بيىل قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. وسى ارالىقتا تاراپتار تىعىز بايلانىسا وتىرىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي وركەندەۋىنە كەڭىنەن جول اشتى.
قازاقستاننىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋىنا, الەمدىك يگىلىكتەردى وزىنە سىڭىرۋىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستانعان كوپ-ۆەكتورلى ساياساتتىڭ ىقپالى زور بولعانى انىق. اتالعان ساياسي باعىت, اسىرەسە ەلىمىزدىڭ ەۋروپالىق وداقپەن ءتيىمدى ءارى تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, حالىقارالىق ارەناداعى بيىك بەدەلىن قالىپتاستىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. وسى ورايدا ەۋروپالىق وداقتىڭ الەۋەتىن باعامداي بىلگەن قازاقستان ءوز مۇددەسىن كۇن تارتىبىنە شىعارا وتىرىپ, باتىل قادامدار جاسادى. بۇل ەلىمىزدىڭ اتالعان بىرلەستىكپەن ورناتقان ءوزارا ىنتىماقتاستىعىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحىن زەردەلەگەندە انىق كورىنەدى...
وزگەنىڭ جامانىنان جيرەنىپ, جاقسىسىن ءوز پايدامىزعا اسىرۋ ىسىندە اجەپتاۋىر تاجىريبەمىز بار ەكەنىن ەسكەرە سويلەسەك, حالىقارالىق قوعامداستىقپەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ بارىسىندا ەشكىمگە ەسە جىبەرىپ جاتقانىمىز جوق... الايدا كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن, سونداي-اق باتىس ەلدەرىمەن ەتەنە بولۋ, ولارمەن ءوزارا ىقپالداسۋ اسەرىنەن ۇلتتىق بولمىسىمىزعا جات زالالدى دۇنيەلەر قوعامىمىزعا دەندەپ ەنىپ, رۋحاني قۇلدىراۋعا دۋشار بولۋىمىز مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەتىنىمىز, الاڭدايتىنىمىز راس. دەگەنمەن, وسى الاڭداۋشىلىق ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدى وياتىپ, يممۋنيتەتىمىزدى كوتەرىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە وزگەنىڭ جاسىعى مەن جاقسىسىن ايىرىپ, الەمدىك قوعامداستىقتان وزىمىزگە قاجەتىن عانا تالعاپ الاتىن دەڭگەيگە جەتكەنىمىزدى ەسكەرۋىمىز كەرەك.
بۇگىندە وزگەنىكىن زور, وزىمىزدىكىن قور سانايتىن تۇسىنىك ءبىرشاما السىرەگەندەي. ارينە بۇل جاعىمدى ءۇردىس تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قادىرىن ارتتىرىپ, ونىڭ ءمان-ماڭىزىن اشىپ كورسەتۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. مۇنى ايتۋداعى سەبەبىمىز, قازىر ءبىز سىرت ەلدەرمەن ارىپتەستىك ورناتۋ باعىتىنداعى اۋقىمدى شارالاردى قولعا العاندا ەڭ الدىمەن ۇلتتىق مۇددەمىزدى العا شىعارۋدى باستى نازاردا ۇستاپ كەلە جاتقانىمىزدى قاپەرگە سالۋ. بۇل, باسقانى بىلاي قويعاندا, قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق ەلدەرى اراسىنداعى ەكى جاقتى جانە كوپ جاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ىسىندە بىردەن كوزگە تۇسەدى.
بۇگىنگى قازاقستاندىقتار مەملەكەتىمىزدىڭ ەۋروپا ەلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا وڭ كوزقاراسپەن قارايدى. ويتكەنى حالقىمىز ەلىمىزدەن شالعاي جاتقان ەۋروپانىڭ بىزگە مادەني-رۋحاني, دەموگرافيالىق سالالار بويىنشا تيگىزەتىن جاعىمسىز ىقپالىنان اسا قاۋىپتەنە قويمايدى, قايتا ولاردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ەكونوميكامىزدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى رەتىندە قاراستىرادى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءوزىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتۋدە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ەكى جاق تا مۇددەلىلىك تانىتىپ كەلەدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ەۋرووداقتىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. بۇدان ءبىز ءوزارا ارىپتەستىكتىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى داعدارىسقا قاراماستان, نىعايا تۇسكەنىن ۇعامىز.
