ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق.
جىلدىڭ سوڭعى كۇنى باستىق بۇيىرا سويلەدى: – ءاي, اكپىر-اي! تاك, بىلاي: «جۇمىستان كەشىككەنى ءۇشىن, قىزمەت بابىن پايدالانىپ, سوپاققا وشىككەنى ءۇشىن, ىشكىلىك ىشكەنى, ايىقتىرعىشقا تۇسكەنى, تاپسىرمانى ورىنداماعانى ءۇشىن, جۇمىس كەزىندە قورىلداعانى ءۇشىن, قىزمەتىنەن الىنسىن». – باكە, كىم سوندا؟ – كىم بولۋشى ەدى, قۇرباسوۆ جارىلسىن! – ويپىرم-اي, باكە, بۇل ەندى باستىقتاردىڭ جۇمىسى عوي, جارىلسىن جوعارىداعى ناكەڭنىڭ ءىنىسى عوي... – نە دەيدى؟ ! سولاي ما؟ وندا... قاپى قالما, جاڭاعى بۇيرىقتى ءوشىرىپ, جاڭاسىن جاز كوشىرىپ... * * * – ءاي, اكپىر-اي! تاك, بىلاي: «جۇمىستى ادال ىستەگەنى ءۇشىن, جۇمىس ۋاقتىسىندا ىشپەگەنى ءۇشىن, قوعامشىل بولعانى ءۇشىن, قىرىق جاسقا تولعانى ءۇشىن, جىل بويى سەنىمدى اقتاعانى ءۇشىن, قوعام مۇلكىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعانى ءۇشىن, ءجۇز مىڭ تەڭگە سىيلىق بەرىلسىن. بۇكىل ۇجىمعا تانىلسىن!» – باكە, كىم سوندا؟ – كىم بولۋشى ەدى, قۇرباسوۆ جارىلسىن. – وھو, مىناۋىڭىز قاتىپ كەتتى!
* * * سول سىيلىق العان جارىلسىن جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنى تاعى دا ايىقتىرعىشقا جاتىپ كەپتى. اكىم ىسقاق شىمكەنت
سول ءۇشىن...كەز كەلگەن بالىقشى قارماق سالىپ وتىرىپ قالعىپ كەتىپ, كوزىن اشقاندا الدىندا تىپىرلاپ التىن بالىق جاتقانىن كورگىسى كەلەدى... كەز كەلگەن بويجەتكەن ءتاتتى ءتۇس كورىپ ويانعانىندا, وزىنە جىميا قاراپ تۇرعان تاق مۇراگەرىن كورگىسى كەلەدى... ەرجەتكەن ءجاسوسپىرىم اتاۋلى تۇسىندە عانا ەمەس, وڭىندە دە حانشايىمدى كوز الدىندا كورگىسى كەلەدى. ياعني, بۇل توستى جەمىس ىشىندەگى قۇرمەتتىسى – ءسابىز ءۇشىن الايىق! ويتكەنى ءسابىزدىڭ كوز جانارىنىڭ كورگىشتىگىن ارتتىراتىنى باياعىدا-اق دالەلدەنگەن.
* * * وزەن ۇستىندە ارقاسىندا ۋلى جىلانى بار تاربيعان تاسباقا جايمەنەن جىلجىپ كەلە جاتىر. جىلاننىڭ ويى: «ەگەر شاعىپ السام عوي, سىلكىپ ءتۇسىرىپ كەتەدى…» تاسباقانىڭ ويى: «سىلكىپ تۇسىرۋگە ارەكەت قىلسام, وندا شاعىپ الادى…» ياعني, بۇل جالعاندا جۇپتاسا ىلگەرى جىلجۋ پەشەنەگە جازىلعان ەكەن, ءتۇسىنىسىپ, ءتىل تابىسا عۇمىر كەشۋ ءۇشىن وسى توستى الىپ قويالىق.
* * * ءبىز دۇنيەگە كەلگەندە شىر ەتىپ ايعايلاپ كەلەمىز دە, قايتىس بولعانىمىزدا ەل-جۇرتتى جىلاتىپ كەتەمىز. سوندىقتان, وسى توستى بۇيىرعان تىرلىكتە ۇنەمى ەمەن-جارقىن جايدارى ءجۇرۋ ءۇشىن الىپ قويساق.
