زامان كوشىنەن قالماۋ قامى

نەگىزگى ون باعىتتىڭ جەتىنشى باعىتى تىكەلەي ءبىلىم سالاسىنا, ياعني بىزگە قاتىستى. وسىعان ازى­راق توقتالساق دەيمىز. كەزىندە شىعىستىڭ ايدارىنان جەل ەس­كەن داۋىرلەرى دە وتكەن. مىسالى, تاريح پاراقتارى ورتا ازيادا قاعاز ءوندىرىسى ءVىىى عاسىردا جولعا قو­يىلعانىن ايتادى. ال ەۋروپادا قاعاز ءوندىرۋ XI-XII عاسىرلاردا, انگليادا ءXىV عاسىردا باستالدى. قازىر وزىق جۇرت ەۋروپا بولىپ وتىر. بۇرىن ولار بىزدەن ۇيرەنسە, ەندى بىزگە ولاردان ۇيرەنۋگە, الۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. «دۇنيە – كەزەك» دەگەن وسى. شىعىستان شىراي كەتىپ, باتىستىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ وتىر قازىر. عالىم اقجول باتىر ۇلى ء«الىپبي اۋىستىرۋ ءىسى. قاپى قالما, قازاق ەلى» دەگەن ماقالاسىندا «قاعازدى ويلاپ تاپقان قىتايعا قاراعاندا ايفون ويلاپ تاپقان امەريكانىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ تۇر. ەكى جەپ, بيگە شىقتى دەگەن وسى. ەندىگى گوي-گوي باسقا بوپ تۇر. ول قايتىپ الەمدىك وركەنيەتتىڭ بيىك اتتاقىرىنان كۇتىرلەتىپ جەم جەيمىز دەگەنگە كەپ تىرەلەدى», دەيدى. بىزدىڭشە, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ەڭ ءىرى ءۇش وزگەرىس – استانانىڭ اۋىسۋى, ءبىلىم جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر جانە جاڭا ءالىپبي. قازاق تاريحىنداعى «زار زامان» كەزەڭى مەن ابايدىڭ اراسى ءداۋىر تۇرعىسىنان ءبىر-بىرىنە جاقىن. «زار زامان» اقىن­دارى «ورىستان بەز» دەسە, اباي «ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا, ءبارى ورىستا تۇر... ورىستىڭ عىلىمى, ونەرى – دۇنيەنىڭ كىلتى», دەيدى. ابايدىڭ «ۇيرەن» دەگەنى دۇرىس بولىپ شىققانىن ۋاقىت كورسەتتى. اباي قوعامداعى وزگەرىستەردىڭ قىر-سىرىن تەرەڭىرەك ءتۇسىندى.

قازىرگى زامانىڭ ءوز كەلبەتى, ءوز سيپاتى بار. ماسەلە سونى تۇسىنە بىلۋدە. شيللەردىڭ «بەسسمەرتەن توت, كتو ۆەرەن سۆوەمۋ ۆرەمەني» دەگەن ءسوزى بار. بىزگە زاماننىڭ جۇرەك سوعىسىن, تامىر بۇلكىلىن تاپ باسىپ تاني ءبىلۋ زور مىندەت بولىپ تۇر. ءبىلىم جۇيەسى دە زامانعا ساي وزگەرىستەردى بويىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. ۇستازدار قاۋىمى وسىنى تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.

 جولداۋداعى التىن ارقاۋ بولىپ تارتىلعان جەلىنىڭ ءبىرى – ءتىل ماسەلەسى. «قازاقستاندىقتاردىڭ بولاشاعى – قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرۋىندە» دەپ كورسەتىلدى. وعان قوسىمشا «ورىس ءتىلىن ءبىلۋ ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى» دەيدى. ابايدىڭ ورىسشا وقۋى قازىر اعىلشىنشا بوپ وزگەرىپ تۇر. بۇل – تورتكۇل دۇنيەنى اربايتىن الەمدىك ءتىل. لاتىن قارپى ونىڭ بولات ساۋىتى.

ءالىپبي ماسەلەسىنە كەلسەك, كونە تۇرىك تايپالارى سوعدى, ۇيعىر, مانيحەي, براحمي, ەسترانگەلو, توحار جازۋلارىن دا بىلگەن. قازاق حالقى سوڭعى ءجۇز جىلدىڭ كولەمىندە اراب ءالىپبيىن, اراب ءالىپبيى نەگىزىندە جاسالعان توتە جازۋدى, لاتىن ءالفاۆيتىن ءھام كيريلليتسانى تۇتىنىپ كوردى. بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ بەدەرلى ءىزى تاريحتا قالدى. ەندىگى كەزەك لاتىن الفاۆيتىنە كەلدى. جەتىنشى بولىمدەگى اسا ماڭىزدى تۇستىڭ ءبىرى مىنا جولدار دەپ بىلەمىز: ء«وزىنىڭ تاريحىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, سونداي-اق زامانىنا لايىق, شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن, وزىق ءارى جاھاندىق كوزقاراسى بار قازاق­ستاندىق ءبىزدىڭ قوعامىمىز­دىڭ يدەالىنا اينالۋعا ءتيىس». مۇحتار اۋەزوۆ «اباي ەۋروپاعا بارعان­دا ارقاسىن شىعىسقا تىرەپ الىپ بارادى» دەگەن ەكەن. ءبىزدىڭ دە ارقامىزدى ءوز تاريحىمىزعا, ءوز مادەنيەتىمىزگە, تىلىمىزگە تىرەپ الىپ, وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋىمىز كەرەك بولىپ وتىر.

اباي قالشابەك,

«نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس

ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىنىڭ ترەنەرى