پارلامەنت سەناتىندا پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كوپەەۆتىڭ قاتىسۋىمەن “كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەلەرى” تاقىرىبىنا ارنالعان ۇكىمەتتىك ساعات وتىرىسى بولدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
اگرارلىق ماسەلەلەر جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ كوميتەتى ۇيىمداستىرعان بۇل شاراعا سەنات دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, ۇكىمەت وكىلدەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگى” اق باسشىلارى قاتىستى.
ۇكىمەتتىك ساعات وتىرىسىن اشقان سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كوپەەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەرگە توقتالا كەلىپ, تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان ماسەلەلەردىڭ كوكەيكەستىلىگىن اتاپ ءوتتى.
م.كوپەەۆتىڭ ايتۋىنشا, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى اگرووناركاسىپ كەشەنىن نىعايتا ءتۇسىپ, ونىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن سەنىمدى تۇعىر بولىپ وتىر.
“سوڭعى توعىز جىل ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋعا 790 ميلليارد تەڭگە, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 250 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. بۇل – وراسان زور قاراجات”, – دەپ اتاپ ءوتتى توراعا ورىنباسارى.
م.كوپەەۆ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ سالاسىندا مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ۇلعايتۋعا, وتاندىق رىنوكتى ءوز ونىمدەرىمىزبەن تولتىرۋعا ىقپال ەتەتىن جاڭا قادامدار مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
وسىعان بايلانىستى توراعا ورىنباسارى 2014 جىلى اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ونىمدىلىگى ەكى ەسە وسۋگە, ىشكى رىنوكتا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى 80 پايىزعا قامتاماسىز ەتىلۋگە, ەكسپورتتىق الەۋەت 2015 جىلى 4 پايىزدان 8 پايىزعا دەيىن ۇلعايۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالدى.
وتىرىستا كوكتەمگى ەگىس جۇمىس-تارىن ۋاقىتىندا قارجىلاندىرۋ جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسىم سالالارىن سۋبسيديالاۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارالار تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.كۇرىشباەۆ پەن “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگى” اق باسقارما باسشىسى ا.مامىتبەكوۆ باياندادى.
ۇكىمەتتىك ساعاتتاعى سالا باسشىلارىنىڭ ەسەبى بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ شارالارىنا, نەسيە رەسۋرستارىمەن ۋاقىتىندا قامتاماسىز ەتۋ, تومەن باعالى جانار-جاعار مايعا قول جەتكىزۋگە قاتىستى دەپۋتاتتار قويعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلدى.
حالىق وكىلدىگىن نىعايتا ءتۇسۋ جولىندا
ەرمەك جۇماباەۆ, پارلامەنت سەناتىنداعى ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جەتەكشىسى,
زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەت مۇشەسى.
پارلامەنت سەناتىنداعى ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبىنىڭ مىندەتى – جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارمەن بايلانىسا وتىرىپ, ءوڭىرلەردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ. جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءىس-قيمىلدارى مەن ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلدىكتەرىن اتقارۋ بارىسىندا قۇقىقتىق نورمالاردى قولدانۋ پروبلەمالارىن زەردەلەۋ جانە زاڭدىلىقتاردى قولدانۋدا ءبىرىزدى ۇسىنىستار جاساۋ ماقساتىمەن ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبى بارلىق وبلىستاردىڭ جانە استانا مەن الماتى قالالارى ءماسليحاتتارىنىڭ جۇمىستارىن سارالاپ شىقتى. ونىڭ قورىتىندىسى دەپۋتاتتىق توپتىڭ جۋىردا بولعان وتىرىسىندا جاريا ەتىلدى.
قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 213 ءماسليحات بار بولسا, سونىڭ 16-سى وبلىستىق جانە استانا مەن الماتى قالالىق, 37-ءسى قالالىق جانە 160-ى اۋداندىق ءماسليحاتتار. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدىگىن شەكتەۋ, ياعني ورتالىق پەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدىگىن ءبولۋ, سونداي-اق اتقارۋشى بيلىك ۆەرتيكالىنىڭ ىشىندە ورتالىقسىزداندىرۋ قاعيداتىن ۇستانادى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان جۇمىسىنىڭ ءتيىمدى بولماعىنا ۇلكەن كوڭىل بولىنەدى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمىن رەفورمالاۋدا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا قابىلدانعان “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جونىندەگى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭنىڭ قابىلدانعانى مول ءمۇمكىندىك بەرگەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. بۇگىنگى كۇنى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ وسى زاڭعا سۇيەنگەن جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق مۇشەلەرى سونداي-اق, ءماسليحاتتار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بيلىكتىڭ جالپى جۇيەسىنىڭ ءبىر ەلەمەنتى رەتىندە ءماسليحاتتاردىڭ ءىس-ارەكەتى جۋىقتا عانا دامي باستاعانىمەن, ونىڭ وزىندىك تاجىريبەسى, قۇقىقتىق بازاسىنىڭ نەگىزدەرى قالانىپ ۇلگەردى. ەڭ باستىسى –قوعامدىق سانادا وركەنيەتتى دەموكراتيالىق ءپرينتسيپتىڭ, ياعني بيلىكتە حالىق وكىلدىگىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانى تۋرالى يدەيا قالىپتاستى.
قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سانى – 550 ادام. وبلىستىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى اراسىندا ەڭ كوبى 50 ادامدىق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىكى, ال ەڭ ازى 25 ادامدىق ماڭعىستاۋ وبلىسىنىكى. ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعىندا جوعارى ءبىلىم بار. سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسى, وڭتۇستىك قازاقستان, اقتوبە, اتىراۋ وبلىستارى ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارى 100 پايىز جوعارى ءبىلىمدى ادامدار. سونداي-اق, 74 دەپۋتاتتىڭ عىلىمي دارەجەسى بار. ءماسليحاتتاردىڭ ءىس-تاجىريبەسىن زەردەلەۋ بارىسىندا ولاردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداۋ بەلسەندىلىكتەرى دە قاراستىرىلدى. بۇل بەلسەندىلىك بارلىق ءماسليحاتتاردا بىردەي بولماي شىقتى, سونىڭ ىشىندە ەڭ كوبىنىكى 952 بولسا, ەڭ ازىنىكى 20 ساۋال عانا ەكەن. وسىنىڭ ءوزى دەپۋتاتتىق ساۋالعا دەگەن تۇسىنىكتىڭ ارقيلىلىعىن كورسەتەدى. كەيبىر ءماسليحاتتاردا جازباشا جازىلعان بارلىق سۇراقتاردى دەپۋتاتتىق ساۋال دەپ قابىلداسا, كەيبىرىندە تەك ءتيىستى سەسسيادا قارالىپ, سول بويىنشا شەشىم قابىلدانعان سۇراقتاردى عانا ساۋالعا جاتقىزادى. ال “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” زاڭعا سايكەس, ءماسليحات دەپۋتاتى ورگاننىڭ قۇزىرەتتىلىگىنە بايلانىستى اكىمگە, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرىنە, پروكۋرورعا جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن اتقارۋشى ورگاندارعا ساۋال جولداۋعا قۇقىلى ەكەنى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە, وسى زاڭنىڭ 19-بابىنا سايكەس, رەسمي تۇردەگى دەپۋتاتتىق ساۋالدى جولداۋدىڭ مىندەتتى شارتى ونىڭ ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا جاريالانىپ جانە ول تۋرالى شەشىم قابىلدانۋى بولىپ تابىلادى.
ءماسليحاتتىڭ شەشىمىن ورىنداماعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىن نەمەسە ۇيىمداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى ءتيىستى ورگاندارعا ۇسىنىس بەرۋ تاجىريبەسى الماتى قالالىق ءماسليحاتى مەن جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىندا عانا كورىنىس بەرگەن. سونىڭ ىشىندە الماتى قالالىق ءماسليحاتى 32 ۇسىنىس جاساعان. وسى ءماسليحات اپپاراتىنىڭ اقپارىنا قاراعاندا, كوپتەگەن ۇسىنىستار تەكسەرۋ كوميسسياسى اكتىلەرىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان.