باستىق بولىپ نەم بار ەدى!..پىقىپ عۇمىردان باز كەشىپ قۇسا بولىپ جۇرگەنىندە جەلتوقساننىڭ اقىرعى كۇنى اۋىلدان بالا كەزدەن بىرگە وسكەن سىنىپتاس تا سىرلاس دوسى ىلدەباي كەلگەندە قۋانعانى سونشالىق, قۇشاقتاپ كورىسىپ, ءاي-شايعا قاراتپاي ايدىك دامحاناعا الىپ كىرىپ, «ەسكى جىل ەكىركەسىن» ماندە ەكى قايتارا تىلەك ايتىلىپ ىشكە «ەل قونعان» ساتتەن ءسوز تىزگىنىن ءوزى الدى. – ىلدەكە-اي, كەلگەنىڭ عاجاپ بولدى! قۇسا بولىپ قۇلاۋعا شاق قالىپ ەدىم! شەر-مۇڭىمدى تىڭداپ كورشى... «نە بوپ قالدى ەكەن!؟» دەرسىڭ... توق ەتەرى, بەكەر باستىق بولدىم با دەيمىن. ەل قاتارلى جاقسى ەدى, باستىق بولامىن دەپ بورداي توزدىم ەمەس پە! انا قىتايدىڭ كونفۋتسي دانىشپانى: «ادامنىڭ شىن قالپىن بىلگىڭ كەلسە – باستىق ەتىپ, قولىنا بيلىك بەر» دەگەنى ايداي انىق ەكەن... باستىق بولعان كۇننەن-اق بۇرىنعى پىقىپ كەلمەسكە كەتتى... باقىرىپ-شاقىرۋعا, جەر تەپكىلەپ ءشات-شالەكەي بولۋعا تۋرا كەلدى. الدىمەن بۇرىننان بىرگە كەلە جاتقان قىزمەتتەستەر تەرىس اينالدى. الدىمنان كەلسە تىستەپ, ارتىمنان كەلسە تەۋىپ تەپەرىش كورسەتتىم... بۇرىنعى سىپايى دا كىشىپەيىل قالپىمنان جۇرناق تا قالماپتى. قارسى كەلگەن ءۇش-تورتەۋىن قىزمەتتەن قۋىپپىن. ءبىرازىن توپەلەپ وزىمشە ء«تاۋباسىنا» كەلتىرىپپىن... قاراپايىم كەزىمىزدەن «قارا ناندى بولە جەپ كەلگەن» قىزمەتتەستەرگە قىرعيداي ءتيىپ قارا باستىم ەمەس پە؟! ءاي, يتتىكى-اي, باستىق بولىپ نەم بار ەدى!.. باستىقسىڭ عوي دەپ اعايىن-تۋىس جاعداي ايتىپ جالپايىپ كەلەدى. ءبىرىن بىتىرەسىڭ, كوبىنە كۇشىڭ كەلمەيدى. كوبىسى ء«بۇيتىپ باستىق بولعانىڭدى ۇرىپ قويىپپىن» دەپ كىجىنىپ كەتىپ قاراسىن مۇلدەم باتىرادى... مۇندايدا دوس-جاراننىڭ دا ءوتىنىشى كوبەيەدى. كومەكتەسكەن بولاسىڭ... ءاي, بىراق كوبىنىڭ «قىشىعانىن» ءدوپ باسۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن... الدى-ارتىما قاراسام, بۇرىنعى دوس-جاراننان دا جۇرداي بوپپىن. مىنەزىمدە يت مىنەز ەكەن... ايەلىم: «باستىق بولىپ بولمىسىڭ اشىلدى. ويپىر-اي, انىق جىلقى, كىم بىلگەن, جىلقىنىڭ تەكسىزى ەكەنسىڭ! الدىڭداعىنى تىستەپ, ارتىڭداعىنى تەۋىپ, ويسىز-قىرسىز وسقىرىنىپ, بالا بەزىپ, قىز قاشىپ – كىمىڭ قالدى سەنىڭ-ەي؟!» دەپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ ەڭىرەپ الادى, – دەپ پىقىپ, ارا-اراسىندا جوپەلدەتە قۇيىلعان ۇرەمكەنى توڭكەرىپ تاستاپ وتىرعانى ەسىندە. قاسىنداعى «اۋىلبايسكي» دوسى نە دەسىن, مۇنىڭ بۇلقىنا ايتقان «بۇيدالى سوزدەرىن» ۇيىپ تىڭداپ باس شۇلعىپ وتىرىپ, ءبىر