كوپ كۇرمەۋدى شەشەتىن كۇرەجول

«باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولى تۋرالى بايان جوسپارلى جۇمىس جەتىستىككە جەتكىزەدى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حا­لىق­ارالىق اۆتوجولىنىڭ جالپى ۇز­ىن­­دىعى 8445 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 2787 شاقىرىمى ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنان وتە­دى. ال وسى جوباداعى قىزىلوردا وب­لى­­­سىنىڭ ۇلەسى – 812 شاقىرىم. ەلىمىزدەگى اۆتوموبيل جولدارى سالاسىن دامى­تۋ­عا نەگىزدەلگەن مەگا-جوبانى ءجۇ­­زەگە اسى­رۋعا قوماقتى قارجى بولىنۋدە. ءوت­كەن جىلى ەلىمىز بويىنشا اۆتوباننىڭ 417 شاقىرىمدىق قۇرىلىس جۇمىس­تا­رى ءۇشىن 79,1 ملرد. تەڭگە بولىنسە, بي­ىل ەكى ەسەگە ارتتى. ياعني, ۇستىمىزدەگى جى­لى سالىنۋعا ءتيىس 850 شاقىرىم جول­عا بولىنگەن 153 ملرد. تەڭگە ماق­سات­تى يگە­رىلىپ جاتىر. حالىقارالىق ءدالىز ەلىمىز بويىنشا ءوندىرىس ورىندارى مەن شا­­­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا جول اشتى. بۇگىندە 21 ءوندىرىس وشا­عى مەن 200-گە جۋىق كاسىپورىندار ەل ەكونوميكاسىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىر. دەمەك, ولار ايىنا 4,17 ملرد. تەڭگەگە قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە يە. ەلىمىز وسى حالىقارالىق جوباعا قا­تىسۋ مۇمكىندىگىنە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك قاۋ­ىم­داستىق الدىنداعى بەدەلى ارقاسىن­دا قول جەتكىزىپ وتىرعاندىعىن ايرىق­شا اتاپ وتكەن ءجون. الەم ەكونو­مي­كا­سىن­دا قارجى داعدارىسى باستالعان تۇس­تا, اۆتوموبيل جولدارى سالاسىن دامى­تۋ­عا باعىتتالعان جوباعا 10 ملرد. اقش دول­لارى كولەمىندە قارجى ءبولۋى تاۋە­كەلدى ءىس ەدى. رەسەي, قازاقستان جانە قى­تاي مەملەكەتتەرىن جالعاستىراتىن اۆتوبان قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋدا ۇلەسى با­­­­سىم بۇكىلالەمدىك بانك ءوزىنىڭ 65 جىل­دىق تاريحىندا العاش رەت جول سالاسىنا وسىنشا مولشەردە قارجى قۇيىپ وتىر. وبلىسىمىز بويىنشا بيىل 79 ملرد. تەڭگەنىڭ جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋ جانە 500 شاقىرىم جول سالۋ جوسپارلانۋدا. كۇرەجول قۇرىلىسى باستالعالى بەرى 66,3 ملرد. تەڭگە يگەرىلدى. جوبا بويى­ن­شا وڭىرىمىزدە 5 باس مەردىگەر كومپانيا جۇمىس ىستەۋدە. ولار: «ساليني» اق, «اك­كورد وكان» بىرىككەن كاسىپورىنى, «يمپرەزا» اق, «ازەركورپۋ» اق, «تودي­­ني» اق. اتالعان كومپانيالاردىڭ بار­لىعى بيىلعا جوسپارلانعان جۇ­مىس­تى ۋاقى­تىن­دا اياقتاپ كەلەدى. وسى جوبا بوي­ىنشا ايماقتا 17 مىڭعا جۋ­ىق ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. سونىڭ ءىش­ىن­دە تىكەلەي جول قۇرىلىسىنا 5140 ادام جۇمىل­­دى­رىلعان. ونداعى 346 ادام شەتەل ما­ماندارى بولسا, 3384 جۇمىسشى جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇرعى­ن­دارى. ال 1410 ادام باسقا وبلىستاردان كەلىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇدان باسقا 11808 ادام جول قۇرىلىسى ماتەريالد­ا­رىن دايىن­داي­تىن, اۆتوكولىك, تەمىر جول كولىگى جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ جۇ­مىس­تارىنا جۇمىلدىرىلعان. جو­با­عا ءۇش مىڭنان اسا قۇرىلىس تەحنيكا­لا­رى تار­تىلعان. سو­­نىمەن بىرگە, 18 اسفالت-بەتون زاۋى­تى, 6 تسەمەنت-بەتون زا­ۋىتى جانە 13 تاس ۇن­تاق­تاۋ قون­دىر­عى­لارى بار. مەر­دىگەر­لەر­دى تەمىر-بەتون بۇي­ىم­­دارى­مەن قىزىل­و­ر­دا قالا­سىن­داعى «كسميك» جشس, «قۇ­رى­لىس» اق جانە قازالى اۋ­­­دانىنداعى «مەس­تووترياد-1» جشس قامتاماسىز ەتۋدە. بۇگىندە وبلىس اۋماعىنداعى جۇ­مىس­تار جۇيەلى جانە جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىپ جاتىر. ەرۇلان ءجۇنىسوۆ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىستىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى.   بۇل جوبا نەسىمەن قۇندى؟ تاۋەلسىز قازاقستان بيىل ءوزىنىڭ ازات­تىق العانىنا 20 جىل تولۋىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. بۇل ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا­لاردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. ەل ەگەمەندىگىن الىپ, دامۋ باعىتىمىز نارىقتىق ەكونو­ميكاعا كوشكەننەن كەيىن مەملەكەتىمىزدە مىڭداعان مەكەمەلەر قۇرىلدى. سونىڭ ءبىرى – «دورستروي» جشس 1996 جىلى ىرگەتاسىن قالادى. ءبىزدىڭ كومپانيا بي­ىل نارىقتاعى 15 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعاننان كەيىن جول قۇرىلىسى سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم. قاراپايىم جۇمىسشىدان ينجەنەرگە دەيىن كوتەرىلدىم. دەگەنمەن, 90-جىلدار­دىڭ باسىنداعى توقىراۋ كەزىندە ءبىزدىڭ مەكەمە دە جابىلىپ قالدى. ءسويتىپ, جۇمىسسىز قالدىق. سودان جىگىتتەر بىرىگىپ, ءوز ءىسىمىزدى قولعا الۋدى جوسپارلا­دىق. سونىڭ نەگىزىندە وسى «دورستروي» كومپانياسى ومىرگە كەلگەن ەدى. ال­عا­شىندا جۇمىستىڭ ءىرى-ۇساعىنا قاراماي ىستەي بەردىك. اۋلا, اۋىل جولدارىن ءجون­دەدىك. ويتكەنى, تاجىريبە جيناۋ كەرەك ەدى. سونىمەن قاتار, ءوزىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىمىزدى دە دالەلدەۋ الدىمىزدا تۇردى. ءسويتىپ مۇناي كومپانيالارىنان ۇسى­نىس­تار تۇسە باستادى. كەيىننەن قىزىل­وردا – جەزقازعان اۆتوجولىنىڭ قۇرى­لى­سىن قولعا الدىق. سولايشا, جىل ءوت­كەن سايىن جۇمىس اۋقىمى دا ارتا ءتۇستى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ۇجىمدا 600-گە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. 2008 جىلى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى باستا­لادى دەگەن شاقتا ءبىز رىنوكتاعى ءوز ور­نىمىزدى تاۋىپ, تاجىريبەلى مەكەمە­لەر­دىڭ بىرىنە اينالعان ەدىك. دەگەنمەن, ما­مانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالدى. ويلانا كەلە, مەكەمەنىڭ جانىنان «تەحمامان» قايتا دايارلاۋ مەكتەبىن اشۋدى كوزدەدىك. سول بويىنشا جول قۇرىلى­سى­نىڭ ماماندارىن دايىندادىق. وسى كۇن­گە دەيىن «تەحمامان» 800 ادامدى قاي­تا وقىتىپ شىقتى. ولاردىڭ بارلى­عى جول قۇرىلىسى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جاتىر. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كۇ­رەجولىنا قاتىستى تەندەرلىك جۇمىستار 2009 جىلى ءوتتى. ارينە, جول قۇرى­لى­سىن سالۋدى شەتەلدىك كومپانيالار جە­ڭىپ الدى. سودان بىلتىر جۇمىس باستال­عاندا ولار جەرگىلىكتى جەردەگى مەكەمەلەردى وزدەرىنە قوسالقى مەردىگەرلىككە شا­قىرا باستادى. ءبىز يتاليالىق «ساليني» اق-پەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, جۇمىستى باستاپ كەتتىك. قازىرگى كەزدە قارماقشى اۋدانى مەن بايقوڭىر قا­لاسىنىڭ اراسىنداعى 70 شاقىرىم جول­دى سالىپ جاتىرمىز. وسى ۋا­قىت­قا دەيىن ءبىز جۇمىستىڭ 65 پايىزىن اياقتاپ قويدىق. كەلەر جىلى وزىمىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتى تولىعىمەن بىتىرەمىز دەپ وتىرمىز. بۇل جوبا نەسىمەن قۇندى؟ ەڭ ال­دىمەن ءبىز حالىقارالىق دارەجەدە ءتا­جىريبە جينايمىز. ودان كەيىن ءوزىمىز­دىڭ كادرلارىمىزدى دايىندايمىز. مى­­سالى, جول قۇرىلىسىنا ءبىز جوعارى وقۋ ورىندارىن ەندى بىتىرگەن مامان­داردى تارتتىق. ولار وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 3 جىلدىق تاجىريبە جينادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. تەح­ني­كالىق بازامىزدى دا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىپ جاساق­تادىق. وسى ارقىلى ءبىز حالىقارالىق اۆتوجول قۇرىلىسىنا تىكەلەي قا­تى­سۋ­عا مۇمكىندىك الامىز. الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىك كومپانيالارمەن يىق تىرەسەتىندەي جاعدايعا جەتەمىز دەپ وي­لايمىن. بۇل ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن دە, جەكەلەگەن كومپانيالار ءۇشىن دە ءۇل­كەن پايدا بولماق. مۇراتبەك تىلەۋليەۆ, «دورستروي» جشس ديرەكتورى.   دەرەك پەن دايەك (مەردىگەر كومپانيالار بويىنشا جۇمىستىڭ ورىندالۋ كورسەتكىشى) «ساليني» اق - جول جامىلعىسى بويىنشا جىلدىق جوسپار 175 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 130 شاقىرىم. - نەگىزگى قاباتتى ورنالاستىرۋ بويىنشا جىلدىق جوسپار 150 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 128 شاقىرىم. - جەر جۇمىستارى بويىنشا جىلدىق جوسپار 3056 مىڭ م3. ناقتى ورىندالعانى 1992 مىڭ م3. «اككورد وكان» بك - جول جامىلعىسى بويىنشا جىلدىق جوسپار 47 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 22,4 شاقىرىم. - نەگىزگى قاباتتى ورنالاستىرۋ بويىنشا جىلدىق جوسپار 45 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 32 شاقىرىم. - جەر جۇمىستارى بويىنشا جىلدىق جوسپار 2398 مىڭ م3. ناقتى ورىندالعانى 1735 مىڭ م3. «يمپرەزا» اق - جول جامىلعىسى بويىنشا جىلدىق جوسپار 25 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 4,3 شاقىرىم. - نەگىزگى قاباتتى ورنالاستىرۋ بويىنشا جىلدىق جوسپار 22 