استانادا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمى بولىپ ءوتتى
كەشە استاناداعى «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
بيىلعى جىلدىڭ ەرەكشە بەرەكەلى جىل بولعاندىعى بەلگىلى. وتان قامباسىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مول استىق قۇيىلدى. باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى جوعارى بولدى. ءسويتىپ, ديقان قاۋىمى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ۇلكەن تارتۋ جاساي ءبىلدى. اگروونەركاسىپتىك سالانىڭ باسقا دا سەكتورلارىندا دامۋدىڭ قارقىندىلىعى كورىنىس بەرىپ وتىر.
سوندىقتان ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماڭدايالدى وكىلدەرى وسىناۋ ۇلكەن فورۋمعا جاقسى كوڭىل-كۇيمەن كەلدى دەپ ايتۋعا بولادى. اتالعان كونتسەرت زالىندا 2 مىڭنان استام ادام باس قوستى.
فورۋم باستالماس بۇرىن اتالعان كونتسەرت زالىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تابىستارىن ايگىلەيتىن كورمە ۇيىمداستىرىلدى. قوناقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك ول كورمەنى ارالاپ, وزدەرىنىڭ جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. سونىمەن قاتار سالا جەتىستىكتەرىنە ارنالعان فيلم تاماشالاندى.
جينالعان قاۋىم مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ۇلكەن قوشەمەتپەن قارسى الدى. سونان كەيىن-اق فورۋم وتىرىسى باستالىپ كەتتى.
بيىلعى فورۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى ادەتتەگىدەن وزگەشەلەۋ بولدى دەپ ايتا الامىز. ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ بايانداماسى بارىنشا قىسقا بولدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە اگرارلىق كەشەندە تولاعاي تابىستارعا قول جەتكەندىگىن ايتقان مينيستر, بۇل تابىستار تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى بويىندا ەڭبەك ەتكەن اۋىل ادامدارىنىڭ, اگرارلىق قۇرىلىمدار باسشىلارىنىڭ, عالىمداردىڭ, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ ەلباسى ساياساتىن ءجۇزەگە اسىرۋداعى تىنىمسىز تالپىنىستارىنىڭ ەلەۋلى ناتيجەسى بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. وسى رەتتە مينيستر 1994 جىلى تىڭ كوتەرۋدىڭ 40 جىلدىق مەرەيتويىندا اقمولا جەرىندە ەلباسىنىڭ سول تۇستاعى قۇرىلىمدار باسشىلارى الدىندا ءسوز سويلەپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى, ونداعى جۇرەتىن قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر تۋرالى تىڭ كوزقاراس بىلدىرگەندىگىن, كەڭشارلار مەن ۇجىمشارلاردى جەكەشەلەندىرە وتىرىپ, سالانى نارىق قاتىناستارىنا كوشىرۋدىڭ قاجەت ەكەندىگىن ايتقاندىعىن ەسكە الدى. ارينە, سول كەزدەگى ۇجىمشار مەن كەڭشارلار باسشىلارىنىڭ كوپشىلىگى وعان قارسى بولعاندىعى بەلگىلى. ەسكى تۇسىنىكتەگى ولاردىڭ كوپشىلىگى الدىمىزدا كەلە جاتقان جاڭا زامان بەينەسىن كورىپ, سەزىنە العان جوق.
بىراق سوعان قاراماستان سودان بەرگى ۋاقىتتا جاعداي مۇلدەم ءوزگەردى. باستاپقى جىلدار قيىنشىلىقتارمەن ەستە قالعانىمەن ەلىمىزدە ورنىعا باستاعان جاڭا جۇيە ءوز ارتىقشىلىقتارىن قازىردىڭ وزىندە دالەلدەدى دەپ ايتا الامىز. سونىڭ ناقتى كۋاسى بيىلعى جىلعى مول استىق. ەلىمىز بويىنشا 30 ميلليون تونناعا جۋىق استىق الىنسا, ءار گەكتاردىڭ بەرەكەسى ورتا ەسەپپەن 18,5 تسەنتنەردەن اينالدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە مۇنداي جەتىستىك بولىپ پا ەدى.
سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ديقاندارى ءار گەكتاردان 22,7 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, 9 ميلليون تونناعا جۋىق استىق جينادى. وبلىس تاريحىنداعى رەكوردتىق كورسەتكىش. 9 ميلليون توننا استىقتى ءبىر وبلىستى قويىپ, ءبىزدىڭ اينالامىزداعى جەكەلەگەن تۇتاس ەلدەردىڭ ءومىرى الىپ كورمەگەندىگىن ەسكە الساق, ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ, ونىڭ اگرارلىق سەكتورىنىڭ قانشالىقتى قۋاتتى ەكەندىگىن ايقىن سەزىنەمىز.
وسى رەتتە ءسوز العان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ بيىلعى مول استىقتىڭ الىنۋىنا مەملەكەتتىڭ كومەگى ءۇلكەن بولعاندىعىن, ءبىر جىلدىڭ ءوزىندە عانا وبلىسقا 7 ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ال مەملەكەتتىڭ جىلما-جىلعى جاساپ جاتقان قارجىلاي قولداۋ شارالارى وبلىستىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكا پاركىن 80 پايىزعا دەيىن جاڭارتۋ مۇمكىندىگىن بەردى. «سول ءۇشىن سىزگە ۇلكەن راحمەت», دەدى وبلىس باسشىسى ەلباسىعا قاراتا. وسى رەتتە وبلىستا بيىلعى جىلى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ 30 پايىزدان استامى ءار گەكتاردان 30 تسەنتنەردەن استام استىق العاندىعىن اتاپ كورسەتە كەتسەك ورىندى بولار. مۇنداي ءونىمدى ءبىز بۇرىن باتىس ەلدەرىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرى ارقىلى عانا ەستىپ كەلگەن بولاتىنبىز.
