قازاق ادەبيەتىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تاماشا تابىسىن تانىتتى
تاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تويى جاقىنداعان سايىن ەلىمىزدىڭ ەركىن دامۋى ءومىردىڭ قاي سالاسىنا دا ەرەكشە اسەر-ىقپال جاساعانىن بۇرىنعىدان دا سەرگەك سەزىنە تۇسۋدەمىز. وسى جيىرما جىلدا وي بۇعاۋى دا شەشىلىپ, ءتىل شىدەرى دە الىندى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بولەكشە قاجىر-قايراتىمەن تانىلعان الاش ازاماتتارىنىڭ ءبىرى نەمات كەلىمبەتوۆ بولاتىن. 25 قاراشا كۇنى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ, «كورنەكتى تۇركىتانۋشى عالىم, جازۋشى, اۋدارماشى نەمات كەلىمبەتوۆ جانە تۇركىتانۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتەدى. وسى وقيعانىڭ قارساڭىندا تۇركيادا نەمات كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ ءتورت تومى جارىق كوردى. ءبىز بۇگىن بەلگىلى عالىم, اۋدارماشى ابدىۋاقاپ قارانىڭ سول جيىن جايىنداعى ارنايى جازىلىپ, ىستامبۇلدان جولدانعان ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
تۇركيانىڭ ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىندە 19 قاراشا كۇنى “قازاقستان ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلىنداعى قازاق ادەبيەتى جانە پروفەسسور نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ەڭبەكتەرى” اتتى جيىن بولىپ ءوتتى. جيىنعا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ, قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسى جانسەيىت ءتۇيمەباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, باسپا ءىسىنىڭ مامانى, مادەنيەت قايراتكەرى رايحان ماجەنقىزى, ەۋرازيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور حاياتي تۇفەكچيوعلى, «ديالوگ ەۋرازيا» پلاتفورماسىنىڭ باس حاتشىسى يسمايل تاس, عالىمدار, ىسكەر قاۋىمنىڭ وكىلدەرى, جۋرناليستەر قاتىستى. جينالىستا ن.كەلىمبەتوۆتىڭ تاياۋدا مەنىڭ اۋدارماممەن تۇرىك تىلىندە جارىق كورگەن “ ۇلىما حات”, “كۇنشىلدىك”, “قاريالار”, «ءۇمىت» كىتاپتارى تۋرالى ويلار ورتاعا سالىندى. اۆتوردىڭ “تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي مۇرالارى” جانە ء“ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى” كىتاپتارى وتكەن جىلى تۇرىك وقىرماندارىنىڭ قولىنا تيگەن ەدى. ء“ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى” كىتابى تۇرىك وقىرماندارىنىڭ ىزدەپ وقيتىن كىتابىنا اينالعاندىقتان بيىل قايتا باسىلىپ شىقتى.
جينالىستىڭ اشۋ ءسوزىن قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىسى, پروفەسسور جانسەيىت تۇيمەباەۆ نەمات كەلىمبەتوۆ كىتاپتارىنىڭ تۇرىك تىلىندە شىعۋىنا اۋدارماشىلىق قىزمەت ەتكەن بىزگە العىس ايتۋدان باستادى. ج.تۇيمەباەۆ تۇركولوگ عالىم رەتىندە ن.كەلىمبەتوۆتىڭ ءومىرىن جانە ەڭبەكتەرىن جاقسى بىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. تۇرىك تىلىنە اۋدارىلۋىمەن كەلىمبەتوۆ كىتاپتارىنىڭ ءتۇرىك-قازاق حالىقتارىنىڭ ورتاق قازىناسىنا اينالعاندىعىن ايتقان ج.تۇيمەباەۆ مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ ەكى ەلدىڭ مادەني جاقىنداسۋىندا ۇلكەن ءرول اتقاراتىندىعىن باسا كورسەتتى. ول سونىمەن قاتار, ادەبي شىعارمالاردىڭ ەكى حالىقتىڭ تىلدەرىنە كوبىرەك اۋدارىلۋىن قالايتىنىن ايتىپ, قازاق-تۇرىك حالىقتارىنىڭ دوستىق بايلانىستارىنىڭ نىعايۋى ءۇشىن بۇل اسا قاجەت, دەدى.
بۇدان كەيىن ءبىز ءسوز الىپ, نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ءومىرى مەن تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان كىتاپتارى تۋرالى مالىمەت بەردىك. ن.كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ تەك قازاق حالقىنا ەمەس, بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا تاربيەلىك ماڭىزىنىڭ زور ەكەندىگىن كورسەتتىك. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ماسەلەن, “ ۇلىما حات” اقش-تا وقىپ جۇرگەن پەرزەنتىنە ارنالعانىمەن, نەگىزىندە ول بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ جاستارىنا جازىلعانداي. وندا تۇركى حالىقتارىنىڭ تەرەڭ مادەنيەتى, فيلوسوفياسى, دۇنيەتانىمى جاستارعا تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزىلگەن. باسقا سوزبەن ايتقاندا, ن.كەلىمبەتوۆ “تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي مۇرالارى” اتتى زەرتتەۋ كىتابىندا كەلتىرگەن عىلىمي فاكتىلەردى قاراپايىم تىلمەن ءاربىر جاسقا اسەر ەتەتىندەي قىلىپ شەبەر سويلەتە بىلگەن. ەڭبەك وسىنىسىمەن دە قۇندى. ويتكەنى, عالىمداردىڭ جازعان كىتاپتارىن كوبىنەسە قاراپايىم حالىق, اسىرەسە جاستار وقي المايتىنى جاسىرىن سىر ەمەس. سوندىقتان عىلىمي دۇنيەلەردى كەيدە قاراپايىم تىلمەن حالىققا جەتكىزە جازۋ دا ماڭىزدى, مۇنىڭ ءوزى بولەكشە شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. ول اركىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءبىز ءوز سوزىمىزدە سونىمەن بىرگە نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستان ادەبيەتىندە وزىندىك ۇلكەن ورنى بار جازۋشى جانە زەرتتەۋشى ەكەنىنە دە باسا نازار اۋداردىق. ول كەڭەستىك كەزەڭدە, قازاقتاردىڭ تۇركىلىك ءتۇپ تامىرىنا تىيىم-شەكتەۋلەر قويىلعان ۋاقىتتا زەرتتەلمەگەن تاقىرىپتاردى زەرتتەپ, “تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي مۇرالارى” (تۇپنۇسقاداعى اتى – «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» – رەد.) اتتى ەڭبەكتى دۇنيەگە كەلتىردى. بۇل قازاق ادەبيەت زەرتتەۋلەرىنىڭ ماڭىزدى ءبىر تۋىندىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. ول مۇنىمەن قازاقتىڭ ادەبيەتىنىڭ ءتۇپ-تامىرلارى وتە ارىدە جاتقان ىرگەلى حالىق ەكەنىن دالەلدەيدى. كەلىمبەتوۆتىڭ تەك ادەبيەت زەرتتەۋشىسى عانا ەمەس, پروزاداعى ۇزدىك ەڭبەكتەرىمەن تانىلعان قالامگەر ەكەنىن كورسەتە كەلىپ, كەلىمبەتوۆتىڭ بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ جازۋشىسى ەكەنىن اتاپ وتتىك.
ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى ەۋرازيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور حاياتي تۇفەكچيوعلى ءسوزىن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, پروفەسسور ءجۇنىس سويلەتتىڭ كوپشىلىككە سالەمىن ايتا وتىرىپ باستادى. قازاقستاندى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاعان ول بۇل كەزەڭدە ەل وراسان زور ىستەردى اتقارعاندىعىن ايتتى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان تەك ورتالىق ازيا ايماعىندا ەمەس, بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىندا ماڭىزدى ءبىر ەلگە اينالىپ وتىر. ول سونىمەن قاتار تۇرىك – قازاق بايلانىستارىنىڭ ديناميكالىق كۇشىنە دە بيىك باعا بەردى. قازاقستان سوڭعى كەزدە ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالارىمەن دە كوزگە تۇسۋدە. قازاقستاننىڭ الەمدىك عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىنە ۇمتىلۋ بارىسىندا شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, عالىمدارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋى قۇپتارلىق. دەگەنمەن, بۇل سالادا تۇرىك عالىمدارىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ از بولىپ وتىرعانى وكىنىشتى دەگەن پروفەسسور تۇفەكچيوعلى ەكى ەل اراسىندا عىلىمي بايلانىستاردى كۇشەيتۋدىڭ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
مۇعلا ۋنيۆەرسيتەتىنەن جينالىسقا قاتىسقان جانە ەكى تومدىق “قازاق ادەبيەتى” كىتابىن الماگۇل يسينامەن بىرگە جازعان دوتسەنت كەنەن قوش تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قازاق ادەبيەتىندەگى دامۋشىلىقتارعا توقتالدى. ول 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ باقىتتى كەزەڭىنىڭ باستالعانىن كورسەتە كەلىپ, وسىدان كەيىن الەم ەلدەرىنىڭ قازاق ادەبيەتىن جاڭاشا تاني باستاعانىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, يۋنەسكو-نىڭ قامقورشىلىعىندا الەم بويىنشا اتالىپ وتىلگەن ابايدىڭ, جامبىلدىڭ, اۋەزوۆتىڭ, مۇسىرەپوۆتىڭ, مۇقانوۆتىڭ مەرەيتويلارى, ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىعى سىندى ءىس-شارالار قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن الەمگە تانىتقان, ءارى بەدەلىن كوتەرگەن.
تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى, دەدى كەنەن قوش, كەڭەستىك كەزەڭدە تىيىم سالىنعان ماعجان جۇماباەۆ, ءمىرجاقىپ دۋلات, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى سىندى ۇلى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىمەن قازاق حالقىنىڭ قايتا قاۋىشۋى بولدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىندىك سالت-داستۇرلەرى بولعانىنا دا توقتالعان قوش قازاق جازۋشىلارىنىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىن ادەبي تۋىندىلارىندا تاريحشىلارمەن بىرگە, كەيدە ولاردان تەرەڭ تالداپ وقىرمان قاۋىمعا جەتكىزۋ جونىندە تاماشا ادىستەرى بارىن ايتتى.
بۇدان كەيىن سوزگە شىققان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن ءبىرىنشى (تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇنى) تانىعان ەلدىڭ تۇركيا بولعانىن ايتتى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىمەن بايلانىستى تۇرىك جەرىندە اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا بۇكىل پلانەتادا يسلام الەمىنىڭ زور سىناقتان ءوتىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان ول بۇكىل ءدۇنيەدە مۇسىلمان دىنىندەگىلەردىڭ قادىرىن, بەدەلىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن جۇمىس جاسالىپ جاتقانىن, قازىردىڭ وزىندە اراب ەلدەرىن ارازداستىرۋعا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, كەلەشەكتە تۇركى دۇنيەسىندەگى دوستىق قارىم-قاتىناستاردى, ىنتىماقتاستىقتى بۇزۋ ءۇشىن دە مۇنداي جۇمىستاردىڭ جاسالۋى عاجاپ ەمەس. وسىنداي كەزەڭدە نەمات كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ تۇرىك تىلىندە شىعۋى ماڭىزدى جاي. ويتكەنى, ونىڭ ەڭبەكتەرى تۇركى دۇنيەسىنىڭ تۇتاستىعىنا, ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەدى. كەلىمبەتوۆ كىتاپتارى تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتىنىڭ ورتاق ەكەنىن, ءتۇبى-تامىرى ءبىر ەكەنىن كورسەتەدى.
س.ابدراحمانوۆ نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ تەك عالىم, جازۋشى رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەكە تۇلعالىق ەرەكشەلىكتەرىمەن دە دارالاناتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, نەمات كەلىمبەتوۆ باقىتتى جان. ويتكەنى, ول ەلىنىڭ تاۋەلسىز بولعانىن كوردى, ەڭبەكتەرىنىڭ جەتى تىلگە اۋدارىلىپ, ءدۇنيە جۇزىندە قابىلدانعانىن كوردى, «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى ەڭبەگىنىڭ اتاقتى فرانتس كافكا اتىنداعى سىيلىقتى العانىن كوردى دەي كەلىپ, ابدراحمانوۆ كەلىمبەتوۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ رۋحىن كورسەتەتىن, تاۋەلسىزدىكتە ايتىلۋعا ءتيىس جايلاردى ايتىپ كەتكەن جازۋشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
وسىدان كەيىن مىنبەگە كوتەرىلگەن «ديالوگ ەۋرازيا» پلاتفورماسىنىڭ باس حاتشىسى يسمايل تاس ەۋرازيانىڭ 100 نەگىزگى شىعارماسى دەگەن جوبا جوسپارى بار ەكەنىن ايتا كەلىپ, كەلىمبەتوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن وسى تىزىمگە كىرگىزۋگە لايىقتى دەپ تاۋىپ وتىرمىز, دەدى. قازاقستاننىڭ كەلەشەكتە ءمادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىمەن دە دامىعان ەلدەر قاتارىنا شىعاتىنىن ايتقان تاس كەلىمبەتوۆتىڭ ء“ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى” اتتى ەڭبەگىن وقىعانىن, ونىڭ وقىرمان قاۋىمعا جازىلعان حات, وقىرمانمەن سىرلاسۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. تاس تۇركيانىڭ ۇلتتىق اقىنى جانە ءانۇرانىنىڭ اۆتورى مەحمەت اكيف ەرسويدىڭ مىنا ولەڭ جولدارىمەن ءسوزىن اياقتادى. اسىعىس جازىلعان مىنا ماقالادا سوزبە-ءسوز اۋدارماسىن عانا كەلتىرەيىك.
“ۇمىتسىزدىك سونداي باتپاق,
تۇسسەڭ تۇنشىعاسىڭ.
قايراتتى دا قاجىرلى بول,
سوندا قۇتىلاسىڭ!
جاساعاندار ۇمىتپەن جاسايدى,
ۇمىتسىزدەر رۋحىن, وجدانىن كىسەندەيدى.”
كەزىندە تۇركىستانداعى قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان, قازىر تەلەديدار ءجۋرناليسى ايبالا پولات نەمات كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىندە تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويلار بارىن كورسەتە كەلە, ول دۇنيەدەن وتكەنمەن, ەڭبەكتەرىنىڭ ادامداردىڭ ومىرىنە شامشىراق بولۋىن جالعاستىراتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
باتىس قازاقستانداعى ماحامبەت وتەمىسوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ىستامبۇلداعى مارمارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوناعى مۇرات سابىر كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ جاستاردى ۇلتجاندىلىققا, ەلدىككە تاربيەلەيتىنىن اڭگىمەلەدى.
جينالىستىڭ سوڭىندا نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ۇلى, ىستامبۇلدا ىسساپارمەن جۇرگەن قازاقستان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ جينالىسقا قاتىسۋشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى.
سونىمەن, سەنبىدە, 19 قاراشا كۇنى ىستامبۇلدا وتكىزىلگەن جينالىستا عالىمدار مەن جازۋشىلار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنەن كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلگەنىن, الەمگە تانىلىپ, بەدەلگە يە بولعانىن ايتتى. نەمات كەلىمبەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ وسى ورايدا ماڭىزدى ۇلەس قوسقانى جانە تۇركى ەلدەرىندە ايرىقشا مانگە يە بولىپ وتىرعانى اتالىپ ءوتىلدى.
ابدىۋاقاپ قارا.
ىستامبۇل.