سەرگەي دوۆلاتوۆ: «ەگەر جازۋشى شەبەر بولسا, وعان رەداكتوردىڭ قاجەتى جوق, ال ەگەر ناشار قالامگەر بولسا ونى رەداكتور قۇتقارا المايدى» دەپتى.
سوندا ادەبي رەداكتوردىڭ قىزمەتى قانداي؟ ادەبي رەداكتور دەگەندە كوبىنە ءبىزدىڭ سانامىزدا قاتە ىزدەپ, سويلەم تۇزەپ وتىرعان كاسىپ يەسى كوز الدىمىزعا كەلەدى. ارينە ءماتىن وقىپ وتىرعان ادام مۇنىڭ ءبىرىن دە كوزگە ىلمەي كەتە المايدى. دەگەنمەن شىعارمانىڭ ستيليستيكالىق, فاكتولوگيالىق, ماعىنالىق جاعىنا كوپ ءمان بەرىپ, نەگىزى جۇمىستى وسى ءۇش نۇكتە تۇرعىسىنان قارايدى. الەمدە ادەبي رەداكتوردىڭ جۇمىسى قالىپقا تۇسكەن. ال بىزدە قالاي؟ جازۋشى قاۋىمنان جاقسى شىعارما, ۇزدىك كەيىپكەر كۇتەمىز. بۇل تەك قالامگەرگە بايلانىستى عانا ەمەس, ادەبي رەداكتوردى تالاپ ەتەتىن تاباندى جۇمىس شىعار مۇمكىن...
نيۋ-يوركتىڭ بارلىق باسپالارىن ارالاپ شىعىپ, بىرەۋىنەن قولداۋ تاپپاعان 28 جاستاعى توماس ۆۋلف ەڭ سوڭىندا امالى تاۋسىلعان سوڭ بۋما-بۋما قولجازباسىن كوتەرگەن كۇيى اتاقتى «سكريبنەر» باسپاسىنىڭ ەسىگىن قاققان. وندا الەمگە سكوتت فيتسدجەرالد, ەرنەست حەمينگۋەيدى تانىتىپ ۇلگەرگەن داڭقتى ماكسۋەلل پەركينس قارسى الدى. ءوز جازعانىنان كۇدەرىن ءۇزىپ, سوڭعى ءۇمىتتىڭ الدىندا دارمەنسىز وتىرعان توماس: ء«سىزدىڭ رومانىڭىزدى باسامىز, تەك ازداپ قىسقارتۋ كەرەك» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە ايران-اسىر قالادى. ءسويتىپ جيىرما ايعا سوزىلعان ازاپتى جۇمىس باستالادى. 90 مىڭعا دەيىن ءسوز قىسقارىپ, باس-اياعى قايتا-قايتا جازىلادى. بۇنىڭ ءبارى رەداكتور ماكستىڭ (ونى زامانداستارى سولاي ايتاتىن) تالابى بولاتىن. توماس ۆۋلف ءوزى شەكتەن تىس كوپ جازاتىن, بىراق تاماشا جازۋشى ەدى. كوپ جازىپ كەلەدى, ونى رەداكتور كۇنى-ءتۇنى وقىپ, اياۋسىز قىسقارتادى. بىراق كەرەك جەرىن قالدىرادى. ەڭ سوڭىندا رومان مۇلدە باسقا بەينەگە ەنىپ, ءتىپتى, اتاۋى دا وزگەرەدى. «ۆزگلياني نا دوم سۆوي, انگەل» رومانى شىعا سالا قولدان-قولعا تيمەي, تەز وقىلىپ, جازۋشىعا اتاق اكەلەدى. ءبىرىنشى رومانى اۆتوبيوگرافيالىق سيپاتى بار, ءوزىنىڭ مۋزاسى اليسا بەرنستاينعا ارنالعان ەدى. العاشقى ءساتتى جەتىستىكتەن كەيىن ەكىنشى رومانىن برۋكليندە ءتورت جىل جازادى. بۇل كەزدە توماس عاشىعىنان ايىرىلعان, بىراق ناعىز دوس تاپقان باقىتتى جازۋشى ەدى.
زەرتتەۋشىلەر توماس ۆۋلف ماكستى اكەسىندەي كوردى, ال پەركينس جازۋشىعا ۇل اڭساعان ماحابباتىن توكتى دەپ جازادى. سەبەبى ماكستىڭ بەس قىزى بولاتىن. ول ۇلدى اڭساپ ءجۇر ەدى. «و ۆرەمەني ي و رەكە» رومانىن ماكس پەركينسكە باعىشتاعانى تەگىننەن تەگىن بولماسا كەرەك. بۇل شىعارماسى دا العاشقى جەتىستىكتى قايتالاپ, بىرنەشە رەت باسىلىپ شىعىپ, ەڭ مىقتى كوممەرتسيالىق جوبا رەتىندە باعالانادى. بىراق توماس ۆۋلف وتە قىزىق ادام ەدى. ونىڭ ويى ءبىر ساتتە وزگەرىپ, ءوزىنىڭ داڭقى ارتقان كەزدە ماكستى شىعارماسىن مۇلدە باسقاشا سيپاتقا وزگەرتىپ جىبەرگەنى ءۇشىن كىنالاپ, دوستىقتارىنا سىزات تۇسەدى. ءسويتىپ ول باسقا باسپامەن كەلىسىمشارتقا وتىرادى. بىراق ايىقپاس دەرتكە ۇشىراعان ساتىندە اۋرۋحانادا جاتىپ, سوڭعى حاتىن جازادى. وندا ول بۇل دوستىقتىڭ ەڭ ىزگى نيەتتە بولعانىن ايتىپ, ماكستان كەشىرىم سۇراعان بولاتىن. ادەبيەتتىڭ ەسىگىن ءۇمىتسىز قاققان جازۋشىعا وسىنشا مۇمكىندىك بەرگەن رەداكتورىنا العىس ايتىپ, مي تۋبەركۋلەزىنەن كوز جۇمادى.
فيتسدجەرالد ءوزىنىڭ رەداكتورى تۋرالى قايتا-قايتا جىلى ءسوز ايتقان بولسا, حەمينگۋەي دە شەكسىز ريزا بولاتىن. ول ەڭ سوڭعى بەرگەن سۇحباتىندا پەركينستى جازۋشى تۇيسىكتى ادەبي رەداكتور رەتىندە باعالايدى. 1929 جىلدىڭ قاڭتارىندا حەم مەن ماكس كي-ۋەست باعىتىندا تارپون اۋلاۋعا شىعادى. ماكس بالىق اۋلاۋدى ونشا ۇناتپايتىن. بىراق اياقتالۋعا جاقىن «قوش بول, مايدان» رومانىنىڭ سوڭعى نۇسقاسىن تالقىلاۋ ءۇشىن تەڭىزگە شىققان.
وماندى اياقتاۋدىڭ 47 ءتۇرلى نۇسقاسى بولادى. جازۋشى سونىڭ قازىر ءبىز وقىپ جۇرگەن نۇسقاسىن تاڭدايدى. پەركينس رومان تۋرالى جىلى پىكىرىن ايتىپ, «سكريبنەر» باسپاسىنان جازۋشىعا ەڭبەگى ءۇشىن 16 مىڭ دوللار قالاماقى الىپ بەرەدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كولەمدە قالاماقى قاي جازۋشىعا بەرىلگەنىن ايتۋ قيىن. بۇل روماندى جازۋشى سولدات ءومىرىن ناقتى بەرۋ ءۇشىن سولاردىڭ تىلىندەگى اۋىزەكى, ءتىپتى, بالاعات سوزدەردى دە قوسىپ جازادى. بىراق رەداكتورلار ونداي سوزدەردىڭ كوبىن سىزىپ تاستاعان بولاتىن. بىراق وقىرماندار ءبارىبىر روماننىڭ تىلىنە قاتىستى نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن. سوڭىندا حەمينگۋەي قىسقارعان سوزدەردىڭ ءتىزىمىن جازىپ, وقىرماندارىنا ۇسىنىپتى. بۇل وقىرمان مەن جازۋشىنىڭ, رەداكتور مەن اۆتوردىڭ اراسىنداعى تىعىز جۇمىستىڭ ۇزدىك كورىنىسى بولاتىن.
قازىر ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا ادەبي رەداكتور تۋرالى تۇسىنىك بار ما, جوق پا بىلمەيمىن. ءتىپتى, بار بولعان كۇننىڭ وزىندە ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكى كاسىپتىڭ يەسى قالاي جۇمىس جاسار ەدى دەگەن سۇراق مازالايدى. بۇرىن باسپالاردا بولعان رەداكتورلاردىڭ قىزمەتى قانداي بولدى دەسە, ۇلكەندەردىڭ كوبى بىردەي جاۋاپ بەرەدى. دوس پەيىلمەن قولجازبانى وقىپ, ەسكەرتۋلەرىن جاساعان مىسالداردى, ارينە, كەزىكتىرەسىز-اق. بىراق قازىرگى ۋاقىتتا, ادەبيەت پەن وقىرماننىڭ اراسى الشاقتاپ كەتتى دەپ بايبالام سالاتىن شاققا تاپ بولىپ تۇرعانىمىزدا, ونىڭ ۇستىنە نارىقتىق ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىقتارى بيلەپ-توستەپ تۇرعان ساتتە وقىرمانعا ءوتىمدى بولۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەي الاتىن باسپا, ەڭ باستىسى جازۋشىلاردىڭ قولىنان شىققان مۇككامال م ۇلىكتى قىرناپ-جونىپ, وقىرمان قىزىعاتىن دەڭگەيگە جەتكىزەتىن ادەبي رەداكتورلار قاجەت ەمەس پە؟ قازىرگى كەزدە باسپا ىسىندەگى ولقىلىقتار ارنايى ماسەلە قوزعاۋدى تالاپ ەتەتىن جاعداي. كوررەكتور, رەداكتورلىق جۇمىس, كىتاپ ساپاسى, كىتاپ ساتىلىمى دەگەن جولعا قويىلماعان, ءار باسپا وزىنشە ارەكەت ەتىپ, كۇن كورىپ وتىر. ال وسىنداي كەزدە شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ ەڭبەگى قالاي باعالانۋى كەرەك ەدى. بۇل, ارينە باسقا اڭگىمە...
ادەبي رەداكتور تۋرالى ءسوز بولعاندا پەركينس ونەگەسى ءجيى ەسكە الىنادى. زامان كوشىنەن قالمايمىز دەپ جۇرگەن بىزگە دە ادەبي رەداكتورلىق تۋرالى ويلاپ قويعان دۇرىس شىعار...
باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»