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 8 شاقىرىم. - جەر جۇمىستارى بويىنشا جىلدىق جوسپار 1338 مىڭ م3. ناقتى ورىندالعانى 801 مىڭ م3. «ازەركورپۋ» اق - جول جامىلعىسى بويىنشا جىلدىق جوسپار 7,1 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 0 شاقىرىم. - نەگىزگى قاباتتى ورنالاستىرۋ بويىنشا جىلدىق جوسپار 10 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 6,8 شاقىرىم. - جەر جۇمىستارى بويىنشا جىلدىق جوسپار 1387 مىڭ م3. ناقتى ورىندالعانى 944 مىڭ م3. «توديني» اق - جول جامىلعىسى بويىنشا جىلدىق جوسپار 206 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 206,3 شاقىرىم. - نەگىزگى قاباتتى ورنالاستىرۋ بويىنشا جىلدىق جوسپار 190 شاقىرىم. ناقتى ورىندالعانى 180,2 شاقىرىم. - جەر جۇمىستارى بويىنشا جىلدىق جوسپار 4389 مىڭ م3. ناقتى ورىندالعانى 3921 مىڭ م3.   تالايعا ءتالىم  بەرگەن «تەحمامان» وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەكى وكپەدەن قارجى داعدارىسى قىستى. تەك قازاق-ستان عانا ەمەس, بۇكىل الەم داعدارىس-تان شىعار جولدى ىزدەدى. كەيبىرى تاپتى, ءبازبىرى شىعار جولدى ءالى ىزدەپ ءجۇر. ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتى­نىڭ ارقاسىندا قازاقستان داعدارىستان تەز شىقتى. وعان ۇلتتىق قوردىڭ كومەگى كوپ بولعانى شىندىق. سونىمەن قاتار, قازاقستان ازاماتتارىن قايتا دايارلاۋ ىسىنە, ەكىنشى ماماندىق بەرۋگە باسىمدىق جاسالدى. وسى كۇنى اتالعان باستاما ءوزىن-ءوزى تولىقتاي اقتادى دەپ ايتۋعا بولادى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولى باستالعاندا وسىعان دەيىن جول قۇرىلىسىمەن اينالىسىپ كەلگەن «دورستروي» مەكەمەسى دە جوباعا قاتى­سۋعا نيەت تانىتتى. دەگەنمەن, مامان تاپشىلىعى بىردەن قولبايلاۋ بولدى. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ مەكەمە باس-شىلىعى ويلانا كەلە, وزدەرىنىڭ جانى­نان مامانداردى قايتا دايارلايتىن ورتالىق اشۋدى قولعا الدى. اتىن «تەحمامان» دەپ قويدى. باستى ماقسات – وزدەرىنە جەتكىلىكتى مامان دايىنداۋ, تەوريالىق تۇردە وقىتىپ قانا قويماي, قۇرىلىس باسىنا اپارىپ, ناقتى ىسپەن تاجىريبە جيناتۋ بولدى. ءدال وسى ساتتە ەلباسى فينليان­دياعا ساپار جاساعان بولاتىن. وندا ازاماتتارىن قايتا دايارلاۋ تاجىريبەسى ىسكە اسىپ جاتقان. باعدارلى باستاما ەلباسىنا بىردەن ۇناي كەتتى. ەلگە كەلگەننەن كەيىن شەتتىڭ تاجىريبەسىن وزىمىزدە پايدالانۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, تاپسىرما بەردى. سونىڭ نەگىزىندە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلا-ماسى ىسكە استى. العاشىندا «تەحمامان» تەك وزدە­رىنە عانا مامانداردى دايارلادى. ودان كەيىن مەملەكەت تاراپىنان تاپسىرىس الىپ, باسقا مەكەمەلەرگە دە كادر دايارلاي باستادى. ءتىپتى, قازالى اۋدانى دا وزدەرىنىڭ تۇرعىندارىن جىبەرىپ, ارناۋلى ءبىلىم بەرۋگە ءوتىنىش ءبىلدىردى. «تەحمامان» جول قۇرىلىسىنا قا­تىستى بارلىق مامانداردى دايارلاپ جاتىر. وسىعان دەيىن ونىڭ قابىر­عا­سىندا 800-گە تارتا ازامات قايتا دايار­لانىپ شىقتى. ەلىمىزدەگى قايتا دايارلاۋ ورتالىقتارى كوبىنە ەگدە ادام­دارعا ەكىنشى ءبىلىم بەرمەيدى. ال «تەحمامان» ەلۋدى ەڭسەرسە دە, ءبىلىم الۋعا, ەكىنشى ماماندىق يەسى اتانۋعا نيەتى بار ادامداردى دا وقىتتى. بۇگىندە اتالعان ورتالىقتى بىتىرگەن ازامات­تار­دىڭ بارلىعى تۇراقتى جۇمىس ورىندا­ رىن تاپتى. ال «تەحمامان» ەل ەكونو­ميكاسىنا قاجەتتى مامانداردى قايتا دايارلاۋمەن ءالى كۇنگە دەيىن اينالىسىپ كەلەدى. سەرىك تولىباەۆ, «تەحمامان» قايتا دايارلاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.   وزدەرى وقىتىپ, وزدەرى جۇمىسقا الدى مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن ۋنيۆەرسيتەتكە قۇجات تاپسىردىم. بىراق وقۋعا تۇسە المادىم. ءار جۇمىستىڭ باسىن ءبىر شالىپ ءجۇردىم. قو­لىڭدا ديپلومىڭ بولماعاننان كەيىن ەش جەر جۇمىسقا دا المايدى. ونىڭ ۇستىنە جاس بول­عاسىن, تاجىريبەنىڭ جوقتىعى دا ءوز اسەرىن تيگىزەدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن ءبىرشاما جۇمىس­سىز ءجۇرىپ قالدىم. ءبىر كۇنى «تەحمامان» قايتا دايارلاۋ ورتالىعى تۋرالى ەستىدىم. وندا وقي­مىن, ءبىلىم الىپ, جۇمىسقا ورنالاسامىن دەگەن ويىم بولعان جوق. بىراق قانداي ورتالىق ەكەنىن كورگىم كەلدى. كەلسەم, جاسى بار, جاسامىسى بار, اراسىندا ەگدە تارتقان ادامدارى دا بار, جۇرت جاپپاي وقىپ جاتىر ەكەن. قىزىعۋ­شى­لى­عىم ويانىپ, مەن دە قۇجات تاپسىردىم. سولايشا, «تەحماماننىڭ» قاتارىنا قابىلداندىم. شىنى كەرەك, «دورستروي» مەكەمەسى وزدەرى تەگىن وقىتتى. ودان كەيىن وزدەرىنە جۇمىسقا الدى. كوكتەن ىزدەگەنىم جەردەن تابىلدى دەسەم بولادى. بۇل مەكەمە جالعىز مەنى عانا جۇمىسقا العان جوق. جۇزدەگەن جۇمىسسىز جىگىتتەر جۇمىسپەن قامتىلدى. ءبىزدىڭ نىسان قار-ماقشى مەن بايقوڭىردىڭ اراسى. سول اراداعى جولدى سالىپ جاتىرمىز. جۇمىس جاقسى. جالاقىسى دا جوعارى. وندا قازاقتىڭ جىگىتتەرى ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ, ناپاقالارىن ايى­رىپ ءجۇر. بارلىعى دا مەن سەكىلدى جۇمىسسىز جۇرگەن جىگىتتەر ەدى. «دورسترويدىڭ» ارقا­سىندا بارلىعىمىز جۇمىسقا ورنالاستىق. جالپى, جول قۇرىلىسىمەن اينالىسىپ جات­­قان جالعىز ءبىزدىڭ مەكەمە ەمەس قوي. «تەحمامان» تاربيەلەگەن جىگىتتەردىڭ بىلىكتى مامان ەكەنىن شامالايمىن. ويتكەنى, بىزدەگى قىز­مەت­كەرلەرگە باسقا مەكەمەلەر ءجيى حابارلاسىپ, اقىل سۇراپ, ءتىپتى وزدەرىنە جۇمىسقا شاقىرىپ جاتادى. بىراق جۇمىسسىز جۇرگەن شاعىمىزدا وقىتىپ, وزدەرىنە قىزمەتكە العان مەكەمەنى قالاي قيىپ كەتەسىڭ؟ سولايشا, بىلىكتى ماماندار ءبىر مەكەمە شاڭىراعى استىندا ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بولىپ قىزمەت اتقارىپ جاتىر. وسى كۇنىمىزگە بارلىعىمىز دا شۇكىرشىلىك ەتەمىز. عالىمجان ايماحانوۆ, «دورستروي» جشس جۇمىسشىسى. ايقارما بەتتى دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ەرجان بايتىلەس.