الماتى جانە باسقا دا وبلىستاردىڭ كونستيتۋتسياعا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا قارسى كەلەتىن بىردە-ءبىر شەشىم قابىلداماعانىن وڭ تاجىريبە دەپ ايتا كەتۋ كەرەك. جاريالى تالقىلاۋ استانا قالاسى, الماتى مەن قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتتارىندا جۇرگىزىلگەن. بىراق كەيبىر جاريالى تالقىلاۋلار مەن تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ وتىرىسى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار كورىنبەي كەتكەن.
جوعارىدا ايتىلعان “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” زاڭعا سايكەس, جاريالى تالقىلاۋعا كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ, وتكىزۋ فورماسى مەن قاتىسۋشىلارى انىقتالعان ماسەلەلەر عانا جاتقىزىلادى. اسا ماڭىزدى جانە ايتارلىقتاي قوعامدىق سيپاتى بار ماسەلەلەردى تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ دەپۋتاتتاردىڭ, اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن كەڭەيتىلگەن وتىرىستا تالقىلاۋى جاريالى تالقىلاۋعا جاتقىزىلادى.
ءماسليحاتتاردىڭ وبلىس, قالا جانە اۋدان اكىمدەرىمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرىن سارالاي كەلىپ, ولاردىڭ اراسىندا ەشقانداي كەلىسپەۋشىلىك جوق ەكەندىگى انىقتالدى.
ءماسليحات ۇيىمدارىنىڭ ارەكەتتەرى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ساراپتىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا, تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ مۇشەلەرى ەكىدەن التى ادامعا دەيىن, ال تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ۇشتەن ون ءبىر ادامعا دەيىن وزگەرىپ وتىرعانى انىقتالدى.
الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ اۋماقتىق نىشان بويىنشا دەپۋتاتتىق توپتار قۇرۋ تاجىريبەسى قىزىعۋشىلىق تۋدىردى جانە وسى تاجىريبەنىڭ ودان ءارى ءورىس العانىن قالار ەدىك. جالپى ايتقاندا, ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرىن ىسكە اسىرۋداعى بەلسەندىلىكتەرى جوعارى ەكەندىگىن كورسەتتى.
ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋ باعىتىندا اسا قاجەتتى الەۋەتتىڭ قالىپتاسقانى كورىنىپ وتىر, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ايرىقشا ءرولىن ايتا كەتۋ كەرەك. جانە ايماقتىق مۇددەلەردى قورعاۋ ءىسى ولاردىڭ ەڭ باستى مىندەتى بولماعى دا زاڭدىلىق.
ماقسات ايقىن, باعدار انىق
پارلامەنت ماجىلىسىندەگى “جاڭا قازاقستان” دەپۋتاتتىق توبىنىڭ كەزەكتەن تىس باسقوسۋى بولدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. توپ جەتەكشىسى قايرات سادۋاقاسوۆ “بۇل باسقوسۋىمىز وتكەن اپتادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جاساعان جولداۋىنا قاتىستى بولىپ وتىر. ونىڭ اتىنىڭ ءوزى “جاڭا ونجىلدىق جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى”, دەپ اتالىپ, ايقىن ماقسات, انىق باعدار بەرىپ وتىر. حالىقارالىق ساراپشىلار “بۇل جولداۋ ن.نازارباەۆتىڭ نىق ءۇش قادامىنىڭ ءبىرى”, دەپ باعالادى. بىزدەر ەلباسىنىڭ العاشقى قادامىنان بەرى جانىندا بولىپ, قولداپ كەلەمىز. ەندى حالىق قالاۋلىلارى ايماقتارعا شىعىپ, ەلمەن كەزدەسىپ وسى جولداۋدى تۇسىندىرمەكپىز”, – دەدى.
توپ جەتەكشىسىنىڭ ءسوزىن دەپۋتات ۆالەري ۆيشنيچەنكو جالعاستىرىپ, بيىلعى جولداۋدىڭ قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدى باستاعان جىلداعى ماڭىزىنا توقتالىپ, بۇل ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قارايعى ون ءتورتىنشى رەت جاساپ وتىرعان جولداۋى ەكەنىن ناقتىلادى.
