قوستاناي وڭىرىندە كول كوپ. تىڭ كوتەرىلگەن جىلداردان كەيىن سونىڭ ءبىرازى قۇرعاپ كەتكەن. شوقاننىڭ قۇسمۇرىنىنداعى اتاقتى قۇسمۇرىن كولى دە قازىر ءولى كولدەر قاتارىنا جاتادى. وسى قۇسمۇرىننان سوعىس كەزىندە جانە ودان كەيىنگى جىلدارى بالىق اۋلانىپ, رەسەيدىڭ ءوندىرىستى قالالارىنا جىبەرىلىپ تۇرعان ەكەن. «قۇسمۇرىن كولىنە تانك باتىپ كەتكەن» دەگەندى ۇزىنقۇلاقتان ەستىگەنىمىز بار. الايدا قازىر سول ۋاقىتتىڭ كوزكورگەن كۋالارىن تابۋ وڭاي ەمەس. بىراق اعا بۋىن وكىلدەرىنەن ەستىگەنىن ۇمىتپايتىن قۇيماقۇلاق جاندار سول توڭىرەكتەن تابىلدى. قۇسمۇرىنعا جيىرماشاقتى شاقىرىم جەردە ورنالاسقان نوۆوپاۆلوۆ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى الەكساندر لينكەۆيچ قۇسمۇرىن كولىنەن بالىق تاسۋعا تانك اكەلىنگەنىن, بىراق باتىپ كەتكەن تراكتور ەكەنىن ايتتى.
– سوعىس جىلدارى قۇسمۇرىن كولىنەن توننالاپ بالىق اۋلانىپتى. ونى قاپتاپ چەليابىگە جىبەرەتىن بولعان. سوندا تاسىمال ءۇشىن تانكتى دە پايدالانىپتى. بىراق قۇسمۇرىنعا باتىپ كەتكەن تراكتور ەكەنىن ەستىگەنمىن. بۇل وقيعا سوعىستان كەيىنگى تىڭ كوتەرۋ جىلدارى بولسا كەرەك. قىس ايلارىندا مۇز ويىلىپ كەتىپ, تراكتور سۋعا كەتكەن. ونى شىعارىپ الاتىن كۇش قايدا ول كەزدە؟ تراكتور سول كۇيىنشە سۋ استىندا جاتىر, قازىر باتپاققا باتىپ كەتكەن, – دەيدى الەكساندر الەكسەەۆيچ.
اۋىل تۇرعىنى وسىلاي دەسە دە, نەگىزى قۇسمۇرىن كولىنە باتقان تانك ەكەنىن ايتاتىندار دا بار. ال بۇل وقيعا جالعىز ەمەس ەكەن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ءبىلىم ءمينيسترى, حالقىمىزدىڭ ماڭدايالدى ۇلدارىنىڭ ءبىرى شايسۇلتان شاياحمەتوۆ تۋرالى ونىڭ اعاسى ءشايىت مولداحمەتوۆتىڭ «ونەگەلى ءومىر» اتتى ەستەلىك كىتابىندا دا كولگە باتقان تانك تۋرالى جازىلادى. ءشايىت اقساقال ناۋىرزىم وڭىرىندەگى سوعىس جانە ودان كەيىنگى جىلداردىڭ اۋىر تۇرمىسىن سۋرەتتەيدى.
«ول كەزدە كولدەردە بالىق كوپ بولدى. اۋلانعان بالىقتار قىسى-جازى رەسەيدىڭ ءوندىرىستى قالالارىنا جىبەرىلىپ جاتاتىن. جازدا اۋلانعان بالىقتاردى قاقتاپ, تۇزداپ, تۇز سىڭگەنىن كەپتىرىپ, ءشوپ كيتتەگەندەي كيتتەپ, ولاردى قوس موتورلى, ءتورت موتورلى ۇشاققا تيەپ, جاز بويى جونەلتەتىن. سوندا «بۇلاردى ىشكە جىبەرىپ جاتىر» دەيدى. ء«ىش» دەگەندى كەيىن بىلدىك, ول رەسەيدىڭ چەليابى, ماگنيتوگور قالالارى ەكەن. قىستا بالىق مۇزدىڭ استىمەن تارتىلادى. تارتىلعان بالىقتار سول قالپىمەن قىستاي پۋشكالارى الىنىپ تاستالعان «ت-34» دەگەن سوعىس تانكتەرى سۇيرەتكەن تەمىر شانامەن تاسىلىپ اكەتىلەدى. وسىنداي ۇلكەن شانا سۇيرەتكەن تانكتىڭ بىرەۋى 1946 جىلدىڭ قىسىندا ناۋىرزىم قورىعىنداعى سارىمويىن كولىنە باتىپ كەتكەنى بار. قىستا توتە جولمەن ءجۇرىپ جەتە قويامىز دەگەندە مۇز ويىلىپ, كولگە جارتىلاي باتىپ كەتكەن. شىعارىپ الۋعا ارەكەتتەنگەنمەن ەش ناتيجە بولمادى», دەپ جازادى اۆتور. وسى ەستەلىكتە ايتىلعانىنا قاراعاندا, قۇسمۇرىن كولىنەن بالىق اۋلاۋعا دا تانكتى پايدالانۋى, ءتىپتى سۋعا باتقان تانك بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى كەڭەستىك تانكتەر قوستاناي وبلىسىمەن شەكارالاس چەليابى قالاسىنداعى زاۋىتتان شىعارىلعانى بەلگىلى.
قامىستى اۋدانىنداعى التىنسارين اۋىلىنىڭ سىرتىنداعى كولدە دە تىڭ كوتەرۋ كەزىندە «دت-54» تراكتورى سۋعا كەتكەن ەكەن. وسىنداعى «التىنسارينو» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى بوريس كنيازەۆتىڭ باستاماسىمەن اۋىل ادامدارى سول تراكتوردى 40 جىلدان كەيىن كولدىڭ تۇبىنەن قازىپ الادى. بۇل تراكتور تىڭ جەرلەردى كوتەرۋ جىلدارى العاشقى بوروزدا سالعان تەحنيكانىڭ ءبىرى, ناعىز «ارداگەر» ەكەن.
– تراكتوردىڭ تەك ورىندىعى عانا ب ۇلىنگەن, قالعان جەرى ساپ-ساۋ. ءتىپتى قازىر القاپقا شىعارساڭ, جەر جىرتۋعا تولىق جارايدى. ءبىز ونى تەحنيكا پاركىنە اكەلىپ, جۋىپ, بوياپ, مۋزەيگە قويدىق, – دەيدى بوريس پاۆلوۆيچ.
ەتنوگراف اعىتاي يبراگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, سوناۋ تورعايداعى جاعاسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسكەن اقكول كولىنىڭ تۇبىندە دە ءبىر ماشينا جاتسا كەرەك. بۇلار بىزگە ءمالىمى عانا. ال تەحنيكا جۇتقانىن ءبىز بىلمەيتىن كولدەر قانشا ەكەن دەسەيشى؟..
ءنازيرا جارىمبەت, «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي