سەمەيدىڭ جاڭا ءتولتاڭباسى قاشان قابىلدانادى؟

ءيا, شاھاردىڭ «سەمەي» دەپ جاڭادان اتالۋى حالىق رۋحىن كوتەرگەن ءمانى زور شەشىم بولدى. وسىندايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ «قازاقتىڭ تاريحي تامىرىن جال­­عاعان, ءداستۇر مەن ەلدىكتى ۇي­لەس­تىرگەن تۇركىستان مەن سە­مەي­­دىڭ ورنى قاشاندا بولەك!» دە­گەن ۇلاعاتتى ءسوزى ويىما ورالا بەرەدى. 

قالا اتاۋى وزگەرگەننەن كەي­ىن, ونىڭ زاتىن, سونىڭ ىشىندە ءتول­تاڭ­باسىن وزگەرتۋ ماسەلەسى تۋ­ىندادى. ارينە, ەلباسىنىڭ تا­­عى ۇسىنىس بەرۋىن كۇتىپ وتىرۋ جا­راماس. جەرگىلىكتى تاريحشىلار مەن شىعارماشىلىق ادامدارى, كونەكوز قاريالار مەن مەكەمە باسشىلارى ورتاق ۇسىنىس جا­ساسا, قالالىق ءماسليحات دەپۋ­تات­تارى سوزبۇيداعا سالمايتىنى انىق. ويتكەنى يگى باستاما جال­عاسىن تاۋىپ جاتسا نەسى ايىپ؟! 

باسقا قالالاردىڭ ءتولتاڭباسى الدەقاشان وزگەرتىلگەنىمەن, سەمەي­دىڭ جاڭا ءتولتاڭباسى جوق. ەسەسىنە رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارى بولعان داۋىردە قولدانىلعان قالا گەربى ءالى دە زاڭسىز اينالىمدا ءجۇر. بۇل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ عوي. الاشوردا تۋ تىككەن سەمەي قا­لاسى ءتولتاڭباسىنىڭ ماسەلەسى وت­تىڭ باسى, وشاقتىڭ قاسىنداعى اڭگىمەگە يتەرە سالاتىن ۇساق-تۇيەك ەمەس, مۇندا قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇددەسى بار. سوندىقتان سە­مەيگە تاۋەلسىزدىگىمىزدى تايعا تاڭ­با باسقانداي ايعاقتاپ تۇرا­تىن ءتولتاڭباسى كەرەك. اباي­داي الىپتىڭ, شاكەرىمدەي شەجىرەنىڭ, مۇحتار مەن قايىمداي قازاقتىڭ قايسار ۇلدا­رى­نىڭ تالبەسىگىنە اينالعان كي­ەلى مەكەندە پاتشالىق گەرب نەگە زاڭسىز اينالىمدا ءجۇر؟ تاۋەلسىزدىگىمىزگە شيرەك عاسىر وتكەنىمەن ەسكى قۇلدىق تاڭ­باس­ىن­داي كوشەلەردە سامساپ تۇر. ال سەمەي قالالىق ىشكى سايا­سات ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايدار سا­دىرباەۆ «بۇل زاڭدى گەرب ەمەس. سون­­­دىقتان كىم قالاي پايدالانامىن دەسە دە ءوزى بىلەدى» دەيدى. وۋ, «گەرب» دەگەن قالانىڭ بۇرىنعى باس­­شىلارىنىڭ ءبىرى ايتقانداي, قايدا قويعىسى كەلسە دە قويا بەرەتىن «ساۋدا بەلگىسى» ەمەس قوي. بۇل ساياسي جانە يدەولوگيالىق مان­گە يە مەملەكەتتىك ءرامىز ەمەس پە؟! سەمەيدەن باسقا قالالار مەن اۋداندار ءتولتاڭبالارىن تاۋ­­ەلسىزدىك تالاپتارىنا ساي جا­ڭا­ر­تىپ الدى. ال سەمەيدىڭ ءتول­تاڭ­باسىن جاڭارتۋ ءىسى قالا باس­شى­لارىنىڭ قاساڭ كوز­قا­را­سىن تا­نىتىپ, قوزعال­مايتىن قا­را تاس سياقتى ءالى تۇر! 

قازاقستان ءۇشىن سەمەيدىڭ ورنى ايرىقشا. بۇل – ەجەلدەن ەلىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني استاناسى سانالاتىن كيەلى مەكەن­دەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا قا­لانىڭ جاڭا ءتولتاڭباسىن بە­كى­تۋ زامان تالابى. جالپى, سەمەيدىڭ ءتولتاڭباسىن جاڭارتۋ ما­سە­لەسىنىڭ كوتەرىلگەنىنە بي­ىل 16 جىلدىڭ ءجۇزى بولادى ەكەن. العاش رەت 2001 جىلى «سە­­مەي­گە جاڭا ءتولتاڭبا قا­جەت!» تاقىرىبىمەن دوڭگەلەك ۇس­­تەل وتكىزگەن ەدىك. وسى جىلدار ارالىعىندا 20 مارتە ءتۇر­لى دەڭگەيدەگى باسقوسۋلار ۇيىم­داس­­­تىرىلىپ, 35 ماقالا جازىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 26 جىلىنىڭ ىشىندە قالا جەتەكشىلىگىنە تا­عاي­­ىندالعان 9 اكىمنىڭ التاۋىنىڭ الدىندا بولدىق. بىراق بارلىق ۇسىنىسىمىز ناتيجەسىز اياقتالدى. ەگەر سەمەي قالاسىنىڭ جاڭا ءتولتاڭباسى قابىلدانسا, پاتشالىق گەربتىڭ اتى دا, زاتى دا كوزدەن كەتىپ, كوڭىلدەن ۇمىت بولار ەدى. قالا اكىمدىگى ەكى رەت زاڭدى تۇردە بايقاۋ وتكىزگەنىمەن جەڭىمپاز بولعان جاڭا ءتولتاڭبانى قابىلداۋ ماسەلەسىن ءتۇرلى جەلەۋمەن كەشىكتىرە بەردى. مۇ­نىڭ استارىندا كەيبىر جات پي­عىل­داعى توپتاردىڭ قالانىڭ 300 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ نيەتى بولۋى مۇمكىن. قازىرگى قالا اكىمى ەرماك ساليموۆ تە ءوز سوزىندە «سەمەيگە 1000 جىل ەكەنىن دا­لەل­­دەي الماساڭىزدار, وندا 300 جىلدىقتى تويلايمىز!» دەپ قالدى. قالا بيلىگى وسى ما­لىم­دەمەسى ارقىلى تۇرعىندار ارا­سىنا سىنا قاققانداي. بۇل ەلدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلە بولعاندىقتان مۇنداي باستامالارعا اباي بولۋىمىز كەرەك. ياعني, وتارلاۋشىلاردىڭ بەكەت سالعان جىلىن اتاۋدىڭ ەش قاجەتى جوق.