دەپۋتاتتار ر.حالمۇرادوۆ, ل.حوچيەۆا, و.دىموۆ ءوز سوزدەرىندە بارىس جىلىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 15 جىل, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە 65 جىل تولاتىنىن ەسكە الىپ, الدا تۇرعان حالىقپەن ءجۇزدەسۋلەردە ايتىلاتىن ماسەلەلەرگە توقتالدى.
ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار
ولاردى دايىنداۋدى كوبەيتۋ قاجەت
قىلىشباي بيسەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ عىلىمي تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالاارالىق جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا عىلىم جۇيەسىن دامىتۋدىڭ, ياعني باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكاعا قولايلى جاعدايلار جاساۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى اياسىندا العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋدىڭ ماڭىزى زور. ال بۇل عىلىمي مامانداردىڭ الەۋەتى ارقاسىندا جۇزەگە اساتىنى بارشامىزعا ايان. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار عىلىمي مامانداردى دايارلاۋ دەڭگەيى ولارعا دەگەن قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرا الماي وتىر.
ونىڭ ۇستىنە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا قىزمەت اتقاراتىن عالىمدار مەن عىلىمي اتاعى بار وقىتۋشىلاردىڭ جاس مولشەرى ۇلعايىپ, جاس عالىمدار قاتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالۋدا. ماسەلەن, 50 جانە ودان جوعارى جاستاعى دوكتورلار قۇرامى 86%, بولسا, 40 جاسقا دەيىنگى عىلىم كانديداتتارىنىڭ سانى 21%-دى عانا قۇرايدى.
2007-2010 جىلدار ارالىعىندا جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمنىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى قاجەتتى دەڭگەيدە ۇلعايتىلىپ وتىرعان جوق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلاتىن جوبالارعا قاجەتتى جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ماگيسترلەرگە دەگەن قاجەتتىلىك 11 798-ءدى, PhD دوكتورلارعا 2 678-ءدى قۇرايدى.
وسى ايتىلعاندار نەگىزىندە بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپسىرىسىن ماگيستراتۋرا بويىنشا 5000-عا دەيىن, ال PhD دوكتورانتۋراسى بويىنشا 2500 ورىنعا دەيىن كوبەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا.
سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىراتىن ماماندار دايارلاۋ جوسپارىن ازىرلەۋ بارىسىندا ءتيىستى تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
زاڭ جوباسى تانىستىرىلدى
ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى امزەبەك جولشىبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندە وتىرىس وتكىزىلدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانات جاراسوۆ “شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلارىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭنىڭ جوباسىن تانىستىردى.
كەلىسىمگە 2008 جىلى دۋشانبە قالاسىندا وتكەن سامميتتە قول قويىلعان. اتالعان حالىقارالىق شارت وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز بولىپ تابىلادى. قابىلداۋشى جاقتىڭ كەدەندىك جانە ۆيزالىق رەسىمدەۋگە, وقۋ-جاتتىعۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ قوزعالىسى مەن ولارعا ءتيىستى جاعداي جاساۋعا بايلانىستى مىندەتتەرى كورسەتىلگەن. وسى شارالاردى وتكىزۋ تاجىريبەسى 2006 جىلدان بار. سول كەزدە وزبەكستان, سونىمەن قاتار, قازاقستان مەن قىتاي اۋماقتارىندا وتكەن. سودان كەيىن وقۋ-جاتتىعۋ ءار جىلدىق كەزەڭگە كوشىپ, 2007 جىلدان باستاپ قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستاندا وتكىزىلدى.
بۇل قۇجاتتى بۇگىنگە دەيىن رەسەي مەن قىرعىزستان راتيفيكاتسيالاعان. زاڭ جوباسىن كوميتەت مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان قولدادى.
سونىمەن بىرگە, وسى وتىرىستا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى د.شاجەنوۆا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىمەن تانىستىرىپ, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” ماڭىزدى حالىقارالىق زاڭ جوباسى دا قارالدى.
ەڭ قىمباتى – ادام ءومىرى
ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى ء“ورت قاۋىپسىزدىگى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى قاتەرلەردى تاۋەلسىز باعالاۋ جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىن تالقىلادى.
زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆلاديمير بوجكونىڭ مالىمدەۋىنشە, زاڭ جوباسىن قابىلداۋدىڭ ماقساتى حالىقتى, زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ مۇلكىن ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ سالاسىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورگاندارىمەن قاتار, تاۋەلسىز ساراپشى ۇيىمداردى قوسۋ ارقىلى قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورتكە قارسى باقىلاۋ ورگاندارى جۇزەگە اسىراتىن تەكسەرۋلەر سانىن قىسقارتۋ ەسەبىنەن قورعاۋ وبەكتىلەرىنە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ بولىپ تابىلادى. ءارى ولارعا ءمۇمكىندىكتەر جاساپ, ءارى شتاتتىق ينسترۋكتورلاردى كوبەيتپەي بيۋدجەت شىعىنىن دا ازايتادى. “جالپى, ءبىزدىڭ قوعامعا ەڭ قىمباتىمىز – ادام ءومىرى ەكەنى تۋرالى تۇسىنىكتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك!”, – دەيدى مينيستر.
ال, دەپۋتات ايتكۇل ساماقوۆا بولسا, “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءتىلسىز جاۋدىڭ جانىمىزدا جۇرگەنىن ناسيحاتتايىق, ۇكىمەت قارجى ءبولسىن”, – دەدى.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وقۋ جىلىنىڭ باسىندا تۇڭعىش رەت ءتىلسىز جاۋعا قارسى ينتەراكتيۆتىك ساباق جۇرگىزگەن, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى بولسا, اي سايىن جۋرنال شىعارىپ ناسيحاتىن كۇشەيتىپ جاتىر.
كوميتەت مۇشەلەرى تالقىلاي كەلە, زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداۋعا بولادى دەپ ەسەپتەدى.
ساۋلە دوسجانوۆا,
جۋرناليست.
ايتايىن دەگەنىم...
بالاباقشا ءۇشىن قايتا جابدىقتالسا يگى
زەينوللا الشىمباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
مەنىڭ اتىما بەينەۋ اۋداندىق جانە ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ 14 دەپۋتاتى قول قويعان حات كەلىپ ءتۇستى. وندا بەينەۋدەگى شەكارا باقىلاۋ وتريادى, ياعني №2095 اسكەري ءبولىمى ۋاقىتشا ورنالاسقان ەكى قاباتتى عيماراتتى بالاباقشا ەتىپ قايتا جابدىقتاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن. جەرگىلىكتى دەپۋتاتتار شەكاراشىلاردى جاقىندا №2087 اسكەري ءبولىمى بوساتقان عيماراتقا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىپ وتىر.
بەينەۋ اۋىلىنداعى شەكاراشىلار ورنالاسقان ەكى قاباتتى جاتاقحانا عيماراتىن بالاباقشا ەتىپ قايتا جاساقتاۋ تۋرالى بەينەۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى شەشىم دە قابىلداعان. جالپى, شەكاراشىلاردى بەينەۋ اۋىلىنان شەكاراعا جاقىن تاجەن بەكەتىنە كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوپتەن كوتەرىلىپ كەلەدى, بۇل ماسەلەمەن ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى اينالىسۋدا ەكەنىنەن حاباردارمىز.
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ بالاباقشالار ءۇشىن مۇمكىنشىلىكتەر قاراستىرۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ اتالعان عيماراتتى بالاباقشاعا لايىقتاپ قايتا جاراقتاۋ تۋرالى ۇسىنىسىنىڭ شەشىلۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.
جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر
اراسىنداعى قىلمىس ەتەك الىپ بارا جاتقانداي
ساعىنبەك تۇرسىنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
“جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ تاربيەسى مەن مورالدىق-پسيحولوگيالىق جاعدايى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. سوعان قاراماستان, جاستار اراسىنداعى بۇزاقىلىق پەن قىلمىستىڭ كوبەيىپ وتىرعانى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ ءتۇرلى قىلمىسقا بارىپ جاتقان وقيعالارى تۋرالى ءجيى ەستيمىز. جاستار اراسىنداعى ناشاقورلىق پەن سپيرتتىك ىشىمدىكتەرگە اۋەستىك تە ارتىپ وتىرعان سىڭايلى. ال بۇل جاعداي تۋرالى ءار ۆەدومستۆونىڭ اقپاراتى ءار ءتۇرلى, ءتىپتى كەرەعار دەۋگە بولادى.
