تاۋەلسىزدىكتى اڭساپ, ازاتتىق جولىندا قان توگىپ, جانىن قيعان بوزداقتار ارمانى اقىرى ورىندالىپ, كوك تۇركىنىڭ ۇرپاعى ەركىندىك اۋاسىمەن تىنىستاعالى دا 20 جىل. وسى از مەزگىلدە سان عاسىر الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن الىپ مەملەكەتتەرمەن بوي تالاستىرىپ, بيىك ماقساتتارعا ۇمتىلۋىمىزدىڭ ءوزى ارينە قىزىعارلىق, ءارى قىزعانارلىق.
دەمەك, قازاق حالقىنىڭ تاريحى وزىنە عانا ءتان باسقا ەشبىر ۇلتقا ۇقسامايدى. كۇنى كەشە الەم جۇرتى ءبىزدى «كوشپەندىلەر» دەپ كەلدى. ال بۇگىنگى زەرتتەۋلەر بۇل تۇجىرىمنان باس تارتۋعا ماجبۇرلەدى. ۇلان-عايىر جەرىمىزدىڭ ءار شالعايىنان تابىلعان كونە قالالاردىڭ ورنى, شەت ەلدەردىڭ مۇراعاتتارىنان قولىمىزعا ءتيىپ وتىرعان دالامىز جايلى دەرەك پەن دايەك وسىلاي دەۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلباسىنىڭ دانالىعىمەن بىرگە ونىڭ وتكەندى, بۇگىندى, بولاشاقتى بولجاي بىلەتىن كورىپكەلدىگى مەن سارابدال ساياساتىنا ۇنەمى ءتانتى بولىپ كەلەمىز. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنداعى حالىققا ارناعان جولداۋىن «ۇرپاقتار ساباقتاستىعى» دەپ اتادى. ول كەزدە ءالى شەكارامىز شەگەندەلمەگەن, ەكونوميكامىزدىڭ نە بولارى تۇسىنىكسىز, كىممەن قانداي قارىم-قاتىناس ورناتارىمىز دا بەيمالىم شاق ەدى عوي. سوعان قاراماستان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ۇران ەتىپ كوتەردى. سول ارقىلى بابالار ارمانى اسقاقتاتىلىپ, بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىزدى باعامدادىق. وتكەنىمىزدىڭ رۋحى مەن قاسيەتىن قازىرگى ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ سول كەزدە-اق قولعا الىنعان بولاتىن.
ەلباسى كوپ كەشىكتىرمەي حالىققا «قازاقستان – 2030» ۇزاق مەرزىمدىك ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن ۇسىندى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەسجىلدىق باعدارلامالارىنىڭ ورىندالماعانىن بىلەتىندىكتەن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان بۇل قۇجاتقا كۇمانمەن قاراعاندار بولعانىن نەسىنە جاسىرايىق. ەرتەڭگى كۇنى ب ۇلىڭعىر بولىپ تۇرعاندا 30 جىلدى بولجاۋ, وعان جوسپار قۇرۋ كوپشىلىك ءۇشىن شىن مانىندە تۇسىنىكسىز جاي ەدى. كەيىن ۇقتىق, بۇل جەردە دە ەلباسى اسا كورەگەندىك تانىتىپتى. تۇيىقتان شىعار جول ىزدەپ شەت ەلدەرگە بارعاندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان دەگەن مەملەكەتتى ەستىمەگەن بيزنەسمەندەرگە «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىن تانىستىرىپ, كەز كەلگەن ينۆەستوردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن كونستيتۋتسيا بار ەكەنىن, ولاردىڭ ەلىمىزگە جاسقانباي كەلۋىنە جاعداي جاسادى. وسىلايشا بۇكىل الەمنىڭ بيزنەس ەليتاسىنىڭ ەلىمىزگە قارجى اكەلۋىنە, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ اياعىنان تىك تۇرۋىنا ىقپال ەتتى. سول كەزدەگى قازاق قوعامىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتكەن ەكى دۇنيە بولسا, ونىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيا, ەكىنشىسى – «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. سودان كەيىن ءوز ۆاليۋتامىز شىقتى, بانك جۇيەسى قالىپتاستى, الىس-بەرىسىمىز نىعايدى.