بۇدان كەيىن ءسوز تىزگىنىن قايتا العان مينيستر مامىتبەكوۆ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا مەملەكەت قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان شارالارعا ەكپىن ءتۇسىردى. سوڭعى ءۇش جىلدا عانا ەلىمىزدە 10 ءىرى قازىرگى زاماندىق ونەركاسىپتىك جىلىجاي ىسكە قوسىلسا, ءاربىر وبلىستا جۇزدەگەن شاعىن جىلىجايلار سالىنۋدا. سونداي-اق سوڭعى ءۇش جىلدا 44 مىڭ توننا ءونىم ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن, 11 كوكونىس ساقتاۋ قويماسى سالىنۋ ۇستىندە. وسىنداي تاعى دا 8 قويما سالۋ جوسپاردا تۇر.
قازىرگى كۇنى استىق شارۋاشىلىعىنىڭ پروبلەماسى رەتىندە نەگىزىنەن ءبىر داقىلدى – بيدايدى وسىرۋگە ەكپىن ءتۇسىرىلىپ كەلە جاتقاندىعىن, الايدا استىق مول شىققان جىلى ونى ساقتاۋ مەن تاسىمالداۋدىڭ ۇلكەن كۇشكە تۇسكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. دەمەك, ەلباسى تاپسىرماسىنداعىداي ەگىستىك القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ – زامان العا قويىپ وتىرعان ۇلكەن مىندەتتەردىڭ ءبىرى. سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا ەگىستىك القاپتاردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ دە وتكىر سيپاتى بار. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن سۋ پايدالانۋشىلار كووپەراتيۆتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ءارىپتەستىك نەگىزىندە ىلعال ساقتاۋشى تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ, سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت.
مەملەكەت مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل بولۋدە. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا ەلىمىزدەگى مال سانى ءىرى قارا بويىنشا 6 ميلليونعا جەتتى. ال قوي سانى 18 ميلليوندى, جىلقى 1,5 ميلليوندى, تۇيە 200 مىڭ باستى قۇرادى. ءارينە, 1990 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا مال سانى ءالى دە از. ادەتتە, مال شارۋاشىلىعىنىڭ باياۋ داميتىندىعى, سالىنعان قارجىنى وتەۋدىڭ ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىندىگى بەلگىلى. سوندىقتان شارۋالار مالدان گورى پايدانى نەعۇرلىم جەدەل بەرەتىن ەگىنشىلىكپەن اينالىسقاندى ءجون كورەدى.
وسىنداي ۇدەرىستى ەڭسەرۋگە مەملەكەتتىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جاساعان قولداۋى ۇلكەن ىقپال ەتۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءىرى قارا ەتىنىڭ ەكسپورتىن دامىتۋ جونىندەگى ارنايى جوبا ازىرلەنىپ, ىسكە قوسىلدى. جوبا قازىردىڭ وزىندە وڭ ءناتيجەلەر بايقاتۋدا. اسىل تۇقىمدى مالعا دەگەن سۇرانىس ارتتى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستانداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا شەتەلدىك ينۆەستورلار نازار اۋدارىپ, ءوز قارجىسىن سالا باستادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇرىن بولماعان جاعداي. وسى رەتتە مينيستر اقمولا وبلىسىندا ەكى اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتور شارۋاشىلىق قۇرعان «كازبيف» جشس بىرلەسكەن كاسىپورىننىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى, اقش-تاعى «گلوبال بيف ينۆەستورس» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۋيليامس پرايسقا ەلباسى رۇقساتىمەن ءسوز تىزگىنىن ۇسىندى.
قازاقستان جەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان امەريكالىق ينۆەستور ءوزىنىڭ اتاتەگى مالشى وتباسى ەكەندىگىن, وسى كاسىپتى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقاندىقتارىن ايتا كەلە قازاقستانعا كەلۋلەرىنە مۇنداعى قولعا الىنعان ينۆەستيتسيالىق جاعىمدى احۋالمەن قاتار, قازاقستاننىڭ وسى سالانى دامىتۋداعى مول مۇمكىندىگى ىقپال ەتكەندىگىن جەتكىزدى. جەرگە باي قازاقستاندا مال باعۋ اتاكاسىپ بولىپ تابىلاتىندىقتان تاريحتىڭ وسى سىيى ەل ءۇشىن ءالى مول كادەسىن بەرەتىندىگىن, وعان ءوز باسىنىڭ سەنىمدى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتە كەلە, اتاكاسىپتىڭ دامۋىنا جول اشقان ەل پرەزيدەنتىنە العىسىن جەتكىزدى.
مال شارۋاشىلىعىندا «سىباعا» باعدارلاماسى جاقسى جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. قازىرگى شارۋاشىلىقتاردى دامىتا وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ, ونداعى مال تۇقىمدارىنىڭ اسىلدانۋىنا جول اشۋ وسى باعدارلاماعا ارتىلعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
جاڭادان پايدا بولعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار قازىردىڭ وزىندە 45 مىڭ باس قولتۋما سيىرلاردى ساتىپ الىپ, ولاردى اسىل تۇقىمدى بۇقالارمەن شاعىلىستىرۋ ناتيجەسىندە اسىل تۇقىمدى مال ءوندىرىسىن جولعا قويۋ ىسىنە كىرىسكەن. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارمەن قاتار مال بورداقىلاۋ الاڭدارى دا دامىتىلماق. وسىنداي جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ جاتقان باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى «كروۋن باتىس» جشس باسشىسى سەرىك قابيتحان ۇلى ەلباسىنا قازىر وزدەرىنىڭ ماسكەۋگە دەيىن ەت جىبەرىپ جاتقاندىقتارىن حابارلادى. بۇل جەردە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان كەدەن وداعىنىڭ بۇل شارۋاشىلىققا تيگىزىپ تۇرعان پايداسىنىڭ زور ەكەندىگىنىڭ, وزدەرى جونەلتكەن ەتتىڭ ءۇش كۇننىڭ ىشىندە ماسكەۋگە جەتكىزىلىپ ساۋداعا شىعارىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سوڭعى جىلداردىڭ تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىعى مەملەكەتتىڭ قولداۋ ءبىلدىرۋ ناتيجەسىندە وقۋ بىتىرگەن جاستاردىڭ اۋىلعا بارىپ, ونى كوركەيتۋگە اتسالىسا باستاعاندىعى. استاناداعى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 5-كۋرس ستۋدەنتى ايگەرىم كوكەەۆا دا وسىنداي نيەتتە ەكەن. ول مال دارىگەرى ماماندىعىن الىپ شىعىسىمەن ءوز اۋىلىنا بارماق. «مەن وقۋ بىتىرىسىمەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اقجار اۋدانىنداعى تايشىق اۋىلىنا بارىپ, ءوز اۋىلىمدى كوركەيتۋگە اتسالىسپاقپىن. وعان سەبەپ بولىپ وتىرعان ءسىزدىڭ ساياساتىڭىز بەن ءبىز سەكىلدى جاستارعا جاساپ وتىرعان قامقورلىعىڭىز», دەدى ايگەرىم ەلباسىنا قاراتا.