ماسەلەن, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, قاداعالاۋسىزدىقتىڭ جانە پاناسىز قالۋدىڭ الدىن الۋ جونىندەگى 2008-2009 جىلدارعا ارنالعان جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بەرگەن اقپاراتىندا” سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس 4-5 پايىزعا كەمىپ كەلەدى دەلىنگەن. وعان قوسا, جالپى رەسپۋبليكالىق جاعدايعا تالداۋ جاسالىپ, كەيبىر وبلىستاردا, اتاپ ايتقاندا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا وسىنداي قىلمىستار – 44,1 پايىزعا, الماتى وبلىسىندا – 10,9, جامبىل وبلىسىندا – 23,2 جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 8,9 پايىزعا ارتقانى ايتىلادى.
ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پروكۋراتۋراسى مىنانداي مالىمەت تاراتتى: “رەسمي دەرەكتەر بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبوبلىسىندا بىلتىر كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەر قولىمەن جاسالعان قىلمىس كۇرت وسكەن. ونىڭ ىشىندە ەسىرتكىگە بايلانىستى قىلمىس 40 پايىزعا, كىسى توناۋ 54 پايىزعا, كولىك ۇرلاۋ 87,5 پايىزعا ارتقان. وسى ۋاقىت ىشىندە 261 كامەلەتكە تولماعان قىز جاساندى تۇسىك جاساتىپ, 53 ءجاسوسپىرىم ءوز-وزىنە قول جۇمساعان” بۇل – ەسەپكە الىنعان رەسمي دەرەكتەر. ال شىن مانىندەگى جاعداي بۇدان الدەقايدا كۇردەلى دەپ پايىمداۋعا بولادى.
وسىعان قاراپ وتىرىپ, 8,9 پايىزعا ارتقان وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ جاعدايى وسىنداي بولسا, 44,1 پايىزعا ارتقان ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جاعدايى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى.
بۇگىنگى باسىلىم بەتتەرى مەن ينتەرنەت سايتتارىن قاراپ وتىرساڭىز, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوزى, ونىڭ ىشىندە قىز بالالار قارۋ الىپ جۇرەتىن بولعان. پىشاقتاپ كەتۋ, اتىپ كەتۋ دەگەنگە قۇلاعىمىز ۇيرەنە باستادى.
وسىعان بايلانىستى مىنانداي سۇراقتار تۋىندايدى: بىرىنشىدەن, قىرۋار قارجى ءبولىنىپ, مەكتەپتەردەگى ارنايى جاساقتالعان ينسپەكتورلار, ۋچاسكەلىك ءتارتىپ ساقشىلارى قايدا قاراپ وتىر, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كىم باقىلايدى جانە جوعارىدا اتالعان قىلمىستار مەن ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتارعا ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدىڭ قانداي تەتىكتەرى جاسالعان؟ ەكىنشىدەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ونىڭ جاستار ساياساتى جانە تاربيە ءىسى جونىندەگى دەپارتامەنتى نەمەن اينالىسادى, وسى ۋاقىتقا دەيىن جاستار تاربيەسىن جاقسارتۋ جونىندە نە ىستەلدى؟ ۇشىنشىدەن, جالپى العاندا, ەلىمىز بويىنشا كامەلەتكە تولماعان جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس جاعدايى قانداي جانە ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر؟ تورتىنشىدەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانە باسقا ورگاندار اراسىندا ۆەدومستۆوارالاىق قانداي شارالار نەمەسە جوسپارلار جۇزەگە اسىرىلۋدا جانە ناتيجەسى قانداي؟ جانە ەڭ سوڭعىسى, بۇل جەردە ەڭ الدىمەن اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت.
ساۋالى مەن جاۋابى
شەتەلدە تىيىم سالىنعان
شوپتىك قوسپالارعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە توسقاۋىل قويىلۋى ءتيىس
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات بەرىك بەكجانوۆ رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ماسىموۆكە ساۋال جولدادى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. وندا: “2009 جىلدىڭ 28 قازانىندا ارنايى “شوپتىك ميكستەر” ەركىن ساۋدا اينالىمىندا ءجۇرگەندىگى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە جۇگىنگەن بولاتىنمىن. تيىسىنشە كەلگەن جاۋاپقا سايكەس, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل زاتتار ەسىرتكى زاتتارىنا جاتقىزىلماعانى جانە تىيىم سالىنباعانى تۋرالى اقپارات الىندى.
ال كورشىمىز رەسەي بۇگىندە “شوپتىك ميكستەردى” اسەر ەتۋ كۇشى باسقا ەسىرتكى زاتتارىنان كەم ەمەس, حالىق ساناسىن ۋلايتىن ۇلكەن قاۋىپ دەپ دابىل قاعىپ وتىر. ويتكەنى, كورشى ەلدىڭ 20-عا جۋىق وڭىرىندە بۇل قوسپانى ساتۋ مەن پايدالانۋ شەكتى جاعدايعا جەتىپ, اسىرەسە, جاستاردىڭ بۇعان اۋەس بولىپ, ماستانۋى كەڭىنەن تاراپ كەتكەن.
رەسەي وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى بۇل “شوپتىك ميكستەردىڭ” ەركىن ساۋدا اينالىمىنا قاتاڭ قاداعالاۋ ورناتىپ, ەسىرتكى زاتتار قاتارىنا جاتقىزۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرىپ جاتىر, بۇل تۋرالى رەسەي ۇكىمەتى ارنايى زاڭ جوباسىن دايىنداعان.
قوراپتاعى قازاق تىلىندەگى جازبالارعا سەنسەك, ءشوپ ميكستەرى ادام ءتانىن ەمەس, جانىن “ەمدەيدى”. ءبىر قاراعاندا, قاراپايىم شوپتىك دارىلەر ىسپەتتەس كورىنەتىن قوسپالار اسەرى ماريحۋانادان دا ۇزاق جانە قاتتى اسەر بەرەتىنىن بۇگىندە وسى كورشى ەلىمىزدىڭ ماماندارى دالەلدەپ وتىر. بۇل “شوپتىك قوسپالاردىڭ” كەرى اسەرىن تۇسىنگەن ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, اۆستريا, شۆەيتساريا, جاپونيا, اقش جانە تاعى سول سياقتى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى بۇل زاتتى پايدالانۋعا مۇلدەم تىيىم سالعان.
ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. سەبەبى, بۇل تاۋەلدىلىكتى الىپ كەلەتىن, پايدالانعان كەزدە ادامدى ەسىنەن ايىراتىن, ءوز ارەكەتىنە جاۋاپ بەرە المايتىن حالگە جەتكىزەتىن, جالپى ايتقاندا, ەسىرتكى زاتىن پايدالانۋدىڭ سالدارى الىپ كەلەتىن ناتيجەگە جەتكىزەتىن قوسپا زاتتار.
ولاي بولسا ءبىز نەگە ونى ەركىن ساۋدالاۋعا جول بەرىپ وتىرمىز؟
اتالعان “شوپتىك قوسپانىڭ” عىلىمي ساراپتاماسىن جۇرگىزىپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ادامعا كەرى اسەر ەتۋشى زاتتاردى اسەر ەتۋ دارەجەسىنە ساي ەسىرتكى زاتتار قاتارىنا جاتقىزۋ تۋرالى رەسمي قورىتىندى بەرۋ كەرك.
وسىعان سايكەس, اتالعان شوپتىك “ميكستەردى” ەسىرتكى جانە پسيحوتروپتىق زات تەكتەستەر نەمەسە قۇرامىندا ەسىرتكى زاتتارى بار وسىمدىكتەر قاتارىنا ەنگىزۋ ماقساتىندا “ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتار, پرەكۋرسورلار جانە ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن تەرىس پايدالانىلۋىنا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى تۋرالى” زاڭمەن بەكىتىلگەن ارنايى تىزىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن”, دەلىنەدى.