قازاقستان حالقىنىڭ قۇدىرەتى – ونىڭ بايىپتىلىعى مەن بايسالدىلىعىندا. قازاقستاندىقتار وزدەرى سايلاعان پرەزيدەنتىنە سەندى, وعان ۇنەمى قولداۋ كورسەتتى. كەزدەسكەن قيىندىقتارعا شىداپ, ەلباسىنىڭ ايتقانىنا توقتام جاسادى. حالىقتىڭ اقىل-ويى, جان-دۇنيەسى, سابىرلىلىعى وسىدان بايقالادى. بۇدان ءبىز ۇتپاساق, ۇتىلمادىق.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قوعام دامۋىن رەتتەپ وتىراتىن وركەنيەتكە ساي زاڭدار دۇنيەگە كەلدى. سوناۋ عاسىرلاردان كەلە جاتقان قوناقجايلىعىمىزدىڭ ارقاسىندا ەلدە تىنىشتىق پەن تۇسىنىستىك سالتانات قۇردى. بىلايشا ايتقاندا, وتكەن 20 جىلدىڭ ىشىندە قازاق حالقى عاسىرلاردان كەلە جاتقان ازاتتىق جولىنداعى ارنالى ىستەرىن ءساتتى جالعاستىردى.
جالپى, بيلىك ماسەلەسىنە بىرجاقتى قاراۋعا بولمايتىنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. «قانداي ماماندىق ەڭ قيىن؟» دەگەن ساۋالعا فيلوسوفتار: «شەشىم قابىلدايتىن ماماندىق», دەپ جاۋاپ بەرەدى ەكەن. مىسالى, اسكەري ادام ءومىر مەن ءولىم ارپالىسقا تۇسكەن, وتان ءۇشىن شەشۋشى ساتتە شەشىم قابىلدايدى. دارىگەر دە سولاي. ونىڭ قيىندىعى وسىندا. شەشىم قابىلداۋ – وزىڭە جاۋاپكەرشىلىك الۋ دەگەن ءسوز. ونىڭ ىشىندە سەنىڭ بىلىكتىلىگىڭ دە, ابىرويىڭ دا, بولاشاعىڭ دا سىنعا ءتۇسىپ جاتادى. قابىلداعان شەشىمىڭ دۇرىس بولىپ شىقسا, العىس الاسىڭ, ابىرويىڭ ارتادى. ال ءساتسىز بولسا, جوق دەگەندە رەنىشكە قالاسىڭ. سوندىقتان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العاننان كەيىن جانىنا ىسكەر, ىزگى مۇراتتى ازاماتتاردى توپتاستىرىپ, مەملەكەتتى قۇردىمنان الىپ شىقتى. بىلگەنگە بۇل از شارۋا بولماسا كەرەك.
ادام ەڭ الدىمەن ءوزىن دايىنداپ, وتانىنىڭ ءبىر قاجەتىنە جاراۋعا ۇمتىلماسا, ورتاعا, قوعامعا قاجەتتىلىگىڭدى قالاي سەزىنەسىڭ. «مەن كوپ بىلەمىن», دەپ قاراپ وتىرساڭ, اينالاڭا ەلەنبەۋىڭ دە مۇمكىن. ماسەلەن, العان ءبىلىمىڭدى, بىلىگىڭدى ەلىڭنىڭ قاجەتىنە جۇمساۋعا ءوزىڭ دايىن بولۋىڭ كەرەك قوي.
قازاق مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسقانى ايداي اقيقات. ءبىز بۇگىندە دامىعان باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» سياقتى كوپتەگەن ەكونوميكالىق باعدارلامالار ءورىسىن كەڭگە جايدى. الايدا بۇلاردىڭ ۇلتتىق يدەيا بولا المايتىنى تۇسىنىكتى. وعان ۇلتتىق سالت ءداستۇر ءتىل, ءدىن, ءدىل ماسەلەلەرىن توپتاستىرىپ, تاربيەگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت.
دەمەك, قازاقتار وزدەرى ءۇشىن دە, ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋعا جاۋاپتى بولىپ وتىر. وزگەلەرگە: «مەنىمەن قاتار ءجۇر, بىرگە بول. قازاقستان مەنىڭ مەملەكەتىم», دەگەن ويدى ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. بۇل كونستيتۋتسياعا دا, وركەنيەت تالاپتارىنا دا, ادامگەرشىلىك ۇعىمعا دا قايشى كەلمەيدى.
ەلباسى قازاقستاننىڭ وركەندەپ-ورلەۋى, ونداعى ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دىنارالىق تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى قازاق حالقىنىڭ موينىنا جۇكتەلەتىنىن جالىقپاي ايتىپ كەلەدى. ەلدەگى تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتىڭ ساقتالۋىنا شىن ءمانىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ ۇلىلىعى, توزىمدىلىگى وزەك بولۋدا. مەملەكەتىمىزدە ءومىر سۇرەتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن ءوزىمىزدىڭ ماڭايىمىزعا قالاي توپتاستىرۋىمىز كەرەك دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنەن ءالى تۇسكەن جوق جانە جاقىن ارادا تۇسە دە قويمايتىن شىعار.
شەتەل ساراپشىلارى قازاقستاندى ءوز جولىن تاپقان مەملەكەت دەپ كورسەتىپ ءجۇر. ءبىز ىشكى رەفورمالارىمىزدى اسا كوپ زارداپسىز جۇرگىزىپ الدىق. سىرتقى ساياساتىمىز دا سالماقتى. الىس-جاقىن ەلدەردىڭ ەشقايسىمەن دە قىرعيقاباق ەمەسپىز. اتا-بابامىزدان مۇراعا قالعان كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىق يەسى دە, يگىلىگىن كورۋشى دە ءوزىمىز. تەك جاراتۋشى يەم وسى باقىتىمىزدى ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن دەپ تىلەيىك.
جالپى, الەمدە قالىپتاسقان تۇسىنىك بويىنشا مەملەكەتتىڭ تولىق ەگەمەندىگىن ايقىندايتىن بەس شارتتى بەلگىسى بولادى. ولار حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان مەملەكەتتىڭ جەرىن, شەكاراسىن مويىنداۋ. تۋدى, ءانۇراندى جانە ەلتاڭبانى بەكىتۋ, ديپلوماتيالىق ەگەمەندىك حالىقارالىق ساياساتتى ءتاۋەلسىز جۇرگىزۋ مۇمكىنشىلىگى, ءاسكەري ەگەمەندىك – اگرەسسور شابۋىلىن تويتارۋ, وزىنە جانە وداقتاسىنا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءمۇمكىندىگى, ەكونوميكالىق ەگەمەندىك – مەملەكەتتىڭ ءوز كۇشىمەن ءوركەندەۋىنە جەتكىلىكتى ءوندىرىسى جانە مادەني ەگەمەندىگى بولۋى شارت. ال بىزدە بۇگىندەرى وسى تالاپتاردىڭ بارلىعى دا بار. دەسە دە, ءالى كوپ ەڭبەك ءسىڭىرۋ قاجەت ەكەنىن ۇعىنۋىمىز كەرەك.
