استانانىڭ مەرەيتويى – بارشا قازاقستاندىقتار ابىرويى

استانا – ۇلتىمىزدىڭ ۇياسى, ۇلى مۇراتتارعا ۇمتىلعان ەلىمىزدىڭ ەرەك سيمۆولى. استانا – بارشا قازاقستاندىقتىڭ ماقتانىشى, جۇرەگىندە ايالاپ جۇرەر اسىلى. سەبەبى قازاق قازاق بولعالى ەشكىمنىڭ نۇسقاۋىمەن ەمەس, ءوزىنىڭ تاڭداۋىمەن, جۇرەگىنىڭ قالاۋىمەن تاڭداعان تۇڭعىش استاناسى وسى بولاتىن. ءيا, ەلوردا تىم ەرتە ەسەيدى. باياعى ەرتەگى باتىرلارىنداي ساعات سايىن ءوستى. ونىڭ كوز ىلەسپەس دامۋ ديناميكاسى تالايلاردى تامساندىردى. كەشەگى شاعىن شاھار قىسقا مەرزىم ىشىندە ادام تانىماستاي وزگەرىپ, بۇگىنگىدەي ەڭسەسى بيىك, ەكونوميكاسى قۋاتتى قالاعا اينالدى.

ەلباسى مەن ەلوردا ەگىز ۇعىم ىسپەتتى. استانانىڭ ءون بويىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عاسىرلىق قولتاڭباسى, جاسامپازدىققا جەتەلەگەن جارقىن جەڭىسى جاتىر. استانانىڭ ءار ادىمى مەن دامۋ قارقىنى, ءتىپتى ۇساق-تۇيەك جۇمىسىنا دەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالعان ەمەس. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ايالى الاقانىنا سالىپ, جان جىلۋى مەن جاناشىرلىق سەزىمىنە بولەپ وسىرگەن باس شاھار ەندى مىنە, ەرجەتىپ, جىگىتتىك جيىرما جاسقا جەتتى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە باس شاھار باعىندىرعان بيىكتەر از ەمەس. ونىڭ قانشالىقتى قارىشتاپ دامىعانىن مىنا سانداردان-اق كورۋگە بولادى: بۇگىندە استانا تۇرعىندارىنىڭ سانى 1 ميل­ليوننان استى. بۇل دەگەنىڭىز جالپى رەسپۋب­ليكا حالقىنىڭ 5 پايىزى ەلوردادا تۇ­رادى دەگەن ءسوز. ال كەزىندە – ەلوردا­نىڭ قاداسى ەندى قاعىلا باستاعان 1997 جىلى مۇندا نەبارى 300 مىڭ حالىق تۇرعان ەدى.

سوڭعى 20 جىل ىشىندە قالانىڭ ىشكى جال­پى ءونىمى 190 ەسە كوبەيىپ, 5 ترلن تەڭ­گەگە جەتتى. ونەركاسىپ سالاسى – 30 ەسەگە, ورتا جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرى وندىرگەن ءونىم كولەمى 4,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن ءتۇسىم 80 ەسەگە ءوسىپ, 1998 جىلداعى 13 ملرد تەڭگەدەن 2017 جىلى 1 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى استانا­نىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان وتە ءتيىم­دى جوبا ەكەنىن اڭعارتقانداي. وسىلاي­شا, باس قالا وندىرىستىك ءوسۋ قارقىنى جا­عىنان اتىراۋ وبلىسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر.

جيىرما جىلدىڭ ىشىندە شا­ھار­­­دىڭ قۇرىلىسىنا 1,6 ترلن تەڭگە سالى­نىپ, 1 265 كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي تۇر­­عى­­­زىل­­­عان. سوڭعى بەس جىل ىشىن­دە 9 ميل­­­ليوننان استام شارشى مە­تر تۇرعىن ءۇي پاي­دالانۋعا بەرىل­گەن. بۇدان بولەك, وندىرىس­تىك, الەۋمەتتىك-مادەني جانە قوعامدىق ما­ڭىزى بار 1 172 عيمارات سالىنعان. 