قاشاندا بولسىن جاستار تىلەگىنە نازار اۋداراتىن ەلباسى ءايگەرىمنىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتىپ, مۇنداي جاستاردىڭ قاتارى ەلىمىزدە 16 مىڭعا جەتكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ۆەتەرينار ماماندار ەلىمىزگە وتە قاجەت بولىپ وتىرعاندىعىن, ءويتكەنى, ەت ەكسپورتىن دامىتۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى ەت ءوندىرىسى باتىس ەلدەرىندەگى رىنوكتار تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الۋى قاجەتتىگىن, مۇنسىز اتالعان ءىستى العا جىلجىتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن ايتا كەلە ايگەرىمنىڭ باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. «ءسىزدىڭ وسىنداي جاقسى ۇيعارىمىڭىزدى بارلىق ۆەتەرينار جاستار ەستىسە ەكەن», دەگەن تىلەگىن ءبىلدىردى.
سونىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جاقسى ىستەر كوپ. ونداعى ءونىم كولەمى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 ايىندا وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا ارتتى. بولجام بويىنشا, 2011 جىلى سالاداعى ءبىر قىزمەتكەر وندىرەتىن ءونىم كولەمى 5 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايتىن بولادى. دەمەك, سالاداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگى 2005 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە جوعارى بولىپ شىقپاق. ال استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمى 3 ەسە ۇلعايعالى وتىر.
«وسىنىڭ بارلىعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى تابىستارىن ايقىن كورسەتەدى. بۇل ءسىزدىڭ, قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, اۋىلدى جانە اگروونەركاسىپ كەشەندى دامىتۋ ماسەلەسىندە كورەگەن ستراتەگيالىق ساياسات بەلگىلەگەندىگىڭىزدى دالەلدەيدى», دەدى اسىلجان مامىتبەكوۆ.
مۇنان كەيىن جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە قوسۋدىڭ ونلاين ترانسلياتسياسى بولدى. ەلباسى الماتى وبلىسىنداعى «نۇر» اگروفيرماسىنىڭ 13 توننا كوكونىس ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان قويماسىن جانە اقمولا وبلىسىنداعى 1800 باس انگۋس جانە گەرەفورد مال تۇقىمدارى ءوسىرىلەتىن جاڭا تۇرپاتتى شارۋاشىلىقتى ىسكە قوستى. بۇل ەكى سۋبەكتىدە 520 ادامعا جۇمىس بەرىلگەن.
اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق فورۋمىنىڭ جۇمىسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىتىندىلادى.
ەلباسى ءوز سوزىندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن قازاقستاننىڭ اگرارلىق سەكتورى بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابىستارمەن قورىتىندىلاعالى وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ەگىنشىلىكتە سوڭعى 55 جىلدا الىنباعان مول ءونىم 30 ميلليون توننا استىق الىندى. ونىڭ 25 ميلليون تونناسى بيدايدىڭ ۇلەسىندە.
وسى رەتتە ەلباسى اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ ماقساتىندا سوڭعى 5 جىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 670 ميلليارد تەڭگەنىڭ بولىنگەندىگىن, الەمدىك داعدارىس ءورشىپ تۇرعان 2009 جىلدىڭ وزىندە ۇلتتىق قوردان اگرارلىق سەكتوردىڭ بولاشاعى ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا 120 ميلليارد تەڭگەنىڭ قاراستىرىلعاندىعىن ايتتى. وسى قارجىعا قازىردىڭ وزىندە 42 جاڭا ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلىپ وتىر.
«حالقىمىزدا «اۋىل – ات بايلار التىن قازىق» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. راسىندا, اۋىل ءبىزدىڭ قاستەرلى اتاقونىسىمىز, تىرشىلىك تىنىسىمىز, كيەلى التىن تامىرىمىز. بارشاڭىز دا بىلەسىزدەر, ءبىز يندۋستريالىق-اگرارلىق ەلمىز. ءبىزدىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەكى باسىم باعىتى بار. بۇل – يندۋستريالىق جانە اگرارلىق سالالار. اۋىل شارۋاشىلىعى قاشاندا ەل ەكونوميكاسىن العا سۇيرەيتىن جەتەكشى سالانىڭ ءبىرى بولعان, سولاي بولىپ قالا بەرەدى دە. مەن وعان كامىل سەنەمىن», دەدى ەلباسى فورۋم قوناقتارىنا ارناعان سوزىندە.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – 7 000-عا جۋىق اۋىلدى وركەندەتىپ, ەل ازاماتتارىنىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ جاعدايىن جاساۋ ەكەندىگىنە توقتالعان ەلباسى بۇل سالاعا مەملەكەت تاراپىنان ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, كوپ قاراجات جۇمسالىپ كەلە جاتقاندىعىن جەتكىزدى.
«كەڭەس وداعىنان بىزگە اۋىرتپالىعى مول, ارتتا قالعان اۋىل شارۋاشىلىعى مۇرا بولىپ قالدى. ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا دا اۋىل الاپات داعدارىستاردى باستان وتكەردى. مالدىڭ باسى ازايدى, جەردى يگەرۋ توقتاپ قالدى. دەگەنمەن, سول قيىندىقتاردى جەڭىپ, اۋقىمدى جاڭعىرتۋلار ارقىلى ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىن قارىشتاتىپ, دامىتا الدىق. ءبىز جاسامپاز جيىرما جىلدا اۋىلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, اگروونەركاسىپتى ورگە سۇيرەدىك.