وتكەن 20 جىلدىڭ ىشىندە ءتىل تاۋەلسىزدىگىن تولىق قالىپتاستىرا المادىق. ءويتكەنى, 300 جىل بوداندىقتا بولعان كەزەڭدە قازاقتىڭ بايىرعى جانە باي تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك تومەندەدى. بۇگىنگە دەيىن انا ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىنە كۇمانمەن قاراپ, ونى كۇندەلىكتى ومىردە پايدالانۋعا «نامىستاناتىن» ۇرپاق ءوستى. ال ءتىل ماسەلەسى رۋح تاۋەلسىزدىگىمەن, سانانىڭ ازاتتىعىمەن تىكەلەي بالانىستى. ءوز ەلىمىزدە ءومىر سۇرە وتىرىپ, انا تىلدە سويلەمەۋىمىز, تاۋەلسىزدىگىمىزگە كولەڭكە تۇسىرەتىن جايت.
75 ەلدە قازاقستاننىڭ ەلشىلىكتەرى مەن وكىلەتتىكتەرى ورنالاسقان. ەلىمىز بىلتىر ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك ءجانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتسە, بيىل يسلام كونفەرەنتسياسىنا باسشىلىق جاساپ وتىر. وسى ايتىلعانداردان-اق قازاقستاننىڭ الەم قاۋىمداستىعىنداعى ورنىن اڭعارۋعا بولادى.
وتتو فون بيسمارك: «ءالجۋاز زاڭدارمەن جانە جاقسى شەنەۋنىكتەرمەن مەملەكەتتى باسقارۋعا بولادى, ال جامان شەنەۋنىكتەرمەن ەشقانداي دا زاڭ كومەكتەسە المايدى», دەگەن ەكەن. مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قاشاندا ءوز ورنىن ءبىلۋى كەرەك. ءبىز, اسكەريلەر سيياقتى وتان الدىندا انت قابىلدايمىز. بۇل ەڭ الدىمەن, ءوز مۇمكىندىگىڭدى, قۇقىعىڭدى شەكتەۋ دەگەن ءسوز. اسكەريلەر وتباسىنان جىراقتا كازارما مەن پالاتكالاردا جاتىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ەلى ءۇشىن ويلانباستان جانىن پيدا ەتۋگە دايىن بولۋى كەرەك بولسا, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قىزمەت بابىن پايدالانىپ, ءوزىنىڭ جەكە باسىن كۇيىتتەمەۋگە, پاراقورلىققا بارماۋعا, جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, الدەكىمدەردىڭ مۇددەسىن قورعاماۋعا مىندەتتى. ياعني, كاسىبي بىلىكتىلىكتەن كەيىن ەكىنشى ورىندا ونىڭ تازالىعى تۇرادى.
قازىرگى كەزدە ەلباسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزۋىندە دە سول حالىق سەنىمىنەن ايىرىلماۋ ءماسەلەسى تۇر.
مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ تۇرمىس جاعدايى, الەۋمەتتىك دەڭگەيى وزگەدەن تومەن بولماۋى شارت. ولاي بولماعان جەردە جەمقورلىق بەلەڭ الاتىنى انىق.
جەتىسۋ جەرى بۇگىندەرى بايىرعى ەكى ءولكەنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇلكەن وبلىس. مۇندا بۇگىندەرى 8,5 مىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى. سولاردى وقىتىپ, كاسىبي شەبەرلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءى. ءجانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە ارنالعان ماماندار دايىندايتىن ءبولىم اشىلدى. ونىڭ جەتەكشى پروفەسسورى دا ءوزىم جانە بىلىمگەرلەرگە ساباق بەرەمىن. بۇگىندەرى بۇل بولىمدە 150 بىلىمگەر وقىپ جاتىر. ءتورت جىلدان كەيىن ولار مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى ديپلوم الىپ شىعادى. بۇل جونىندە مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرۋ كوزدەلگەن. وسى باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بولاشاقتا بولون شارتىنا سايكەس – باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا جۇيەسىنەن وتكەن جاس مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر دايارلانىپ شىعاتىن بولادى.
ازيا ءبىر زاماندا الەمدىك ساياساتتا ايرىقشا ىقپالدى بولعان. جەر دۇنيەنى باعىندىرعان جاھانگەرلەر دە نەگىزىنەن وسى ولكەدەن شىعىپ وتىرعان. وعان مىسال رەتىندە ەۋروپادا تۇراقتاپ قالعان اتيللا جاۋىنگەرلەرىن, شىڭعىس حاننىڭ جەڭىلۋدى بىلمەگەن قولى مەن ءامىر تەمىردىڭ جورىقتارىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ال تاريحتىڭ سپيرال سىزىعىمەن داميتىنىن ەسكەرسەك, قازاق دالاسىنىڭ قايتادان دامىپ, داقپىرتى الەمگە تارايتىن ۋاقىتى كەلدى. مىنە, مەن ەلىمنىڭ بولاشاعىنا وسىنداي ۇمىتپەن قارايمىن.
بايلىق جۇرگەن جەردە الاكوزدىك قوسا ءجۇرەدى. مۇنايىم بار دەگەنشە جاۋىم بار دەۋگە بولادى. الايدا, بۇگىنگى قازاق ديپلوماتياسى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرىمەن تەڭ ادامداي سويلەسىپ, ەل مۇددەسىن قورعاۋعا مۇمكىندىگى جەتەدى. مۇندا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىروي-بەدەلىنىڭ ىقپالىن دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكە حالىقتىڭ ىشىنەن شىققان, ەل مۇددەسىن قارا باسىنان جوعارى قوياتىن ۇل-قىزدار كەلسە دەيمىن. «حالىق پەن پارتيا – ەگىز ۇعىم» دەگەن سياقتى, تۇرعىندار شەنەۋنىك دەگەن سوزدەن شوشىنباي, قايتا ولاردى وزدەرىنە قامقورشى, قورعاۋشى دەپ قابىلداسا, ۇتارىمىز مول.
ءبىزدىڭ ءاربىر قاتە قادامىمىزدى سىرتتان باقىلاپ, اداسۋىمىزدى كۇتىپ وتىرعاندار جوق ەمەس. بۇگىندەرى ەلىمىزدە ءورىپ جۇرگەن ءتۇرلى ءدىني اعىمدار وسىنىڭ ايعاعى. ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق ەلىنىڭ مۇددەسىن ويلامايدى. كەرىسىنشە, تۋ-تالاپايىن شىعارىپ, بولشەكتەپ الۋعا ءازىر. حالىقتى بيلىككە قارسى قويىپ, ب ۇلىك جاساۋعا كۇش سالاتىنى سوندىقتان. ال ءبىز ولارعا بىرلىگىمىز بەن دانالىعىمىزدى قارسى قويۋىمىز كەرەك. مىنە, سوندا عانا مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا سىزات تۇسپەيدى.
سودان كەيىن جاس ۇرپاقتى ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, ۇلتجاندى ەتىپ تاربيەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون. ادامنىڭ بويىندا تەكتىلىك دەگەن قاسيەت بار. ونى دا دەر كەزىندە وياتپاسا بۇيىعى قالپىندا قالۋى مۇمكىن. بولاشاق ۇرپاعىمىز سول تەكتىلىگىنەن جازباسا دەيمىن.
كۇن ساناپ مەرەي شاق جاقىنداپ كەلەدى. ال, ۇرپاعىمىز اللا جازسا, 50-100 جىلدىق مەرەيلى مەرەكەنى سالتاناتپەن اتاپ ءوتىپ جاتسا, الەم حالقى وسى قۋانىشىمىزعا ورتاقتاسىپ, بىرگە تويلاسا عانيبەت ەمەس پە. بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق وسىنداي كۇنگە جەتسە دەپ ارماندايمىن. مۇنداي باقىتتى قازاق حالقى سان عاسىرلىق تاريحى ارقىلى جەڭىپ العانىن دا ۇمىتپايىق.
سەرىكباي نۇرعيساەۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى الماتى وبلىستىق اۋماقتىق باسقارماسىنىڭ باستىعى, تارتىپتىك كەڭەس توراعاسى.