قالا تاريحىن قازىرگى سەمەي­دىڭ ورنىندا تۇرعان (840-950 جىلدار) قيماق قاعاناتىنىڭ استا­ناسى بولعان قيماقيا قا­لا­­سىنىڭ ىرگەتاسى قالانعان كە­زىنەن باستاماي (قاراڭىز: «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى», 10- توم, «سەمەي», 114-بەت, 6-توم, «قيماق قاعاناتى», 557-بەت), كەرىسىنشە قالادان 18 شاقىرىم جەردەگى (قازىرگى «ستارايا كرەپوست» ەلدى مەكەنى) وتارلاۋشى پاتشا اسكەرىنىڭ ات قوراسى مەن ميسسيونەرلەرىنىڭ تۇراعى بولعان «سەم پالات» بەكەتى كەزىنەن باستاۋ تاريحىمىزعا جاسالعان قيانات. عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا, سەميپالاتنىي بە­كەتى سۋ تاسقىنىنا ءجيى ۇشى­را­عاندىقتان, بۇگىنگى سە­مەي قالاسىنىڭ تۇرعان ورنى­نا 1776 جىلى كوشىرىلىپ تۇ­­راق­­تاپ قالادى. بۇل تۋرالى سول كەزدە سەمەي جەرىنە كە­لىپ, «جەتى ساراي» اتالعان بۋد­دا عيباداتحاناسىنىڭ قي­ران­­دىلارىن كورگەن ورىس زەرت­­تەۋشىسى پ.س.پاللاس ءوز كۇندەلىگىندە «سەم پالات» – قازىرگى «ستارايا كرەپوست» اتالاتىن جەردە سالىنعان. دولون, بەلوكامەنكا, ستەكليانكا, گلۋحوۆكا سياقتى قاراپايىم ورىس بەكىنىس-ستانيتساسىنىڭ ءبىرى. ەرەكشەلىگى, «سەم پالاتتىڭ» «جەتى سارايعا» بايلانىستى اتالۋى عانا جانە «سەم پالات» قازىرگى سەمەيدىڭ ورنىنداعى بەكىنىس ەمەس» دەپ جازادى. وسى ارادا «سەم پالات» (جەتى شاتىر) پەن «سەم پالاتا» (جەتى ساراي) سوزدەرىنىڭ ۇقساستىعىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. جالپى, ورىس اسكەرى كەلەردىڭ الدىندا بۇل جەردە (1635-1758 جىلدارى) قالماقتىڭ زوردشينحيد قالاسى تۇرعان ەدى. بۇل قالاشىق جوڭعار مەملەكەتى كۇيرەگەن سوڭ, ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان بولاتىن. اتالعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, سەمەي قالاسىنا 300 جىل ەمەس, 1177 جىل بولادى.

سوندىقتان جوعارىداعىداي ءۇستىرت شەشىم قابىلداماس بۇ­رىن, كاسىبي تاريحشىلار مەن ار­حە­ولوگتاردان جاساقتالعان زەرتتەۋ توبىن قۇرىپ, عىلىمي ناتيجەلەردى قوعامعا جەتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل تاراپتا سە­مەي­لىك عالىمدار زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن ۇزاق جىلداردان بەرى ناتيجەلى جۇرگىزىپ كەلە جاتىر. وسى رەتتە قالا تاريحىنىڭ كونە باستاۋى تۋرالى ارحەولوگ ا.يسين, تاريحشى م.كارىموۆ, ول­كەتانۋشى ءا.سادۋاقاسوۆ باس­­تاعان كاسىبي ماماندار دا كوتە­رگەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ەل­­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بو­لاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ء«اربىر جۇرت تاريحتان وزىنشە تاعىلىم الادى, بۇل – اركىمنىڭ ءوز ەركىن­دە­گى شارۋا. بىرەۋگە ءوزىڭنىڭ كوز­قاراسىڭدى ەرىكسىز تاڭۋعا ەش­قاشان بولمايدى. بىزگە تاريح تۋ­رالى وزدەرىنىڭ سۋبەكتيۆتى پاي­ىمدارىن تىقپالاۋعا دا ەش­كىمنىڭ قاقىسى جوق», دەدى. ءبىز­دىڭ قالالارىمىزدىڭ باسىم بولىگى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقاندىقتان تاريحي جاستارى دا شامالاس. ياع­ني, مىڭجىلدىق تاريحتى ح­ا­لىق­ارالىق قوعامداستىققا دا­لەل­دەنگەن تۇركىستان, تاراز, الماتى قالالارىن اتاساق تا جەتكىلىكتى. سەمەي قالاسىنىڭ جاڭا ءتولتاڭباسىندا دا وسى كونە تاريح كومبەسى كورىنىس تاپسا دەيمىز.

ايدىن ىرىسبەك ۇلى, «تۋعان قالام – سەمەيىم!» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى

سەمەي