ءبىزدىڭ دۇرىس جول تاڭداعانىمىزدى ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. بيىلعى مەرەيلى جىلدا ەگىن بىتىك شىقتى, قامبامىز استىققا تولدى. بۇرىن بولىپ كورمەگەن زور تابىستارعا جەتتىك. بيىلعى استىق قازاقستان ءۇشىن رەكوردتىق بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى ەرەن تابىسقا جەتىپ, ەل ىرىسىن ەسەلەپ, تاۋەلسىزدىك تويىنا لايىقتى تارتۋ جاسادى. سوندىقتان, ءبۇگىنگى كەزدەسۋدى قۋانىشتى, مەرەكەلى كەزدەسۋ دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋگە ۇلەس قوسقان سىزدەرگە, سىزدەر ارقىلى بارلىق اگرارلىق سالانىڭ قىزمەتكەرلەرىنە شىن جۇرەگىممەن العىسىمدى ايتىپ, كەلەشەكتە دە زور تابىستار تىلەيمىن. بۇل ءسىزدەردىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا ارناعان تارتۋلارىڭىز, توگىلگەن تەردىڭ وتەۋى, ەرەن ەڭبەكتىڭ ءناتيجەسى دەپ بىلەمىن. بۇل ءبۇكىل قازاقستاننىڭ اسا زور جەڭىسى. مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بارشا قىزمەتكەرلەرىنە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا تارتقان وسىناۋ باعاسىز سىيلىقتار ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرەمىن», دەدى ەلباسى.
رەكوردتىق استىق – بۇل تەك ساتتىلىكتەردىڭ سايكەس كەلۋىن نەمەسە تابيعاتتىڭ ەرەكشە تارتۋىن عانا بىلدىرمەيتىندىگىن ايتقان ەلباسى ەگەر تاريحقا نازار اۋدارساق, كەڭەستىك كەزەڭدەگى « ۇلى تىڭ استىعىنىڭ زور جەتىستىكتەرىنىڭ» ءوزى ەكستەنسيۆتى جولمەن الىنعاندىعىن ەسكە سالدى. ناتيجەگە ەمەس, كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا مال شارۋاشىلىعىنا وراسان زور نۇقسان كەلتىرىلە وتىرىپ, كولەمدى جايىلىم جەرلەر ەگىستىك ءۇشىن جىرتىلىپ تاستالىندى. ال وسىرىلگەن استىقتى الۋ ءۇشىن تۇتاس اسكەري بولىمدەر, ستۋدەنتتەر مەن قالالىقتار وسى ىسكە جۇمىلدىرىلاتىن. بارلىعى دا كورسەتكىشتەر ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. مۇنى سول جىلدار ەڭبەك ەتكەن ارداگەرلەر جاقسى بىلەدى. وسى رەتتە ەلباسى ميلليارد پۇت استىق الۋ ءۇشىن شارۋاشىلىق باسشىلارىن ماجبۇرلەي وتىرىپ, بارلىق استىقتىڭ وتان قويماسىنا جونەلتىلىپ, ارتىنان مال ازىعىنا دەپ ميلليونداعان توننا استىقتى ورتالىقتان قايتا سۇراپ الۋ جاعدايى دا كەزدەسكەندىگىن ءوزى باستان وتكەرگەن جاعدايدان مىسال كەلتىرە وتىرىپ ايتىپ بەردى.
ال قازاقستاننىڭ قازىرگى رەكوردى مۇلدە باسقا تاسىلدەرمەن الىنىپ وتىر. وعان ەكى شەشۋشى فاكتوردىڭ ىقپالى زور بولدى. ءبىرىنشىسى, مەملەكەت قولداۋىنا ارقا سۇيەگەن ءبىزدىڭ فەرمەرلەردىڭ ەرلىك ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. ەگىستىك القاپتاردىڭ جارتىسىنان استامىندا تۇقىم سەبۋ, ءونىم جيناۋ جۇمىستارى جوعارى ءونىمدى جاڭا تەحنيكالارمەن جۇرگىزىلدى. ەگىستىڭ 70 پايىزدان استامىندا ىلعال ۇستاۋشى تەحنولوگيالار قولدانىلدى. قازىرگى كۇنى 11 ميلليون گەكتاردان استام ەگىستىكتە وسى تەحنولوگيا ىسكە اسىرىلدى. ول تەك ىلعال ساقتاپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار توپىراقتىڭ قۇنارىن دا ساقتايدى.
قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسى جەڭىسىنە ىقپال ەتكەن ەكىنشى فاكتور – بۇل مەملەكەتتىڭ اگرارلىق ساياساتىنىڭ جەمىستى ءناتيجەسى. وتكەن ەكى ونجىلدىق قازاقستاننىڭ اۋىلدارى مەن سەلولارىن تۇبىرىمەن وزگەرتتى. كەڭەس وداعى تاراعان كەزدە جاس مەملەكەتكە وتە اۋىر جاعداي مۇراعا قالعان ەدى. اۋىلدىقتاردىڭ جارتىسىنان استامى كەدەيشىلىك قامىتىندا ءومىر ءسۇردى. ويتكەنى, ەڭبەككە دەگەن ىنتا بولمادى. شىعىن ەسەپتەلىنبەدى. بۇرىنعى ادىسپەن ونى ەڭسەرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ اگرارلىق سالانى رەفورمالاۋ قاجەت بولدى.
بۇگىنگى كۇنى ادامداردىڭ جەرگە دەگەن كوزقاراسى سول كەزبەن سالىستىرعاندا تۇبىرىنەن وزگەرگەندىگىن ايتۋعا بولادى. جەر ءوز يەلەرىن تابا باستادى. قازىر ولاردىڭ قاتارىندا 185 مىڭ شارۋا جانە فەرمەر شارۋاشىلىقتارى, 9 مىڭ ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندار, سەرىكتەستىكتەر مەن اكتسيونەرلىك قوعامدار بار. حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى وسىلاردا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءار جىل سايىن ناق وسى سەكتوردا ەلدىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 7 پايىزى جاسالىنادى.