ءيا, استانا قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءوسىپ-وركەندەدى. كەزىندە ەلور­دانىڭ باس جوسپارىن جاسا­عاندار بولاشاق شاھارعا لايىقتى بارلىق جاعدايدى ەسكەرگەنى­مەن, 2030 جىلعا دەيىن ەلوردا تۇر­عىندارى­نىڭ سانى 800 مىڭعا جەتە­دى دەپ بولجا­عان ەكەن. بىراق اس­تانا بۇل بولجام­نان الدەقايدا اسىپ ءتۇسىپ, قازىردىڭ وزىندە حالىق 1 ميلليوننىڭ ۇستىنە شىقتى. ەلوردانىڭ وسىنداي قارىشتى قادامى مەن حالقىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى استانادا تاعى ءتور­تىنشى اۋدان قۇرىلماق. جاڭا اۋدان­­دى جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى «با­ي­قوڭىر» دەپ اتاۋدى ءجون كورگەن.

ەركە ەسىلدىڭ قوس قاپتالىندا بوي كوتەرگەن اسەم شاھاردا ەل سۇيسىنەتىن يگى ىستەر بارشىلىق. بەيبىتشىلىك قالاسى اتانعان استانانىڭ ەندىگى ماقساتى – باس قالانىڭ بەت-بەينەسىن ناعىز استانالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ, سول ارقىلى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك, ەڭ اقىلدى مەگاپوليستەردىڭ قاتا­رىنا قوسىلۋ. وسىعان بايلا­نىستى «سمارت استانا» تۇجىرىم­داماسى بەكى­تىلىپ, قالا تىرشىلىگىن قامتا­ماسىز ەتەتىن جۇيەلەردى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتاۋ, تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, جايلى ءومىرىن قامتاماسىز ەتەتىن جوبالار ىسكە قوسىلۋدا. بۇگىندە ە-پيك, ءموبيلدى قوسىمشا, چات-بوتتار سىن­دى جوبالار قولدانىسقا ەن­گىزىلدى. تەك «سمارت استانا» ءمو­بيل­دى قوسىمشاسىن­دا قازىردىڭ وزىندە تۇرعىندارعا كورسەتى­لەتىن 20 قىز­مەت ءتۇرى بار. بيىلدان باس­تاپ ولاردىڭ قاتارىن 50-گە جەتكىزۋ جوس­پارلانىپ وتىر. مۇندا «109» قىز­مەتىنە سۇرانىم قالدىرۋعا, باسقارما باس­شىلارىنىڭ قابىل­داۋىنا جازىلۋ­عا, ەمحانالاردى تاڭ­داۋعا, ايىپپۇلدى تولەۋگە, ءتىپ­تى اۆتوتۇراقتاردىڭ اقىسىن تو­­لەۋ­گە بولادى. جاقىندا وسى ءم­و­بيل­­دى قوسىمشادا قالانىڭ كور­­نەك­تى ورىندارىمەن تانىستىرا­تىن «اۋديوگيد» فۋنكتسياسى ىسكە قو­سىل­­دى. ءتىپتى وتەل جالداۋ, پا­تەر, حوس­ت­ەل­دەردى ىزدەستىرۋگە دە بولادى.

جالپى, تسيفرلاندىرۋ اياسىن­داعى «سمارت استانا» جۇيەسى نەگىزگى ەكى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. سونىڭ ءبىرى «قاۋىپسىز قالا» بولسا, ەكىنشىسى – «ينتەل­لەكتۋالدىق كولىك جۇيەسى». بۇل جوبا­لاردىڭ ماقساتى – جولدا, قو­عامدىق ورىنداردا بولا­تىن قىلمىس دەڭگەيىن ازايتىپ, تۇر­عىن­داردىڭ قاۋىپسىزدىگىن بارىن­شا قورعاۋ. سونىڭ اياسىندا بىلتىر رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى بولىپ استانا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا «سەرگەك» بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن ىسكە قوستى. قالانىڭ 400 كوشە قيىلىسىنا, 300 ۋچاسكەسىنە, جالپى سانى 13 مىڭ بەينەكامەرا ورناتىلدى. بۇل كامەرالار بۇگىندە جولداعى ءتارتىپتى كۇزەتەتىن تاپتىرماس ءتاسىل بولىپ تۇر. استانا قالاسى اكىمى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ تارات­قان مالىمەتتەرى بويىنشا, وسى بەينە­كا­مەرا­لاردىڭ كومەگىمەن تەك بيىلعى ەكى اي­دىڭ كولەمىندە 18 قىلمىس جانە 1 412 اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپتى. 

«تسيفرلى قازاقستان» مەملە­كەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءورىسى كەڭەيىپ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرى ۇلعايىپ جات­قان «سمارت استانا» جوباسىنداعى تاعى ءبىر جۇيە – «اقىلدى جارىقتان­دىرۋ». وسى جوبانىڭ ارقاسىندا قالانىڭ جارىعى 60 پايىزعا دەيىن ۇنەم­دەلىپ, ەكسپلۋاتاتسيالىق شىعىن­دار 30 پايىزعا قىسقارماق. 

جوعارىدا اتالعان جوبالاردىڭ ءبارى ەلوردا تىرشىلىگىنە زاماناۋي رەڭك بەرۋدى جانە تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, تۇرمىس جايلىلىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى. الداعى ۋاقىتتا مەدي­تسينا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا سمارت جۇيەلەر جەتىلدىرىلىپ, جۇرت­شى­لىققا قىزمەت ەتەتىن بولادى.

البەتتە, استانا ەلىمىزدىڭ باس قالا­سى رەتىندە قاي جاعىنان دا وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە بولۋى ءتيىس. اسىرەسە, بيىل­عى 20 جىلدىق مەرەيتوي – ەلوردانىڭ ەسكى­سىنەن جاڭا قادامى كوبەيەتىن ەڭ جاۋاپ­كەرشىلىكتى كەزەڭ. بىلە-بىلگەنگە, استانانىڭ 20 جىلدىعى – جالپىۇلتتىق مەرەكە. بۇل – كۇللى قازاقستاننىڭ قول جەت­كىزگەن تابىستارى استانا ارقىلى اسپەت­تەلەتىن ەرەكشە كۇن. ەستى جۇرت تويعا كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, وت­كەنىنەن وي ءتۇيىپ, بارىنا قاناعات ەتىپ, بولاشاعىنا باعدار جاساۋ ءۇشىن بارا­دى. دەمەك, استانا دا جيىرما جىل ىشىن­­دە جەتكەن جەتىستىكتەرىن سارالاپ, كەلە­­شەكتەگى ماقسات-مۇراتىن تاعى ءبىر ناقتىلاپ الاتىنى انىق.

بۇگىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىمىمەن «ەل جۇرەگى – استانا» – استانا قالا­سى­نىڭ 20 جىل­دىعىن مەرەكەلەۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. تۇجى­رىمداماعا سايكەس ەلوردانىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋدىڭ كەزەڭدەرى بەلگىلەندى. وتكەن جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ, بيىلعى 6 شىلدەگە دەيىن – نەگىز­گى كەزەڭ. ال 2018 جىلدىڭ 6 شىل­دەسىنەن وسى جىل­دىڭ ايا­عى­نا دەيىن مەرەكەدەن كەيىنگى كەزەڭ رەتىندە ءىس-شارالار لەگى جال­عاسىن تاپپاق, ياعني 2018 جىل مەرەيتويلىق جىل بولعاننان كەيىن جوسپارلانعان ءىس-شارالار جىل بويى وتكىزىلەتىن بولادى.

قىمبات توقتامۇرات,  «ەگەمەن قازاقستان»