مەزەتتەردە ءتىلى كۇرمەلە: «پىقىپ, باستىق ەكەنىڭ راس بولسا مەنىڭ ءبىر بالامدى قاراماعىڭا قىزمەتكە ال, الدا جاقسىلىعىڭدى جاسا» دەپ سوناۋ يت ارقاسىنان ات ارىلتىپ كەلگەندەگى ءوتىنىشىن ايتىپ قالعان بولاتىن. سودان كوپ وتىرىپتى... ءاجىڭ-گۇجىڭ اڭگىمە ايتىلىپتى. نە كەرەك, ءسوزدىڭ سوڭى پىقەكەڭ مىنا كەلگەن يت جىلىندا اۋىل دوسىمەن دە ىرىڭ-جىرىڭ كەرىلدەسىپ كەڭىردەك بارىسىپ... نە كەرەك, ول: «دوسىم دەپ كەلىپ ەدىم, ءبىر ءوتىنىشىمدى ورىندار دەپ ەدىم... ناعىز يت ەكەنسىڭ, بۇيتكەن باستىقتىعىڭدى باسىڭا بۇرك... ۇققانىم – كومۋسىز قالارسىڭ», دەپ كەتە بارىپتى...
ەرسۇلتان ماعجان
تالدىقورعان
تاريحي كۇنفابريكا قاقپاسىندا قاقايىپ وتىراتىن كۇزەتشى شال جىلدىڭ العاشقى كۇنى تسەح جۇمىسشىسى ميكونى جەلكەسىنەن تۇيگىشتەپ ديرەكتوردىڭ الدىنا دەدەكتەتكەن كۇيى ءبىر-اق اكەلدى. يتەرىسە-جۇلقىلاسىپ ەنگەن ەكەۋىنە باستىق اڭ-تاڭ. كۇزەتشى شال ءبىر قولىمەن ۇستاعان ۇرىسىن شەڭگەلدەي سىعىمداپ, ەكىنشىسىمەن دورباداعى بالالار بۇت كيىمىن ۇستەل ۇستىنە ۇيە باستادى. – جولداس ديرەكتور, ۇرىنى ۇستادىق. شىعار ەسىكتە شاپ بەردىك, بالەمدى. ءوزىمىزدىڭ ءونىم, بالالار كالگوتكيى... قاباعىن قارس ءتۇيىپ, قاھار شاشۋدىڭ ورنىنا – ديرەكتوردىڭ جانارى جايناپ, وڭىنە قان جۇگىرىپ, ىستەپ وتىرعان ءىسىن تاستاي-ماستاي: – نە دەيدى؟ قاتەلەسىپ تۇرعان جوقپىسىز؟ – دەدى دە جۇگىرە باسىپ كۇزەتشىنىڭ قاسىنا جەتىپ كەلدى. كۇزەتشى شال ميكونى نۇقىپ: – سەنبەيسىز بە؟ ۇرلىقشىنىڭ وزىنەن سۇراڭىز. سابازدىڭ سازايىن بەرۋ كەرەك! – دەپ جاتىر. ۇرى نە دەسىن: «العانىم راس ەدى» دەپ ءمۇساپىرسىپ مىڭگىرلەدى. ديرەكتور ۇرىنى قۇداسىنداي دەرەۋ قۇشاقتاپ ماڭدايىنان مەيىرلەنە ءسۇيدى... بۇعان اڭ-تاڭ بولىپ الاقتاعان كۇزەتشى جۇرەگىن ۇستاپ, جانىنداعى ورىندىققا قيسايا كەتتى. ديرەكتور: – ايتىڭىزشى, اعاسى, – دەدى كۇزەتشىگە ك ۇلىمسىرەپ, – فابريكا ءونىمىن ۇرلاپ بارا جاتقان سۋىققولداردى سوڭعى رەت قاشان ۇستاپ ەدىڭىز؟.. – ۇمىتپاسام, ءسىرا, ەكى جىلدان استى-اۋ دەيمىن... – كوردىڭىز بە, ۇرى دەپ ۇستاعان ميكو بۇگىن بىزگە قانداي قۋانىش اكەلىپ تۇرعانىن. بۇل, بىلەسىز بە, ءبىزدىڭ ونىمگە ەل-جۇرتتىڭ نازارى اۋدى دەگەن ءسوز. ياعني ءونىمىمىزدىڭ ساپاسى ارتقانى... ساپاسىز نارسە كىمگە كەرەك؟ مۇنداي قۋانىش ءۇشىن شامپان اتىلسىن! قانەكي, ءبارىڭىز دە ستولعا جاقىنداڭىزدار! بۇگىن – يت جىلىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى – تاريحي كۇن! ءونىمىمىزدىڭ ساپاسى جاقسارعانى ءۇشىن, جولداستار! تارس!..