جەرگە جەكە مەنشىك تۋرالى ءماسەلەنى نەعۇرلىم ادىلەتتى شەشكەن جەر تۋرالى زاڭ اگرارلىق سەكتوردىڭ تۇراقتى قۇقىقتىق نەگىزى بولىپ تابىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى, بارلىق قاجەتتى زاڭدار توپتاماسى قابىلداندى. مۇندا سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولىپ جۇمىس ىستەگەن احمەتجان ەسىموۆتىڭ دە ەڭبەگى بار.
قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلدەرى قالىپتاستىرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. ولار جەڭىلدىكتى سالىق سالۋ, نەسيەلەندىرۋ جانە سۋبسيديالاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى مەن قۇرال-جابدىقتارىنىڭ ارزانداتىلعان ليزينگى جانە باسقا دا كوپتەگەن شارالار.
اۋىلدار مەن سەلولاردى دامىتۋدىڭ التى جىلدىق مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ اياسىندا 1 تريلليون تەڭگەدەي قارجى يگەرىلدى. كوپتەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە جاڭا مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, مادەنيەت ءۇيلەرى, جولدار, سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرى, ەلەكتر جەلىلەرى سالىندى.
كوكساراي سۋ قويماسى, شاردارا-ماقتاارال كانالى سەكىلدى ءىرى جوبالار جۇزەگە اسىرىلدى. ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇنارلى جەرلەرى سۋ باسىپ قالۋ قاۋپىنەن ارىلدى. قويمالاردىڭ سۋ رەسۋرستارى قۇرعاقشىلىق جىلدارىنىڭ وزىندە جوعارى ءونىم الۋدىڭ تۇراقتى كەپىلدىگى بولا الادى.
مەملەكەت اۋىلداعى شارۋاشىلىقتاردى ءبىلىمدى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە دە شارالار قولدانۋدا. سونىڭ ءبىر دالەلى «ديپلوممەن – اۋىلعا» ارناۋلى جوباسى. قازىر وسى جوبا بويىنشا 16 مىڭنان استام جاس قازاقستاندىق اۋىلدارعا بارىپ جۇمىس ىستەۋدە. اكىمدىكتەر تاراپىنان ولارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋدە.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستان الەمدىك استىق ەكسپورتىنداعى جەتەكشى ەلدەر وندىعىنىڭ ىشىنە كىرەدى. 2010 جىلى رىنوكقا ەلىمىز 9 ميلليون تونناداي استىق تاپسىردى. سونىڭ 3 ميلليون تونناعا جۋىعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جىبەرىلدى. ال قازاقستاننىڭ بيىلعى ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى 15 ميلليون تونناعا دەيىن جەتەدى. ۇن ەكسپورتى جونىنەن قازاقستان وسىمەن 5 جىل قاتارىنان الەمدە جەتەكشى ەل بولىپ وتىر.
مەملەكەت ءبىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن ەكسپورتتىق دالىزدەردى كەڭىتۋ بويىنشا ماقساتتى جۇمىستار ءجۇرگىزۋدە. كاسپي وڭىرىندە يران مەن كاۆكاز ەلدەرىنە استىق ەكسپورتتاۋ ءۇشىن كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم قۇرىلدى. اقتاۋ, ازەربايجانداعى باكۋ, يرانداعى ءامىراباد پورتتارىندا بۇرىنعى قۋاتتار ۇلعايتىلدى جانە جاڭا استىق تەرمينالدارى ىسكە قوسىلدى. بولاشاقتا قازاقستان – تۇركىمەنستان – يران – پارسى شىعاناعى, تەمىر جول جوباسى جۇزەگە اسقان كەزدە, قازاقستاندىق جۇكتەر كولەمى ەداۋىر دارەجەدە ارتتىرىلاتىن بولادى. سول كەزدە پارسى شىعاناعى ارقىلى جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىسى مەن سولتۇستىك افريكاعا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىگىن جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىگى قالىپتاسادى.
«جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول جەلىسىن اياقتاپ, «قورعاس حالىقارالىق كولىكتىك-لوگيستيكالىق» حابىن ىسكە قوسۋ قىتايعا جانە ودان ءارى تىنىق مۇحيت ايماعىنا شىعۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزادى.
وسى رەتتە ەلباسى جۋىقتا ۆەتنامعا جاساعان ساپارى كەزىندە قازاقستان استىعىن وسى ەلگە جەتكىزۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعاندىعىن ايتىپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى, قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىندە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جۇزەگە اسۋى قازاقستاندىق بيزنەستىڭ قولىن برەست پەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىن جەتكىزەتىن بولادى.
ەلباسى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قازىرگى كۇنى جانە بولاشاقتا الەمنىڭ ەڭ تۇراقتى ۆاليۋتاسىنا اينالعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. جۋىقتا پلانەتانىڭ 7 ميللياردىنشى تۇرعىنى ومىرگە كەلگەن. بۇۇ-نىڭ بولجامى بويىنشا, 2050 جىلى ادامزاتتىڭ ازىق-ت ۇلىك تۇتىنۋى 2 ەسەدەن استام وسەتىن بولادى. سوندىقتان ازىق-ت ۇلىك قاشاندا ءوز باعاسىن ۇستايدى. قازاقستان قازىردىڭ وزىندە ازىق-ت ۇلىك جونىندەگى ءوز قاجەتىنىڭ 80 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىنە جەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا ەكسپورت كولەمىن دە ارتتىرا ءتۇستى. دەمەك, قازاقستان فەرمەرلەرىنىڭ ءوڭىرلىك جانە جاھاندىق باسەكەلەستىككە قاتىسۋ مۇمكىندىگى بارعان سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى بۇل ۇدەرىستى ودان ءارى ۇدەتە تۇسپەك. سوندىقتان ەلباسى اگرارلىق سەكتوردى قازاقستاننىڭ ماڭىزدى يننوۆاتسيالىق كلاستەر رەتىندە قاراستىراتىندىعىن جەتكىزدى.
وسى رەتتە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان شارانىڭ ءبىرى – يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اگرارلىق سالادا 75 جوبانىڭ ىسكە قوسىلعاندىعى. بۇل – يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن بارلىق نىسانداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى. ەندى جىل سوڭىنا دەيىن تاعى دا 92 اگرارلىق ءوندىرىستى اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازىر جۇمىس ۇستىندەگى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا ودان ءارى قارقىندى سيپات بەرۋ, ماڭىزدى. وسىعان وراي ەلباسى ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, اگرارلىق سەكتوردىڭ وڭدەۋ ءوندىرىستەرىن جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن ازىرلەپ جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. بۇل اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ەڭبەك ءونىمدىلىگىن 2 ەسەلەندىرۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن جاڭا شەپتەرگە الىپ شىعۋ ءۇشىن بىرقاتار ءماسەلەلەردى شەشۋ قاجەتتىگىن اتادى.
ۇكىمەتكە اگرارلىق سەكتوردى, سونىڭ ىشىندە, مال شارۋاشىلىعى مەن وڭدەۋ ونەركاسىبىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ءۇشىن قادامدىق جول كارتاسىن ءازىرلەۋدى تاپسىرامىن, دەدى پرەزيدەنت. مەن ءوز جولداۋىمدا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2 ەسە ارتتىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. مۇنى تەك ءونىمدى وڭدەۋ, ءونىمنىڭ اقىرعى قۇنىن ارتتىرۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرامىز. ونىڭ ۇستىنە مۇنى كەدەن وداعىنا جانە الداعى ۋاقىتتاعى بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى بارلىق ءماسەلەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, شەشۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى يننوۆاتسيالىق بولۋى ءتيىس. سوندىقتان بىزگە وتاندىق اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسى قاجەت. ون جىل ىشىندە مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى عىلىمي ءازىرلەمەلەردى دايارلاۋعا 20 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمسادى. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز جوعارى ءونىم بەرەتىن بىرقاتار بيداي سورتتارىن ازىرلەدى. بىراق ولار بارلىق جەردە بىردەي قولدانىلمايدى. نەلىكتەن؟ سەبەبى, عالىمدار جاڭا سورتتار مەن اگروتەحنولوگيالاردى ازىرلەۋگە ونداعان جىلدارىن سارپ ەتسە, مۇنان كەيىن سورت سىناۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ولاردى ەنگىزۋ قاجەت پە, جوق پا دەگەن ماسەلەمەن ءۇش جىل بويى اينالىسادى. ال عىلىم قازىر ءبىر جەردە توقتاپ تۇرمايدى عوي. سونىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ اگرارلىق عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگى ەشكىمگە قاجەت بولماي, زايا كەتۋدە. سوندىقتان ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە «قازاگرويننوۆاتسيامەن» بىرلەسە وتىرىپ, وتاندىق اگرارلىق عىلىمدى رەفورمالاۋ باعدارلاماسىن قاراۋدى تاپسىردى.
اگرارلىق سالا ءۇشىن بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ – ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى. قازىرگى كۇنى 43 ۆەتەرينارلىق زەرتحانانىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. كەلەسى جىلى تاعى دا 63 زەرتحانا سالىناتىن بولادى. ولارداعى جاڭا قۇرال-جابدىقتاردا كىمدەردىڭ جۇمىس ىستەيتىندىگى ەسكەرىلگەن بە؟ ساپالى ۆەتەرينارلىق قىزمەتسىز ەتتى ەكسپورتتاۋ دا مۇمكىن ەمەس. ءويتكەنى, ءبىزدىڭ ءونىم ساپاسى ەۋروپالىق ستاندارتقا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. وسىعان وراي, اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىن قايتا ءبىر تەكسەرۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. بۇل مىندەت اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە جۇكتەلدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا اگرارلىق ماماندىقتارعا بەرىلەتىن كۆوتانى ارتتىرۋ تۋرالى دا ايتىلدى.
ۇشىنشىدەن, بۇگىنگى كۇنى فەرمەرلەردى اگرويننوۆاتسيانى ەنگىزۋگە ىنتالاندىراتىن ءتيىمدى شارالار قاجەت. شەتەلدىك تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ازىرگە ءىرى جانە ورتا شارۋاشىلىقتاردىڭ عانا قولدارىنان كەلەدى. كوپتەگەن فەرمەرلەر مۇنداي مۇمكىندىككە يە ەمەس. سوندىقتان اۋىلداعى يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى قولداۋ ءۇشىن قولجەتىمدى قارجىلىق تەتىكتەردى ازىرلەۋ قاجەت.
ەلباسى ەگىستىك القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. مالازىقتىق, بۇرشاقتىق جانە مايلى داقىلدار ەگىستىگىن ارتتىرۋ قاجەت. ەگىستىك قۇرىلىمدارىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – بۇل بيداي ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋدان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى ليزينگىن, نەسيەلەردى ارزانداتۋعا, استىقتى كەپىلدىكتى باعا بويىنشا ساتىپ الۋعا قاراي كوشۋ. سوندىقتان ۇكىمەتكە ەگىستىك الاڭداردى ءارتاراپتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىندەي فەرمەرلەردى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن, دەدى ەلباسى. سونىمەن قاتار, ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدەرىنە بارلىق جەرلەردى قايتا تۇگەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قوسۋ ءۇشىن ولاردىڭ الەۋەتىن ايقىنداۋدى جۇكتەدى.
تورتىنشىدەن, ەتتى مال شارۋاشىلىعىن استىق ءوندىرىسى سەكىلدى ستراتەگيالىق سالاعا اينالدىرۋعا تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. ونى جۇزەگە اسىرۋعا «قازاگرو» ارقىلى 130 ميلليارد بولىنگەن. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزگە شەتەلدەن اكەلىنگەن اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ ۇلگىلەرىن پايدالانا وتىرىپ, جالپى مال باسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى كۇشەيتۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار, ەلباسى ۇكىمەتكە «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستان تەمىر جولى بازاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قۋاتتى كولىكتىك-لوگيستيكالىق كومپانيا قۇرۋدى تاپسىردى. تەمىرجول, اۆتوكولىك جولدارى, اۆياتسيا, باسقا دا كولىك تۇرلەرى وسىنداي بىرىڭعاي ورتالىققا بىرىگۋى قاجەت. بۇل بيىلعى جىلعىداي مول استىق الىنعان جاعدايدا ولاردى تاسىمالداۋ, ساقتاۋ ماسەلەسىن نەعۇرلىم ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بەسىنشىدەن, اگرارلىق سەكتوردىڭ دامۋى اۋىلدار مەن سەلولاردىڭ گۇلدەنۋىنسىز, اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنسىز مۇمكىن ەمەس. قازاقستاندا 7 مىڭعا تارتا اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار. ولاردىڭ 3 مىڭعا جۋىعى 2020 جىلعا دەيىنگى ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋىنىڭ بولجامدى كەستەسىنە قوسىلىپ وتىر. بۇلاردىڭ دامۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك رەسۋرستاردان بارلىق قاجەتتىلىكتەر بولىنەدى. وسىلايشا قازاقستاندىق اۋىلدار مەن سەلولار تۇرمىسقا جايلى جاڭا كەيىپكە يە بولادى. ەلباسى ۇلتتىق كومپانيالاردى, كاسىپكەرلەردى, قوعامداستىقتاردى وسى ىسكە ۇلەس قوسۋعا شاقىردى.
بۇگىن اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندە ءبىراز اڭگىمە قوزعادىق. بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن ناقتى جۇمىس جاساپ كەلە جاتىرمىز. الدىمىزدا ىستەيتىن شارۋا ءالى كوپ. جازدىڭ ءبارى, جىلدىڭ ءبارى بيىلعىداي بولا بەرمەيدى. نەشە ءتۇرلى جاعدايلار بولعانىن بىلەمىز. بارلىعىنا دايىندالۋ كەرەك. «استىقتى جيىپ الدىق, كەرەمەت بولدى» دەپ قاراپ قالۋعا بولمايدى. ەندىگى جىلعى كورسەتكىش دۇرىس بولۋى ءتيىس, دەدى ەلباسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە.
فورۋم سوڭىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلعان ۇلكەن ءبىر مارتەبەلى شارا بولىپ ءوتتى. ەلباسى ءوز جارلىعىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن ەلىمىزدىڭ 200-دەن استام قىزمەتكەرىن مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاۋ جونىندە جارلىق شىعارعان ەكەن. سونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ەكونوميكالىق دامىتۋداعى, ءوندىرىستەگى قىزمەتتەگى اسا ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن 3 ادامعا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلىپتى. ولار – قوستاناي وبلىسى قوستاناي اۋدانىنداعى «زارەچنوە» جشس ديرەكتورى ۆالەنتين يۆانوۆيچ دۆۋرەچەنسكي, اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى اۋدانىنداعى «قازەكسپورتاستىق اگروفيرماسى» جشس باس ديرەكتورى ءادىلحان ايتقازىن ۇلى كەنجەباەۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تايىنشا اۋدانىنداعى «تايىنشا-استىق» جشس باس ديرەكتورى رۋسلان جۇمابەك ۇلى مولدابەكوۆ. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەڭبەكتەرى ارقىلى جۇلدىزدارى جانعان بۇل ازاماتتاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگراداسىن ەلباسىنىڭ ءوز قولىنان الۋ قۇرمەتىنە يە بولدى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسى فورۋم قوناقتارىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىنداعى وراسان زور جەڭىس – اۋىل اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى ۇلكەن تابىستارىمەن, الدا كەلە جاتقان اگروونەركاسىپ كەشەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتول مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاپ, اۋىل حالقىنا ۇلكەن تابىستار تىلەدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
ءابدىراحمان قىدىربەك.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
* * *
لەبىزدەر
جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ, «جاقسىلىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, (الماتى وبلىسى):
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىرعان بۇگىنگى فورۋمنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدا ەڭبەك ەتىپ جاتقان قوجالىقتار مەن سەرىكتەستىكتەرگە بەرەرى مول دەپ بىلەمىن. ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ەتتى مال شارۋاشىلىعىن قولعا الىپ كەلە جاتقان مەن ءوز شارۋاشىلىعىمدا قازىرگى كەزدە 3 مىڭنان استام ءىرى قارا مال وسىرەمىن. وسى رەتتە ۇكىمەت تاراپىنان ءبولىنىپ جاتقان كومەكتىڭ دە جۇمىسىمنىڭ العا باسۋىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ وتىرعانىن ەرەكشە ريزاشىلىقپەن ايتقىم كەلەدى. وسىنداي اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن قولداۋلار ءارى قاراي جالعاسا بەرسە, سالا ەڭبەككەرلەرى الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن تابىستارعا جەتە بەرەتىنىنە دە سەنىمىم كامىل.
قازاقتىڭ قانىنا بىتكەن مال باعۋعا دەگەن ەرەكشە قاسيەتى ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا ولارعا اسا قيىندىق تۋدىرا قويماس. ايتسە دە وعان باستاپقى كەزدە ازداعان دەمەۋ بەرىلسە, بۇل شارۋانىڭ دا ايى وڭىنان تۋار كەز الىس ەمەس دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا جوعارىدا ايتقان قولداۋلار تۇراقتى بولسا يگى. سونىمەن قاتار, تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق كورمەلەرىنىڭ دە ءجيى وتكەنىنەن ۇتارىمىز كوپ.
بەيسەنعازى تاستەكەەۆ, «پريرتىش برويلەر» قۇس فابريكاسىنىڭ باس ديرەكتورى, (سەمەي قالاسى):
– فابريكامىز 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىز رىنوگىندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ىرگەلى كاسىپورىن بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بالاپان شىعارۋ, قۇس ءوسىرۋ جانە برويلەر قۇس ەتىن ءوندىرۋمەن اينالىساتىن مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىق.
2003-2004 جىلدارى قايتا جابدىقتاۋ جانە برويلەر ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋدى وندىرىستىك مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارى ىسكە اسىرىلسا, وسىعان بايلانىستى تەحنولوگيا دا تۇبىرىمەن وزگەرىسكە ۇشىرادى. قۇستاردى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىندا جەتىستىككە جەتۋگە كورپۋستاردى «ۆig Deutchman» فيرماسىنىڭ جەمدەۋ جانە سۋارۋ قۇرال-جابدىقتارىمەن, سونداي-اق «EXAFAN» فيرماسىنىڭ جەلدەتكىش جۇيەسىمەن جابدىقتاۋ كوپ اسەرىن تيگىزدى. اتالعان جىلدارى ءبىزدىڭ قۇس فابريكامىزدىڭ ءدۇنيەجۇزىلىك وزىق فيرمالاردىڭ قۇرال-جابدىقتارىمەن جاڭارتىلۋى باستالدى. بالاپان شىعارۋ ءۇردىسىن كومپيۋتەرلىك باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلدى. قۇس سويۋ تسەحىندا ۆەنگرلىك «Titan» فيرماسىنىڭ جارتىلاي اۆتوماتتاندىرىلعان, قۋاتتىلىعى ساعاتىنا 1500 باسقا ارنالعان سالقىنداتقىش كامەرامەن جابدىقتالعان قۇس سويۋ جەلىسى ورناتىلدى.
قازىرگى تاڭدا وسى جۇمىستاردىڭ جۇيەلى ءجۇرگىزىلۋىنىڭ ارقاسىندا قانشاما وتباسى جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. قۇس شارۋاشىلىعىنىڭ قارىشتاپ دامۋى ءۇشىن وعان بارىنشا جاعدايلار دا جاسالىپ جاتىر. ءبىز ءوندىرىپ جاتقان قۇس ەتى ەكولوگيالىق تازا, ساپالى ءونىم بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق كورمەلەردىڭ لاۋرەاتى دەسەك, بۇعان ارينە, ەلىمىز تاراپىنان قولداۋدىڭ دا ورنى ەرەكشە ەكەنىن نازاردان تىس قالدىرماعان ءجون.
سادىق باقتيار, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك:
– بۇگىنگى فورۋم تاريحي فورۋم بولىپ وتىر. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى, بيىلعى جينالعان مول استىق پەن ەلىمىزدە تىنىشتىق, بەرەكە بولىپ تۇرعان جاعدايدا ءوتىپ جاتىر. ءبىز بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە تاۋبە دەيمىز. بۇيىرتسا, ەلىمىز الەمگە تەك دانمەن عانا ەمەس, مال ونىمدەرىمەن, ونىڭ ىشىندە ەت ونىمدەرىمەن كوتەرىلەيىن دەپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا جاھاندا ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى سەزىلۋدە. كەشە عانا جەتىنشى ميلليارد ادام ءومىر ەسىگىن اشسا, بۇۇ-نىڭ مالىمەتى بويىنشا, ءبىر ميلليارد ادام وسى كۇندەرى ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەيتىن جاعدايدا ءومىر سۇرۋدە ەكەن. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازاقستان ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, سونداي ەلدەرگە قول ۇشىن بەرۋگە ءمۇمكىندىگى زور. ونىڭ ءبىر باستى جولى – الىس جايىلىمداردى پايدالانۋ. بىزگە اللانىڭ بۇيىرتقانى, اتا-بابالارىمىزدان قالعان اسىل مۇرامىز – بۇل جايىلىم, ياعني 188 ملن. گەكتار جەر. بۇل ءبۇكىل الەم بويىنشا العاندا بەسىنشى ورىنعا يە. مىنە, وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتاتىن بولساق, كەلەشەكتە ەلباسىنىڭ ايتقان ەتتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءجونىندەگى تاپسىرما تولىعىمەن ورىندالادى دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءۇشىن نە كەرەك, ارينە, بىرىنشىدەن, الىس جايىلىمدارداعى ينفراقۇرىلىمداردى ورنىنا كەلتىرۋ قاجەت. مۇنداعى ەڭ باستىسى سۋ ماسەلەسى ەكەنى ايقىن. سوندىقتان دا قۇدىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, ول جەرلەردە ادام ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءتيىستى جاعداي بولۋى شارت. سوندا عانا سالاداعى جۇمىستار جەمىستى بولماق.
اباي ساعيتوۆ, وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. (الماتى قالاسى):
– ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا ءجۇزگە جۋىق قىزمەتكەرلەر جۇمىس جاسايدى. مۇندا ارنايى التى-جەتى بولمەمىز بار. وسىندا «اق كوبەلەك» دەگەن پرەپارات شىعاردىق. ءبىز وسىمدىكتەرگە ۋلى حيميكاتتاردى ءمۇمكىندىگىنشە از پايدالانۋ تۇرعىسىندا دا جۇمىستار ءجۇرگىزۋدەمىز. سونىمەن بىرگە, بىرقاتار يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتاردى دا وسىندا ومىرگە ەنگىزىپ جاتىرمىز.
شەتەلدەر قازىرگى تاڭدا ۋلى حيميكاتتاردان اۋلاق بولۋعا كۇش سالۋدا. ولاردىڭ دەنى بيولوگيالىق ادىسكە كوشىپ جاتىر. ءبىز دە وسىعان كوشۋ نيەتىندە جاڭا ادىسپەن جۇمىستار جاساۋدامىز. سونداي-اق ءبىز دە شەگىرتكەگە جانە وزگە دە زيانكەستەرگە قارسى جاڭادان جۇزدەگەن پرەپارات شىعارىپ, جاتىرمىز.
ەگەمەندىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن ۇلكەن تابىستارمەن تويلاعالى وتىرمىز. اتالمىش فورۋمدا كوپتەگەن جەتىستىكتەرىمىز كورسەتىلۋدە. سونىڭ ءبىرى, جوعارىدا ايتقان پرەپاراتتاردىڭ وسى ۋاقىتتار ىشىندە ءوز ەلىمىزدە وندىرىلگەنى دەر ەدىم. كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىز تەك قانا ماسكەۋدەن كەلگەن دايىن پرەپاراتتاردى قولداناتىنمىزدى ەسكە تۇسىرسەك, وزىمىزدە شىعارىلعان وسىنشاما ءونىم تۇرلەرى الدىمەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى ەكەنىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە الماس. ەندىگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەكولوگيالىق تازالىعىمىزدى ساقتاۋدا بارىنشا كۇش سالۋ بولماق.
-----------------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.