشاقور جايلى نوۆەللا», «نۇر­جاۋعان-عۇمىر», «سىرىم باتىر», «مۇستافا شوقاي» سىندى پەسالارى رەس­پۋبلي­كالىق جانە شەتەلدىك تەاترلاردا ساحنالانعان.

وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە بىرقاتار مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولعان. ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى. اتىراۋ وبلىسىنىڭ جانە قۇرمانعازى اۋدانى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

قازاق ادەبيەتى مەن رۋحانياتىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان ارىپتەسىمىزدىڭ اتى قازاق حالقىمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەدى.

قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سەكرەتارياتى

وقشاۋ تۇلعا

قازاق ادەبيەتى ورنى تولماس ۇلكەن قازانى باستان كەشىپ وتىر. ءبىز راحىمجان وتارباەۆتىڭ جاقىن جولداستارى, اعالارى ورنى تولماس قازاعا قاتتى قايعىرىپ وتىرمىز. راحىمجان وتارباەۆ قازاقتىڭ كوركەم ادەبيەتىنە ۇلكەن جاڭالىق, ەرەكشە بوياۋ اكەلگەن تالانتتى تۇلعا بولاتىن. ونىڭ قالامىنان تۋعان اڭگىمەلەردىڭ قاي-قايسى دا وقىرمانىن جايباراقات قالدىرمايتىن. ىشكى ديناميكاسى, كوركەم ءتىلى, بوياۋى قاشان دا وقىرماندارىن ەلىتىپ, سوڭىنان ەرتىپ وتىرادى. ونىڭ قالامىنان تۋعان پوۆەستەر دە, روماندار دا ەرەكشە سيۋجەتىمەن, ايرىقشا تىلىمەن, جاڭا توسىن ويلارىمەن دارالانىپ تۇراتىن. ءبىز قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن تۇلعاسىنان ايىرىلعانىمىزعا قاتتى وكىنەمىز, ارينە. ويتكەنى ونىڭ بەرگەنىنەن بەرەرى مول جازۋشى بولاتىن. بىزبەن جولىققان سايىن ىلعي جاڭا تۋىندىلاردى اكەلەتىن. جاڭا ءبىر سيۋجەتتەر ويلاستىرىپ جۇرگەنىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن.

ول قازاق ساحناسىنا دا تالاي-تالاي جاقسى درامالىق شىعارمالاردى ۇسىندى. بەيبارىس, مۇستافا شوقاي تۋرالى پەسالارى قازاق تەاترىنا جاڭالىق بولىپ قابىلداندى.

راحىمجان كەرەمەت پۋبليتسيست بولاتىن. ونىڭ قاناتتى ويلارى قازاق جۋرناليستيكاسىندا وقشاۋلانىپ تۇراتىن ەدى. اناۋ جىلدارى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىندە «ارال تاعدىرى – ادام تاعدىرى» دەگەن تسيكلدى ماقالا جازدى. سول تسيكلدارى ءالى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ اۋزىندا ءجۇر. ءبىز, ارينە, راحىمجان وتارباەۆتاي جازۋشىنىڭ ورنى تولمايتىنىن بىلەمىز. جوقتايمىز. قاشان دا جۇرەگىمىزدە ساقتايمىز. ونىڭ شىعارمالارى ولمەيتىن شىعارمالار. قازاق بار كەزدە تۇراتىن, قازاق بار كەزدە وقىلاتىن عاجايىپتار.

جاتقان جەرى جارىق, توپىراعى تورقا بولسىن دوسىمىزدىڭ!

مەرەكە قۇلكەنوۆ,

جازۋشى

قايران, راحىمجانىم!

قاپىدا قان جۇتىپ قالدىق قوي. شيرەك عاسىرعا جۋىق تۋعان باۋىر دەيمىز, رۋحاني باۋىر دەيمىز, ءبىز وسى ەكەۋىنەن جوعارى ءبىر ەرەكشە سەزىممەن ەتە­نە بولىپ كەتىپ ەدىك. قۇدايدىڭ بەرگەن مىنەزى – ەكەۋ­مىز دە ءوزىمىزدى قورشاعان ورتادان وقشاۋلاۋ جۇر­دىك. ءبىر-ءبىرىمىزدى تەك ءوزىمىز عانا تۇسىنەتىنبىز. دۇنيە شىركىننىڭ پارقىن پايىمداۋ تانىمىمىز, ارماندارىمىزدىڭ اسۋلارى, ازاپ-شەرىمىزدىڭ استارلارى ۇقساس بولاتىن. سونىمىزدى مەدەت تۇتتىق, سۇيەۋ كوردىك.