الەمدەگى قازىرگى جاعداياتتاردى ءجىتى باقىلاپ وتىرعان قازاقستان ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ەۋروپالىق باعىتىن جۇزەگە اسىرۋدا نەگىزگى ءۇش سالاعا باسىمدىق بەرۋدە. ونىڭ ءبىرىنشىسى ەكونوميكا سالاسىنا قاتىستى. بۇل ورايدا ەو الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن نىعايتۋ, ەۋروپالىق كاپيتالدى تارتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ورىستەتۋ, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ كوزدەلەدى. ەكىنشىسى ساياسات سالاسىنا بايلانىستى. بۇل باعىت بويىنشا ەو-نىڭ ينتەگراتسيالىق تاجىريبەسىن قولدانۋ, يادرولىق قارۋدى جويۋ جانە تاراتپاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاسۋ, ۇيىمداسقان قىلمىسقا, حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى كۇرەس بويىنشا كۇش بىرىكتىرۋ, بەيبىت وپەراتسيالار مەن باسىمدىقتار شەڭبەرىندە ارىپتەستىك ورناتۋ قاراستىرىلادى. ال ءۇشىنشىسى مادەني-رۋحاني سالانى قامتيدى. مۇندا ەلىمىزدى ەۋروپالىق كەڭەستىككە تانىستىرۋ, وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى ىسكە اسىرۋ جايى قارالعان.
الەۋەتىن الەم مويىنداعان, جاھانداعى سالماقتى ساياسي-ەكونوميكالىق بىرلەستىكتەردىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى سانالاتىن ەۋروپالىق وداق قازىرگى تاڭدا ۇلىبريتانيانى قوسا ەسەپتەگەندە 28 مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. بۇل ەلدەردە سوڭعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, 505 ميلليوننان استام ادام تۇرادى. ەۋروپالىق كەڭەس جانە ەۋروپالىق كوميسسيا سىندى اسا بەدەلدى باسقارۋ ورگاندارى بار, ادامزات دامۋىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرعان بۇل وداق پەن قازاقستان اراسىنداعى بايلانىس 1993 جىلدىڭ 2 اقپانىندا باستالعان-دى. ىلە سول جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بريۋسسەلدە قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداق جانىنداعى وكىلدىگى ءوز جۇمىسىن باستاسا, 1994 جىلعى قازاندا الماتى قالاسىندا ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ وكىلدىگى ىسكە كىرىستى. سودان بەرى ارادا وتكەن 25 جىلدىڭ كولەمىندە ەكى جاقتىڭ باسشىلارى سان مارتە كەزدەسىپ, ءوزارا بايلانىستاردى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە ءبىلدى. بۇل ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى زور ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ورىندى. ماسەلەن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەو-نىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى بريۋسسەلگە سەگىز ساپارى جۇزەگە اسىپ, (1993 ج. اقپان, 2000 ج. ماۋسىم, 2002 ج. قاراشا, 2006 ج. جەلتوقسان, 2010 ج. ءساۋىر مەن قازان, 2014 ج. قازان, 2016 ج. ناۋرىز), ولاردىڭ بارلىعىندا ەۋروپالىق وداق باسشىلىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ەلباسىنىڭ ەو باسشىلىعىمەن كەزدەسۋلەرى ءارتۇرلى حالىقارالىق فورۋمدار اياسىندا دا بولدى. ماسەلەن, ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى ج.م.بارروزۋمەن 2010 جىلى 20 قاراشادا ليسسابونداعى ناتو سامميتىندە, 2011 جىلى 19 ساۋىردە كيەۆ يادرولىق سامميتىندە, 2014 جىلى 24 قاڭتاردا داۆوستاعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا, ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى ج.-ك.يۋنكەرمەن 2016 جىلى 4 قىركۇيەكتە «G20» سامميتىندە كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
سول سياقتى ەۋروپالىق وداق جەتەكشىلەرىنىڭ دە استاناعا ساپارلارى بولىپ تۇردى. ناقتىلاي ايتقاندا, 2010 جىلى 1-2 جەلتوقساندا ەۋروپالىق كەڭەستىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ح. ۆان رومپەيدىڭ قازاقستانعا العاشقى ساپارى بولىپ, ول ەلوردادا وتكەن ەقىۇ سامميتىنە قاتىستى. ال 2013 جىلى 2-3 ماۋسىمدا ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ سول تۇستاعى توراعاسى ج.م.بارروزۋدىڭ قازاقستاندا العاشقى رەسمي ساپارى ءوتتى.
ەۋروپالىق وداق ۇلەسى باسىمجالپى, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق 1999 جىلى بريۋسسەلدە بەكىتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم, 2015 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا استانادا قول قويىلعان كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم (كاىك) اياسىندا جاندانا ءتۇستى. ايتا كەتەيىك, ەۋروپالىق وداق كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى قازاقستاننان وزگە كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ەشقايسىسىمەن جاساعان جوق. بۇل ەلىمىزدىڭ اتالعان الەۋەتتى بىرلەستىك ءۇشىن ماڭىزى جوعارى ەكەنىن اڭعارتادى. اتالعان قۇجات بۇعان دەيىن قالىپتاسقان ارىپتەستىكتى ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭا سيپاتتا دامىتا تۇسۋگە جول اشتى. وندا حالىقارالىق, ايماقتىق قاۋىپسىزدىك, ساۋدا, ينۆەستيتسيا, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, يننوۆاتسيا, مادەنيەت, سپورت جانە تۋريزم سياقتى ماڭىزدى دەگەن 29 سالا قامتىلدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى ارىپتەستەرى اراسىندا ەۋروپالىق وداق ءوزىنىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ساقتاپ كەلەدى. ماسەلەن, 2016 جىلى ەلىمىزدىڭ ەو ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمى 24,1 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل قازاقستاننىڭ جالپى ساۋدا اينالىمىنداعى ەو-نىڭ ۇلەسى 40 پايىزدى قۇراعانىن بىلدىرەدى. ال 2017 جىلدىڭ 10 ايىندا قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 24,4 ملرد دوللار بولدى. بۇل الەمدىك ەكونوميكاداعى جاعىمسىز احۋالدارعا قاراماستان, ەكى جاقتىڭ ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ورناتىپ, اراداعى ساۋدا اينالىمىن ازداپ بولسا دا ۇلعايتا تۇسكەنىن اڭعارتادى.
وسى ارادا ايتا كەتەيىك, ەو مەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى رەتتەي كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ ارقاسىندا ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ءۇشىن تۇراقتى نەگىز قالاندى. بۇگىندە ەۋروپالىق وداق ءبىزدىڭ ءىرى ينۆەستورىمىز بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, 2016 جىلى قازاقستانعا ەو تاراپىنان قۇيىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 10,8 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل سول جىلى ەلىمىزگە كەلگەن جالپى ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 50 پايىزىن قۇرايدى. ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن 3 مىڭنان استام بىرلەسكەن كاسىپورىن تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. ەلىمىز ءۇشىن ەو ەلدەرى اراسىنداعى نەگىزگى ينۆەستورلار نيدەرلاند, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا جانە گەرمانيا بولىپ تابىلادى.
نەگىزىندە, ەلىمىزدەن ەۋرووداق مەملەكەتتەرىنە ەنەرگەتيكالىق (مينەرالدى شيكىزات, وتىن) ونىمدەر جونەلتىلەدى. ال ولاردان بىزگە كەلەتىن ەكسپورتتىڭ نەگىزگى بولىگىن كولىك جابدىقتارى, ماشينالار, ونەركاسىپ تاۋارلارى مەن حيميالىق ونىمدەر قۇرايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان مەن ەو اراسىندا ەنەرگەتيكا سالاسىندا ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستار ورنادى. ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ءىرى كومپانيالار قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالاسىنا مول قارجى سالدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا تاراپتاردىڭ اراسىندا 2006 جىلعى جەلتوقساندا بەكىتىلگەن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى تۇسىنىك تۋرالى مەموراندۋم كەڭىنەن جول اشتى. قۇجاتتا تابيعي گاز بەن مۇنايدىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى رەتىندە قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ءرولى اتاپ كورسەتىلگەن.
قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ءتيىمدى بايلانىستار تۋرالى ءسوز ەتكەندە, جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى قۇجاتتارمەن قاتار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلعان «ەۋروپاعا جول» باعدارلاماسىنا سوقپاي وتە المايمىز. ناقتىلاي ايتقاندا, قازاقستان تاراپى قابىلداعان, 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان «ەۋروپاعا جول» اتتى باعدارلامانىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋدەگى ءرولى زور بولدى. بۇل قۇجات ەلباسىنىڭ 2008 جىلعى جولداۋى نەگىزىندە دايىندالعانى بەلگىلى. اتالعان باعدارلاما ەۋروپا ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمىن ارتتىرۋ, ەكونوميكانى, كولىكتىك قاتىناستاردى نىعايتۋ, قوعامدى ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ سىندى باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەدى. ناتيجەسىندە «ەۋروپاعا جول» باعدارلاماسى ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرۋگە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋىنا مۇمكىندىكتەر بەردى.
قازاقستان باستامالارىنا لايىقتى قولداۋتاعى ءبىر ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, قازاقستان ەو-نىڭ ورتالىق ازيا (وا) بويىنشا ستراتەگياسى شەڭبەرىندە دە ءتيىمدى قاتىناس ورناتىپ كەلەدى. 2007 جىلى ماۋسىم ايىندا وتكەن ەۋرووداق سامميتىندە قابىلدانعان «ەو جانە ورتالىق ازيا: ارىپتەستىكتىڭ جاڭا ستراتەگياسىندا» قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا, قۇقىق, ءبىلىم مەن ساياسي ۇنقاتىسۋ سالالارى قامتىلعان. وسى ورايدا ەو مۇناي, گاز سالاسى مەن كولىك دالىزدەرىنە (ينوگەيت), (تراسەكا), شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا, ەسىرتكىمەن كۇرەسكە (كاداپ), شەكارانى باسقارۋدى جەتىلدىرۋگە (بومكا), ءبىلىم سالاسىن ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى اۋقىمدى باعدارلامالاردى قولعا الدى.
نەگىزىندە, ەۋرووداق كۇن تارتىبىندە تۇرعان سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ارىپتەستىگىن كەڭەيتكىسى كەلەدى. ال ورتالىق ازيا تاراپى بولسا ۋاقىت تالابىنا ساي دامۋ ءۇشىن باتىستىڭ تاجىريبەلەرىن پايدالانۋدى قۇپ كورەدى.
قازىرگى تاڭدا ەو-نىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا قازىرگى ستراتەگياسى ەۋروپالىق وداققا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ورتاازيالىق بەس رەسپۋبليكاعا قاتىستى باستى ۇستانىمىن كورسەتەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن تەك ەكونوميكا سالاسىندا عانا ەمەس, ساياسات پەن قاۋىپسىزدىك, دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارى سالاسىندا دا ءوزارا ارىپتەستىك ورناتىپ وتىر. بۇل ورايدا قازاقستان مەن ەو ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرىندە وڭتايلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
بيىل قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ورنىقتى قارىم-قاتىناستارعا 25 جىل تولىپ وتىر. وسى ارالىقتا اتالعان وداق ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق جانە ايماقتىق باستامالارىنا, بىتىمگەرلىك باعىتىنداعى قادامدارىنا كەڭىنەن قولداۋ بىلدىرۋمەن كەلەدى. بۇل, اسىرەسە ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىققا سايلانۋىندا, ونىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ بارىسىندا, سونداي-اق 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قك-گە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولۋىمىزدا, وسى ورگانعا بيىلعى قاڭتاردا جەتەكشىلىك ەتۋىمىزدە, ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكەرۋدە ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرىنىڭ قازاقستاندى ءوز دەڭگەيىندە قولداعانى ايقىن كورىندى.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدە سوڭعى كەزەڭدەردە قابىلدانعان, حالقىمىز ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ وتىرعان اۋقىمدى باعدارلامالاردى وڭتايلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋدا ەۋروپالىق وداق ەلدەرى الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ ساليقالى ساياساتى ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سونداي-اق الەمدەگى دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە مەملەكەتتىڭ الەۋەتى, ۇلتتىق ەكونوميكالاردىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرى تسيفرلى تەحنولوگيالار جۇيەسىن كەڭ اۋقىمدا پايدالانۋ دەڭگەيىمەن ايقىندالاتىنىن ەسكەرە سويلەسەك, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋدى جەدەلدەتۋ ىسىندە دە ەۋروپا مەملەكەتتەرىنەن ۇلگى الۋىمىز ماڭىزدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»