پەتر گونكوۆ
شىرشا جانىنداعى جىميىس31 جەلتوقسان كۇنى سىرتتا جاۋىن سەبەلەپ تۇردى. «ال كەرەك بولسا, الاي-دۇلەي نوسەر!» – دەپ كەيىدى قالتالى قيلىباي. سالدەن سوڭ جاۋىن توقتاپ, كۇن شايداي اشىلىپ, قيلىباي كۇنگە قىزدىرىنىپ الدى دا, كەشكىسىن باۋ-باقشاسىنان قۇشاعىن تولتىرا گۇل ج ۇلىپ كەلدى دە كوزتانىستارىن مەرەكەمەن قۇتتىقتاۋعا جينالدى. ە, نەسىن ايتاسىڭ, جاڭا جىلدى اۋستراليادا قارسى العانعا جەتەرى جوق… * * * اياز اتا كىشكەنتاي كەرىمبەككە: – الاقانىڭدى توس, مەن ۋىسىڭا ءتاتتى سالا قويايىن, – دەيدى. – ماعان ەمەس, ونىڭىزدى اكەمە ۇسىنىڭىزشى. – سەن نە, ءتاتتىنى ۇناتپاۋشى ما ەدىڭ؟ – جوع-ا. اكەمنىڭ الاقانى ۇلكەندەۋ عوي… * * * ەكى ستۋدەنتتىڭ اڭگىمەسى: – جاڭا جىل مەرەكەسى تۇنىندە قايدا وتىرامىز؟ – بىلتىر «اگەنتتە» بولدىق, بيىل «فەيسبۋكتە» وتىراتىن شىعارمىز... * * * ەركەكتىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنىڭ ءۇش ساتىسى: 1. ەڭ اۋەلى اياز اتانىڭ الداۋىنا سەنەدى. 2. «اياز اتا الداپ ءجۇر ەكەن عوي» دەپ سەنبەيتىن بولادى. 3. ءوزى اياز اتا بولىپ, بالالاردى الدايدى. * * * جاڭا جىل قارساڭىندا اياز اتا بولىپ كيىنىپ العان ەكى اكتەردىڭ ءبىرى ەكىنشىسىنە ءوتىنىش بىلدىرەدى: – مۇمكىندىگىڭ بولسا ءبىزدىڭ ۇيگە بارىپ, بالا-شاعامدى مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاپ شىعاسىڭ با؟ – نەگە مەن؟! ءوزىڭ بارمايسىڭ با؟ – تۇسىنەسىڭ بە, مەن قىزمەتىم ءۇشىن كوپ اقشا سۇرايمىن. * * * ەكى ورمانشىنىڭ ايەلى اڭگىمەلەسىپ تۇر: – مەنىڭ كۇيەۋىم ماعان ارناعان سىيلىعىن ءداستۇر بويىنشا شىرشانىڭ استىنا تىعىپ قويىپتى. – ول قانداي سىيلىق ەكەن؟ – الدىمەن قالىڭ ورماننىڭ ىشىنەن سول شىرشانى تاۋىپ الۋ كەرەك.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر