قوعام قايراتكەرى بەكتەنباي قوسىنوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل
مىنا تىنىمسىز تىرشىلىكتە بىلەتىندەر الدىنان قيا وتپەيتىن, ايتقانىنا قۇلاق تۇرەتىن جاندار بولادى. سونداي جاندار قاتارىنداعى جەتىسۋ جۇرتشىلىعى قۇرمەتتەيتىن ەڭبەك ارداگەرى ەدىگەن جۇنىسبەكوۆ اعا حابارلاسىپ, مارقۇم, قوعام قايراتكەرى بەكتەنباي ءىلىپباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولاتىنىن ەسكە سالدى. اعانىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن بيىك ادامگەرشىلىگى جايلى ۇلكەندەردەن ەستىگەندەرىم ويعا ورالدى. جازۋ ءۇشىن مۇراعاتتاردى جيناستىرىپ, ۇلتىم دەپ تۋعان ازاماتتىڭ ءومىر دەرەگىنە نازار اۋداردىم. جاقىن ءجۇرىپ, ارالاسقان جاندارمەن پىكىرلەسۋىمە تۋرا كەلدى. ءبارى دە ىستىق ىقىلاس ءبىلدىردى.
اسىرەسە, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, كوپ جىل پارتيا قىزمەتىندە باسشىلىقتا ءجۇرىپ بەكتەنباي ءىلىپباي ۇلىنىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگىنە, قامقورلىعىنا بولەنگەن تاستان توقسەيىتوۆتىڭ پىكىرى ەرەكشە اسەر قالدىردى. ۇزىن بويلى, ۇنەمى دەنەسىن تىك ۇستاپ, جەكە پىكىرىن قالىپتاستىرعان, كوپىرمە سوزدەن اۋلاق اعا بۇل جولى دا سالماقتى وي ءوربىتتى.
– بەكتەنباي اعا جايلى ايتۋ ماعان قيىن ەمەس. ول كىسىمەن وتىز جاسقا تولماعان كەزىمدە تانىستىم. قاسىندا كوپ ءجۇردىم. ءبىر-اق اعانىڭ كىسىلىگى مەن بيىك ادامگەرشىلىگىنىڭ بار قىرىن تۇگەل قامتۋىم مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا ەرتەدە وتكەن گرەك فيلوسوفى ديوگەننىڭ مىنا ءبىر قاسيەتىن ايتايىن. ول كۇندىز-ءتۇنى قولىنا شىراق الىپ, ادامداردىڭ جۇزىنە ۇڭىلە قاراۋدى ادەتىنە اينالدىرىپتى. كورگەندەر تاڭدانىسىن جاسىرماعان.
– سەن نە ىزدەپ ءجۇرسىڭ؟ – دەگەن عوي.
– ادام ىزدەپ ءجۇرمىن.
– اينالاڭنىڭ ءبارى ادامدار ەمەس پە؟
– جوق ولار كوپشىلىك قوي. ناعىز ادام ىلۋدە بىرەۋ, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
مىنە, سونداي ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن ادام بەكتەنباي ءىلىپباي ۇلى قوسىنوۆ اعامىز دەسەم ارتىق ايتپاعانىم. سابىرمەن سويلەيتىن جان تاعى دا وتكەن جىلدارىن قيماستىقپەن جىميا ەسكە الدى.
– ءومىر جولىمدا كوپ تاماشا جاندارمەن كەزدەستىم. ولاردىڭ ىشىندە مەنىڭ كەلەشەگىمە ۇلكەن اسەر ەتكەن, تاربيەلەپ, جوعارى قىزمەت ساتىلارىنا جەتەلەگەن بەكتەنباي اعا. ماعان ايتقان اقىلى ومىرلىك ۇستانىمىما اينالىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن قيىن-قىستاۋ جەرلەردەن ءوتىپ, ەلىمە, حالقىما ادال قىزمەت ەتۋىمە داڭعىل جول سالعانىن ايتۋ پارىز.