وسى ايدىڭ 10-نى كۇنى تەلەفون شالدىڭ. وسىنداي ابدەن شارشاعان داۋسىڭدى ەشۋاقىتتا ەستىمەگەن ەدىم. سەلك ەتتىم. «اعا, – دەدىڭ, – مەنەن ويدا-جوقتا ارتىق-اۋىز ءسوز ايتىلىپ قالسا, كەشىرىڭىز...» «راحىمجان-اۋ, بۇل نە ءسوزىڭ. ايتپا وندايدى» دەدىم, جانىم بەزەكتەپ. «بۇرىن ينسۋلت الىپ ەدىم عوي, مىناۋ ەكىنشىسى, اعا» دەدىڭ ازەر سويلەپ.

ەندى مىنە, مەنىڭ عانا ەمەس, قالىڭ قازاقتىڭ قايسار قالامگەرى, ادەبيەتىمىزگە جاڭا رەڭ اكەلگەن وزگەشە ءبىتىمدى ءوزىڭدى جوقتاپ ومالىپ وتىرمىز. قايران, راحىمجان! اۋىزدىعىن شايناعان اساۋ عۇمىرىڭ اناۋ دۇنيەگە اعىزىپ كەتە باردى. توپىراعىڭ تورقا بولسىن!

نەسىپبەك داۋتاي ۇلى,

جازۋشى

ءوز مىنەزى – ءسوز مىنەزى ەدى...

توبەدەن جاي تۇسكەندەي بولدى. راحىمجان دۇنيەدەن ءوتتى دەگەندە, ەسىمە: «سالىق ءولدى دەگەنشە, حالىق ءولدى دەسەڭشى» دەگەن ەل اۋزىندا قالعان ەكىاۋىز ءسوز ءتۇستى. باياعىنىڭ قاريالارى: «اجال دەگەن اتقان وق, ءبىر اللانىڭ قاقپانى» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. اجالدىڭ وعى اقجارما تالانتتىڭ توپشىسىن قيىپ ءوتتى. قازاق ءسوز ونەرىنىڭ قۇلاگەر جۇيرىكتەرىنىڭ ءبىرى قاپيادا قۇلاپ ءتۇستى. بۇل ۇلت ادەبيەتى ءۇشىن اسا ۇلكەن شىعىن. جارقىلداپ سويلەپ, جان سارايىن اشىپ سالاتىن, ايتار سوزگە كەلگەندە بۇقپانتايلاماي باسىپ سالاتىن, ءوز پىكىرىن وزگەگە تاڭباسا دا, ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق دەپ قارسى سوزدەرگە دە قاسقايىپ قاراپ تۇرا الاتىن ءمارت مىنەز كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كەتە بارادى.

ەرتە سۋالعان ەركە بۋىرشىنداي, اتىراۋدىڭ كىلەگەي قاتقان پەردە مۇزىندا ويناق سالعان شوڭ مويىن شو­قىر­داي, ماحامبەتتىڭ قۇم نارىننىڭ جەتى قىرلى جەلكەسىنەن سارناپ جەتكەن داۋىسىنداي, قۇرمانعازىنىڭ «سەرپەرىندەي», جاز شىعا جامىراپ شىعا كەلەتىن جايىقتىڭ ورتەڭىندەي مىنەزدى جاقسى ءىنىم, جارقىن باۋىرىم ەندى تەتەلەس اعاسىنىڭ ۇيىنە ەركەلەپ كەلە المايتىنى قانداي وكىنىشتى! «اعامنىڭ ءوزىن ساعىندىم, جەڭگەمنىڭ ءسوزىن ساعىندىم» دەپ شالقايا كىرىپ, شالقىپ اڭگىمە ايتىپ, كەڭ توردە كوسىلىپ جاتقان كۇندەرى دە ەندى ساعىنىش بولار. «اتقا شاپقاندا اياعىڭ ۇزەڭگىدە بولسىن, سوندا قۇلامايسىڭ» دەيمىن, ول: «اعا, قۇلاپ تا كوردىم, جىلاپ تا كوردىم, ماڭدايىمنان سيپاپ, ۇشىقتاعان ادامدى از كەزدەستىردىم, مەنىڭ بايگەگە تۇسكەن شىعارمامدى توردەگى كىسىگە جاقسىلاپ جەتكىزگەنىڭىز ءۇشىن سىزگە ەكى دۇنيەدە قارىزدارمىن» دەپ ەدى اعىنان جارىلىپ. بولعان سوزگە بولمىس كۋا-ءدۇر.

قازاقتىڭ قارا ءسوزىن قامىرداي يلەپ, ويى مەن سويىن ويناتىپ, تەنتەك اعىستارعا بويلاتىپ, جەلگە دە جەڭىس بەر­مەيمىن دەپ الا قاشقان قارا شاشىن سالالى ساۋساقتارىمەن ءبىر سىلكىپ تاستاپ, «اعا, ءوز ءسوزىم – وزىمدىكى, تۋرا ايتساڭ تۋعانىڭا جاقپايسىڭ, مەنىڭ سوڭعى كەزدەردەگى سوزىمە تورەلىك ايتىڭىزشى» دەپ جانارى جاساۋراپ قاراعانى ءالى كوز الدىمدا. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق, قايتارىپ الا المايسىڭ, قولشانىڭا قايىرىپ سالا المايسىڭ, باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق قوي» دەيمىن قاشىرا جاۋاپ بەرىپ. ويلانىپ قالاتىن. قارا ءسوزدىڭ ۇتىلاتىن دا, ۇتاتىن دا جەرى بار عوي. كوركەم سوزدە ول ۇنەمى ۇتۋمەن بولدى. قاراپايىم ادامنىڭ بولمىس-ءبىتىمى, «زامانعا كۇيلەگەن» پەندەنىڭ پسيحولوگيالىق پورترەتى, شىتىرمان عۇمىردىڭ شاتىراش شتريحتارى, كۇلكى مەن كوز جاسىنىڭ سورابى, قاناعات پەن تاۋبەنىڭ قارىنعا قارايلاۋى, ءبارى-ءبارى ونىڭ قالامىنىڭ ۇشىنا ءىلىنىپ, وقىعاننىڭ جان تەرەڭىنە جاڭىلماي جەتتى.

ۇشقىر جۋرناليست بولىپ ورتاعا كىردى. ۇلتتىڭ ءسوزىن ايتاتىن ۇل بولىپ قالىپتاستى. تۋىندىلارى تورتكۇل دۇنيەنىڭ تورىنە جەتتى. ساحناداعى ءسوزى ساناعا قۇيىلدى. وسىنىڭ بارىندە ونىڭ تەك وزىنە ءتان مىنەزى جان-جاقتى كورىندى. ونەرگە مىنەز كەرەك, ورلىك كەرەك, ەركەلىك تە كەرەك. قادىر اعامىز: «اقىنعا كەرەك اقىل كوپ, اساۋلىق كەرەك ازداعان» دەگەن عوي. اقىلعا جۇگىنگەن اساۋلىق, تالانتقا ەر سالعان تارپاڭدىق راحىمجاننىڭ تال بويىنا ۇيا سالعان-دى. ءبىرىمىز تاڭداندىق, ءبىرىمىز شامداندىق, قالاي بولعاندا دا حالىق ونىڭ اسىل ءسوزىن ارداقتاپ باعالادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ جوعالتقان اسىل دۇنيەسىنىڭ ءبىرى دە وسى بولار. ەندى ونىڭ ماڭگىلىك عۇمىرى بىزگە ولمەس شىعارمالارى ارقىلى ءتىل قاتادى. «كورگەن-باققانى» كوزايىم بولىپ قاعازعا تۇسكەن تىركەستەرى بويىڭدى شىمىرلاتىپ, ويىڭدى وياتادى. ءوز مىنەزى – ءسوز مىنەزى بولعان ءبىر قازاقتىڭ كوشى الىسقا ۇزادى. مىنەز كەتىپ بارادى.

قارالى كۇندە قايعىرا وتىرىپ قالىڭ وقىرمانعا, قازاعىنا, اۋلەتىنە, جان جارى ساۋلەگە, ۇلى ەلمەرەيگە, ءاز تالانتتى بەرگەن اتىراۋ ەلىنە, باۋىرلارىما كوڭىل ايتامىن. يمانىڭ جولداس بولىپ, جانىڭ پەيىشتىڭ تورىندە بولعاي.

باقۇل بول, ءباھادۇر قالامگەر, باياندى ءسوزدىڭ باتىرى!

وتەگەن ورالباي ۇلى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى