«وتان وتباسىنان باستالادى» دەسەك, ءار كىشى وتاننىڭ ۇيىتقىسى, بەرەكەسى – ايەل. ءدىنى مەن ءدىلى بەرىك ەل – الىنباس قامال. باسقا ەلدەردىڭ جەتىستىگى دەپ باعالاعان ارزانقول مادەنيەت ۇلگىسى سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ تۇنىعىن لايلاماسىن دەسەك, جاستارعا, اسىرەسە قىزدارعا دۇرىس تاربيە بەرۋ – ورتاق پارىزىمىز. ويتكەنى كىم-كىم دە بولاشاق اكە, اعا, اپكە نەمەسە انا.
قىز بالانى تورگە شىعارعان ۇلتىمىز بولاشاقتا ەل اناسى اتانارىنا كامىل سەنگەن. قازاق قىزدارى دالانىڭ ەركە ەلىگىندەي بۇلاڭداپ وسكەن. نازىك جاندى قىزدارعا قاراپ, ەر-جىگىتتەردىڭ بويىنا كۇش-قۋات بىتەدى. ولاردى قورعاعىسى كەلەدى. باتىر اتانعان قازاق ەلىنىڭ ەر-ازاماتتارىن جىگەرلەندىرىپ وتىرعان وسى نازىك جاندىلاردى قورعاۋ نيەتى بولاتىن. ويتكەنى ەر مەن ايەل ارقاشان ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرعان. باتىس ەلدەرىنىڭ بالا تۋماي, قارا باسىنىڭ قىزىعى ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ءۇردىسى, ايەلدى ەردەن جوعارى قويىپ, ەرلەرگە ءتان قىلىقتاردى ناسيحاتتاۋى داستۇرىمىزگە كەرەعار. بۇل قوعامعا ەش مۇقتاجسىز ەركەكشورا قىزداردى الىپ كەلدى. ءبىر حاديستە ادامزاتتىڭ قاي ۇلتىندا, قاي داۋىردە بولماسىن, قانداي قوعامدىق زاڭدارمەن ايەلدەرگە ءتۇرلى قۇقىق بەرگەنمەن, ول اللا بەرگەن جاراتىلىس بولمىسىنا ساي بولماسا, ونى بۇزادى, تاعدىرىن قور ەتەدى دەلىنگەن ەكەن. قازاق قىزى ارقاشاندا ەركىن سويلەپ, ويىن اشىق ايتقان, ونىڭ ىشىندە ءتىپتى بيلىك ەتكەن ايەلدەر دە بولدى. الايدا ولار ەشقاشان دا ايەلدىك بولمىسىن جوعالتپاعان ەدى. قازىرگى كەزگە سايكەستەندىرسەك, قىز بالانىڭ قۇقىعى ۇل بالادان ەش كەم ەمەس, الايدا رۋحاني جاعىنان ارقاشاندا نازىك بولمىسىنان اينىماۋى قاجەت.
«كەلىنى جاقسى ءۇيدىڭ كەرەگەسى التىن» دەمەكشى, كوڭىلى مەن جۇرەگى تازا, ادەمىلىككە, نازىكتىككە قۇمار, ءوزىنىڭ ەمەس, وزگەنىڭ ورەسىن كوتەرمەلەيتىن قىز كەلەشەكتە ىرگەلى ءۇيدىڭ شاڭىراعىن جوعارى كوتەرەتىنى انىق. قاي اتا-انانى الساق تا, قىزىنىڭ بارعان جەرiندە تاستاي باتىپ, سۋداي سiڭiپ كەتۋiن, جاقسى جار, ادەپتi كەلiن, اياۋلى انا بولۋىن ارماندايدى. قاسيەتتi انا قىزىنىڭ تاربيەلi بولىپ ءوسۋi ءۇشiن جاسىنان اق شاشتى قاريانىڭ الدىن اتتاتپاي وسiرەدi. قازاق حالقى كەلiننiڭ كەلگەن جەرiندە جاقسى جار, ابزال انا, ۇقىپتى ايەل بولۋى, بiرiنشiدەن, ونىڭ وسكەن ورتاسىنا بايلانىستى دەسە, ەكiنشiدەن, كەلگەن جەرiنە دە بايلانىستى دەپ قارايدى. جاڭا تۇسكەن جاس كەلiنگە ەنەلەرi قوناق كۇتۋ, اس ۇستاۋ, بالا كۇتۋ سياقتى ماسەلەلەردە ۇنەمi اقىل-كەڭەس بەرiپ, ۇيرەتiپ وتىرادى. «كەلiننiڭ جاقسى بولماعى ەنەسىنەن» دەپ ەنەنiڭ جاس كەلiنگە قامقورشى بولۋىن تالاپ ەتكەن. ايەل قانداي بيiك دارەجەلi جۇمىس iستەمەسiن, قايدا بولماسىن ونىڭ ەڭ باستى مiندەتi – ومiرگە ۇرپاق اكەلۋ, بالا تاربيەلەۋ. كوپ جاعدايدا وتباسىنىڭ بەرiكتiگi ايەلگە بايلانىستى. ايەل سابىرلىلىعى, كەشiرiمدiلiگi, سىپايىلىعى سياقتى قاسيەتتەرiمەن ءۇي-iشiنە بەرەكە اكەلiپ, شاڭىراق باقىتىن ورناتا الادى. ۇلكەندi سىيلاۋ – حالقىمىزدىڭ ەجەلگi ءداستۇرi. بۇل ءداستۇر بويىنشا جاستار ۇلكەننiڭ الدىن كەسiپ وتپەۋگە, سىپايى بولۋعا, ۇلكەنمەن ءسوز جارىستىرماۋعا, تiپتi ۇلكەندەردiڭ الدىندا قاتتى كۇلمەۋگە تيiس. قىز بالانىڭ العاشقى ۇستازى – اناسى.
قىزدارعا جان-جاقتى سۇلۋلىق, ياعني جان سۇلۋلىعىمەن قوسا, ءتان سۇلۋلىعى بiردەي بولعانى جاراسادى. جاستىقتىڭ ءوزi سۇلۋلىقتىڭ, نازiكتiكتiڭ بەلگiسi. قىز بالالاردىڭ كورiكتi بولىپ وسۋiنە ەرتەدە انالارى ەرەكشە كوڭiل بولگەن. «اتتىڭ كوركi – جالى, ارۋدىڭ كوركi – شاشى» دەپ ۇققان انالار قىزدىڭ شاشىن دۇرىستاپ كۇتiپ-ءوسiرۋدi ونەر ساناعان. شاشتى جاقسى ءوسiرۋ ءۇشiن ايرانمەن, قىنامەن جۋعان. شاشتى قوس بۇرىم نەمەسە بەستەمشە ەتiپ ءورۋ بويجەتكەن قىزداردىڭ كوركi بولعان. سىرعا, بiلەزiك, شاشباۋ, شولپى سياقتى اشەكەي زاتتاردى تاقتىرعان. «قىزدىڭ كوزi – قىزىلدا» دەگەن ماقال دا قىز بالانىڭ اشەكەي زاتتارعا ۇيiرلiگiن بiلدiرەدi. حالىق جىرلارىنداعى ارۋلاردىڭ سۇلۋ ءمۇسiنiن شەبەر سۋرەتتەۋدەگi ماقسات – جاستاردى اسەمدiك سەزiمگە بولەۋ ەدى. حالقىمىز قىزدىڭ كوركiنە اقىل-ويى, مiنەزi ساي بولۋىن قالاعان. ادامنىڭ مادەنيەتi مەن تاربيەسىنىڭ دەڭگەيi سىرت بەينەسiنەن, كيiنە بiلۋiنەن دە كورiنەدi. بiزدiڭ ەستەتيكالىق مۇراتىمىز – سىرت كورiنiستiڭ ادەمiلiگi مەن رۋحاني كەمەلدiلiكتiڭ تابيعي بiتە قايناسۋى. «سىرت پiشiننiڭ ادام ومiرiندەگi ءمانi زور, – دەپ جازدى ا.س.ماكارەنكو. – ۇقىپسىز, سالاق ادامدى ءوز iسi مەن قىلىعىنا ەسەپ بەرە الادى دەپ ويلاۋ كوبiنە قيىن. كيiنە بiلۋ ادەمiلiگiنiڭ دە ءجۇرiس-تۇرىس ادەمiلiگiنەن ماڭىزى كەم ەمەس». قوعامنىڭ دامۋىنا بايلانىستى كيiمنiڭ ءسانi دە وزگەرiپ وتىرادى. ادامنىڭ ءوز تۇسىنداعى سانگە سايكەس كيiنە بiلۋi اسەم-كەربەز تالعامىنا بايلانىستى. كيiمنiڭ ءساندi دە جاراسىمدى بولۋىمەن قاتار, كيiپ بارعان جەرiندەگi جاعدايعا, وتىرعان ورنىنا, iستەيتiن قىزمەتiنە سايكەس كەلۋiن دە ەسكەرۋ قاجەت.
قىزداردىڭ تەمەكi تارتۋى, iشiمدiككە ۇيiرلiگi ادەتكە اينالىپ بارا جاتقانى بايقالادى. ورىنسىز كيiنۋ, ورىنسىز ءجۇرiس-تۇرىس ايەل زاتىنىڭ ايەلدiك, نازiكتiك, سىپايىلىق كوركiنە نۇقسان كەلتiرەتiن قىلىق ەكەنiن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ادام جاراسىمدى كيiنە بiلۋi كەرەك. ءوزiڭدi باسقالارعا ۇلگi ەت, باسقالاردى قىزىقتىراتىنداي ادەپتiلiكتiڭ يەسi بول دەيمiز. دەنساۋلىققا, تازالىققا, سىپايىلىققا زياندى ەرسi ادەت قاي جەردە دە جەتكiلiكتi. قىس پەن كۇزدiڭ سۋىق كۇندەرiندە دە كەلتە كويلەككە قىزىعىپ, دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگiزiپ العان, بويانامىن دەپ اسەم شاشىن الەمەشتەپ العان, كiرپiكتەرiن ج ۇلىپ, ونى قايتا وسiرە الماي جۇرگەن بيكەشتەر از با؟ قازاق حالقى نەكە تازالىعىنا, قالىڭدىقتىڭ ارىن ساقتاپ, قىزدىڭ قاسيەتiن جوعارى ۇستاۋىنا وتە زور ءمان بەرگەن. «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم, مىڭ سان ۇيدەن سىن» دەپ اتا-بابالارىمىز قىزدىڭ ابىرويىن بۇكiل اۋىل-ايماق بولىپ قورعاعان. ار تازالىعى وتباسى بەرiكتiگiنە دە سەبەپكەر بولعان. اناسى ۇنەمى قىز بالانىڭ تاربيەسىنە كوڭىل ءبولىپ, تازالىق پەن يبالىقتى, ءتارتىپ پەن يماندىلىقتى ساقتاۋدى قاداعالاپ وتىرعانى دۇرىس. دۇرىس تاربيە مەن ءبىلىمدى ۇشتاستىرىپ, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرۋ اتا-انانىڭ باستى ارمانىنىڭ ورىندالعانى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا بارلىعى تەڭ قۇقىلى. بىراق انا دەگەن اتقا سىن كەلتىرمەي, اكە ءرولىن جوعارى قويا بىلگەن ازاماتشا ۇتادى. «بالا – اتا-انانىڭ ايناسى» دەگەن ءسوز بەكەر ەمەس, سوندىقتان انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى وتە زور.
ادامنىڭ ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزىنۋى تاماق ءىشۋ, ۇيىقتاۋ سياقتى ەڭ قاراپايىم, الايدا ەڭ قوماقتى قاجەتتىلىگى ەكەن. بۇل قاجەتتىلىكتىڭ ورنىن ءومىر بويى تولتىرا الماي وتەتىندەر دە بولادى. ومىردەگى ورنىنىڭ بارىن دالەلدەۋگە قۇمارلىق ادام تابيعاتىنا ءتان. كىشكەنتاي قىزدىڭ ءبىرىنشى كورەتىن ەر ادامى كىم؟ ارينە – اكە. ەگەر اكەسى قىزىنا كوڭىل ءبولىپ, ادەمى, ەرەكشە ەكەنىن سەزدىرىپ, كوزقاراسىمەن بىلدىرسە, وندا ول قىز جاڭاعى ايتىپ وتىرعان ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەۋدى ءومىر بويى قاجەتسىنبەيدى. ويتكەنى ول ءوز اتا-اناسىنىڭ الدىندا بۇل سەزىمنىڭ بار ەكەنىن بىلەدى. ەندى ول تەك وزىنە ەمەس, وزگەگە دە كوڭىل بولە الادى, وزگەنىڭ جانىن جۇباتا الادى. ال كەرىسىنشە, اناسىنان بولسىن, اكەسىنەن بولسىن, ءتيىستى كوڭىل بولىنبەسە, بالا كەلەشەكتە سول ولقىلىقتى وتە قاتتى سەزىنەدى. قازىرگى ەرەسەك ادامداردىڭ ورتادا ءوزىن ءوزى ۇستاۋىنا قاراپ, كىشكەنتاي كەزىندەگى كەرەكتى نازاردى العانىن نەمەسە الماعانىن بىلۋگە بولادى. بالانىڭ ءومىر بويىنا وزىمەن بىرگە بولاتىن ساناسى مەن مىنەزى بالالىق شاعىنداعى العاشقى سەزىمدەردىڭ جيىنتىعى. ال سەزىمتال كەلەتىن قىز بالانىڭ تاربيەسىنە وتە مۇقيات قاراۋ كەرەك. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, كوشپەندى قازاق حالقى ارقاشاندا انانى قاستەرلەگەن. جارىن سۇيگەن. قىزىن قىرىق ۇيدەن تيا وتىرىپ, الاقانىنا سالىپ اسپەتتەپ ەركەلەتكەن. قىزدى قاشاندا جاتجۇرتتىق دەپ, جاس كۇنىنەن وتباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, قارا قازاننىڭ يەسى, ءۇيدىڭ ۇيىتقىسى رەتىندە ۇزاتقانعا دەيىن تەك تاربيە بەرگەن. سول ءداستۇردىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ اناسى اتانعان تالاي ايەلدەردىڭ ەسىمى بىزگە جەتتى.
گۇلنار اشەمبەكوۆا,
بالقاش قالاسىنداعى №24 ورتا مەكتەپتىڭ قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمى
قاراعاندى وبلىسى