بەكتەنباي اعا ۇلكەن جۇرەكتى, ەلگە تەك جاقسىلىق ويلايتىن, رۋلىق, تايپالىق بولىستەردەن جوعارى تۇرعان, مەملەكەتتىك دارەجەدەگى ءىرى تۇلعا ەدى. مۇحتار اۋەزوۆ, قانىش ساتباەۆ, مۇقان تولەباەۆ, ءىلياس وماروۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, قۇدىس قوجامياروۆتارمەن دوستىق, جولداستىق قارىم-قاتىناستا بولدى. ولاردىڭ شاڭىراقاستىلىق قۋانىشتارىنىڭ قۇرمەتتى قوناعى, سىيلى سىرلاستارىنىڭ ءبىرى بولعانىن كوزبەن كوردىم. جانە ولار دا بەكەڭ ۇيىندە ءجيى بولاتىن. سول كەزدە ايتىلعان ءاڭگىمەلەردىڭ ارقايسىسى ءبىر كىسىگە ومىرلىك ساباق بولارداي تاعىلىمدى ەدى.
ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى ءدىنمۇحاممەد قوناەۆ ول كىسىمەن ءاردايىم ساناسىپ, اعانىڭ كوزقاراسىنا ءمان بەرگەن, قولداپ, جىلى ءارىپتەستىك قاتىناستا بولسا, قازاقتىڭ دارىندى ۇلدارىنىڭ قاتارىنداعى اسانباي اسقاروۆ بەكەڭنىڭ ۇسىنىستارى مەن ءوتىنىشتەرىن ەكى ەتپەگەنىن دە ءبىلىپ وستىك.
اعانى 1962 جىلدان باجاسى حاسەن رامازان ۇلى قاۋباسوۆتىڭ قىزىنا ءۇيلەنگەنىنەن بەرگى جىلدارداعى قارىم-قاتىناس تا ەسىمنەن كەتپەيدى. زۋحرا شەشەمىز ءبىزدى تۋعان بالالارىنان كەم كورگەن جوق. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن, جاسىمىز كەلسە دە سول كىسىلەردەن كورگەن جاقسىلىعىمىزدى ۇمىتپايمىز. اعانىڭ ءوتكەن ءومىر جولىنىڭ بارشاعا ۇلگى-ونەگە بولۋىنا زۋحرا تاتەمنىڭ ەڭبەگى زور. ۇلكەن شاڭىراقتىڭ ەسىگى استە جابىلمايتىن, داستارقانى جيىلمايتىن. كوپشىل بولاتىن. سونىڭ ارقاسىندا ۇلگىلى وتباسى اتانىپ, بۇكىل تۋعان-تۋىستارىنىڭ عانا ەمەس, ءوزىن تانيتىنداردىڭ اقىلشىسى, ءجون سىلتەۋشىسى, قامقورشىسى بولدى. سوندىقتان بولار اعانىڭ ازاتى دا كەلەشەگىنەن ءۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن ازامات بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقاندا, مىنا ءفاني ومىردەن ەرتە وزدى. اللانىڭ جازۋىنا نە شارا. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن ءتامسىلدى مەدەۋ ەتىپ, ارتىندا قالعاندارعا ءومىر بەرسىن, دەپ تىلەيمىز.
اعا ءتىرى بولعاندا جۇزگە كەلەر ەدى. جۇزگە جەتپەي كەتسە دە ءجۇز جاسايتىنىن ىسىمەن دالەلدەپ, سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىرعان تاقۋا جان. ازامات ەسىمى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. كونە ۇندىلەردىڭ ۇعىمىندا كەشىرىلمەيتىن «ۇمىتشاقتار» تورتەۋ ەكەن. ولار – ۇستازىن ۇمىتقان شاكىرت, ۇيلەنگەن سوڭ اتا-اناسىن ۇمىتقان ۇل, ماقساتىنا جەتكەن سوڭ وزىنە كومەك جاساعانداردى ۇمىتقاندار مەن دەرتىنەن ايىققان سوڭ ءوزىن ەمدەگەن دارىگەردى ۇمىتقاندار, دەگەن.
بەكتەنباي اعا وسى كۇنى ەل تانىعان ازاماتتاردىڭ كوبىنە ۇستاز, اكەسىندەي قامقور, ءوسۋ جولىندا جەتەكتەگەن جەبەۋشى, ءارى قىسىلعاندا قولۇشىن بەرىپ, ەم بولارداي اقىلىن جاناشىرلىقپەن, ءدارىگەردىڭ ءدارۋىندەي دارىتا بىلگەن ازامات. ەندەشە, ول كىسىنى ۇمىتۋ – كەشىرىلمەس كۇنا دەپ بىلەمىن, دەگەن تاستان اعانىڭ ۇلكەن تەبىرەنىسپەن ورتاعا سالعان اڭگىمەسى سىيلاستىقتىڭ جىبەك ءجىبىن كەيدە مەزگىلسىز ءۇزىپ الاتىن ساتتەرىمىزگە ساباق بولاتىنداي اسەر قالدىردى.
ءيا, ەلىن ءسۇيۋدىڭ, قىزمەتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارۋدىڭ ۇلگىسى بولعان ازامات 1911 جىلى بۇرىنعى قاسكەلەڭ, قازىرگى قاراساي اۋدانىنداعى ايتەي اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. مەكتەپ-ينتەرناتتا ساۋاتىن اشقان جاس ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىن ءتۇسىنىپ, وقۋدا ۇزدىك بىلىمىمەن تانىلىپتى. جانە جوعارى سەنىم جۇكتەلىپ, 18 جاسقا جاڭا تولعاندا ىلە اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. كوپ ۇزاماي الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن لەپسى اۋداندىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باستىعىنا تاعايىندالسا, 1934 جىلى ءماسكەۋدەگى شىعىس ەڭبەكشىلەرى كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جولداما الادى. اتپال ازاماتتىڭ ءبىلىم شىڭىنا قۇلاش ۇرىپ, نارىنەن ارمانسىز سۋسىنداعان كەزى وسى ساتتە باستالىپ, جالعاسقانىن كورەمىز.
1938 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءى سەسسياسىندا قىزمەتتەگى جاۋاپكەرشىلىگى مەن بىلگىرلىگى ەسكەرىلىپ, قازاق كسر حالكومى جانىنداعى ونەر ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ سايلانادى. وسى لاۋازىمدا ەڭبەك ەتكەن بەكتەنباي ءىلىپباي ۇلى مادەنيەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمىن جۇمسايدى. ۇلى وتان سوعىسى باستالار الدىندا ول وسكەمەن قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا دا حالىقتىڭ قيىندىقتى جەڭىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋعا وزىندىك ۇلەسىن قوسۋعا باسشىلىق جاساعانى مۇراعاتتاردا جيناقتالىپتى.
1951 – 1955 جىلدارى الماتىداعى فرۋنزە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ ەڭبەك ەتسە, بۇعان دەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى كادرلار سەكتورىنا جەتەكشىلىك جاساعان. وسىنداي كەزدەرى ول اينالاسىنا جاقسى, ىسكەر ادامداردى توپتاستىرىپ, ولاردىڭ وسۋىنە, قالىپتاسۋىنا بىردەن ءبىر سەبەپكەر بولعانىن بۇگىندە بىلەتىندەر ۇمىتپاي, ريزا پەيىلمەن ايتادى.
بەكتەنباي قوسىنوۆ الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان تۇستا دا ونىڭ شاپاعاتىن كورىپ, ءتالىم-تاربيەسىن العاندار از ەمەس ەكەن.
ۇلكەنگە ءىنى, كىشىگە اعا بولىپ, سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىرعان بەكتەنباي اعا 1961 – 1979 جىلدارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى ماراپاتتاۋ ءبولىمىن باسقارىپتى. ۇلكەن جۇرەكتى, اينالاسىنا نۇر-شۋاعىن توككەن ازاماتتىڭ جاقسىلىعىن ۇمىتپاعاندار مەن بالالارى تورەبەك, الماس, نەمەرەسى مالىك اسىل ازاماتتىڭ ارۋاعىن قاستەرلەپ, 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى مىندەت ساناپ, ساۋاپتى ءىستى باستاپ وتىر.
ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن, جاقسى ادامنىڭ ۇلگىسى بولعان ازامات, قوعام قايراتكەرى بەكتەنباي اعانىڭ جارقىن بەينەسى بىلەتىندەردىڭ جادىندا وسىلاي جاڭعىردى.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.