تەلەارنالار الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ورتاسىنا كىرگىزىپ جىبەرەدى. نەبىر سۇمدىق جاعدايلارعا كۋا بولاسىڭ. مىڭداعان, ميلليونداعان ادامداردىڭ قاسىرەتىن كورىپ, جانىڭ تۇرشىگەدى.
كورمەيىن دەسەم كوزىم بار دەگەندەي, كورەسىڭ. كورەسىڭ دە قينالاسىڭ. الىستاعى سول قاسىرەت شەككەندەرگە كومەكتەسەر دارمەن جوق. ءوز قولىڭ جەتپەگەنمەن, باسقالار قولىن ۇسىنسا ەكەن دەيسىڭ. بۇل ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى قايدا, مىناۋ قارىق بولعان حالىققا نەگە كومەككە كەلمەيدى, بار كۇشىن نەگە وسىندا توكپەيدى دەگەن وي دا كەلەدى. بالكىم, توگىپ تە جاتقان شىعار-اۋ. مۇمكىن شاماسى جەتپەي جاتقان شىعار...
سوڭعى جىلداردا وسى سۋ تاسقىندارى, توپان سۋ كوبەيىپ كەتكەندەي كورىنەدى. ءسىرا, بۇرىن دا از بولماعان. توپان سۋدىڭ قاسىرەتىن حالىق بۇرىن دا از كورمەگەن. ونىڭ ۇلكەن قاسىرەت اكەلەتىنىن بىلگەن حالىق اقىر زامان بولعاندا, جەردىڭ ءجۇزىن توپان سۋ قاپتايدى دەگەن اڭىزدى دا شىعارعان بولار. ونان سوڭ سۋ تاسقىنى كوبەيىپ كەتكەندەي كورىنۋىنە تەلەارنالار, باسقا دا اقپارات قۇرالدارى دا سەبەپ بولىپ وتىرعان شىعار. كورسەتەدى دە جاتادى, ايتادى دا جاتادى.
سونىڭ ارقاسىندا ۇلكەن سۋدان الىس جاتساق تا, تسۋنامي دەگەندى دە ەستىدىك, ونىڭ الاپات اپاتتى كۇشىن دە كورەتىن بولدىق. سوڭعى جىلداردا ارالداردا ورنالاسقان يندونەزيا سياقتى ەلدەردەگى, مۇحيت جاعالاي قونعان جۇرتتارداعى تسۋناميلەردەن زارداپ شەككەن حالىقتىڭ قاسىرەتىن كوز الدىڭا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. قانشاما اۋقىمدى جەردەگى قيراعان ۇيلەر, وپات بولعان ەگىندىك, قىرىلعان مال, سونىڭ بارىنەن ايىرىلىپ, اڭىراپ قالعان ادامداردى كورۋ قيىن.
بۇرىن كورمەگەندى, بيىلعى جىلى جاپونيادا بولعان جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى ءتسۋناميدى دە كوردىك-اۋ. قالا اعىپ بارا جاتقانداي اسەردە بولدىق. اۆتوبۋستار, ۇيلەر قۋىرشاق سياقتى سۋ ۇستىندە كولكىپ, ءجۇزىپ ءجۇردى. ال تالاي مىڭداعان ادام سونىڭ استىندا قالدى عوي...
مۇنىڭ ءوزى جاپونياداي الدى-ارتىن تەرەڭ ويلاپ, ءجۇز ءولشەپ, ءبىر كەسەتىن الىپ ەلدە, جاپوندار دەيتىن جاسامپاز حالىقتىڭ جەرىندە بولعانى مىناۋ تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشىنىڭ قۇدىرەتىن تاعى ءبىر اڭعارتقانداي ەدى. بۇل جاپونيادا ەمەس, باسقا ءبىر بەيقامداۋ ەلدە كەزىكسە قايتەر ەدى؟ اقىر زاماندى باسىنان كەشەر ەدى دە...
تسۋنامي – سۋدان كەلەر قاسىرەتتىڭ ءبىرى. ول ءوزى سيرەكتەۋ, جەر سىلكىنىسى كوبىرەك بولاتىن ايماقتا كەزدەسەدى. ال وزەندەردىڭ ارناسىنان اسىپ, ۇلان-عايىر جەردىڭ سۋ استىندا قالاتىنى كوپ ەلگە تاڭسىق ەمەس, مۇنى دا ءبىز سوڭعى كەزدە جيىرەك ەستيتىن بولدىق. بۇل ءوزى جاڭبىر كوپتەۋ تروپيكالىق ايماقتا عانا ەمەس, مامىراجاي وڭىردە دە بولا بەرەتىنگە اينالدى. اقپاراتقا ۇڭىلسەك, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا عانا ەمەس, اۋا رايى قالىپتى ەۋروپاڭدا دا قالالاردىڭ كوشەلەرىنىڭ وزەن ارناسىنا اينالعانىن كورەسىڭ.
تاسقىننان كەلەر زيان كوپ. ەڭ جامانى ول ادام ءومىرىن دە قيىپ جاتادى. كەيبىر ايماقتاعى سۋ تاسقىندارى بۇكىل الەمگە دە ىقپال ەتەدى ەكەن. بىلتىر پاكستاندا الاپات سۋ تاسقىنى بولىپ, كوپ جەردەگى ەگىس القاپتارى سۋ استىندا قالدى. ال سول القاپتاردا ماقتا ەگىلەدى ەكەن. ەندى سونىڭ سالدارىنان ءبىراز ماقتا كەم ءوندىرىلىپ, ونىڭ الەمدىك باعاسى كۇرت ءوسىپ كەتتى.
سول پاكستانداعى سۋ تاسقىنىن تەلەارنالار تالاي كورسەتتى. شولۋشىلاردىڭ, ساراپشىلاردىڭ وي-تولعامدارىن دا ەستىدىك. تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىسىمەن قاتار, ۇلتتىق اۋقىمدا ءبىراز شارالاردىڭ اتقارىلماي جاتاتىنىن ايتقان. قالاي دەگەندە دە, بۇل ءوزى ءار كەز قايتالاناتىن قۇبىلىستار, ونىڭ قاۋپىن بولجاۋعا بولادى. سوعان ءمان بەرىپ, ءتۇرلى شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ, جۇرت قامدانىپ وتىرسا, شىعىن دا از. ۇلى وزەن يند الەمدەگى ەڭ بيىك تاۋلار گيمالاي, گيندۋكۋشتان باستاۋ الادى. جىلدا تاسيدى. كەي جىلى قاتتىراق. سول تاسقىنداردى ەسكەرىپ, كۇنى بۇرىن قامدانسا, ۇلى وزەن تىم قاتتى بۋىرقانباس ەدى دەيدى.
ارينە, ايتۋعا جەڭىل. سويتسە دە سول تابيعات قۇبىلىستارى بۇل ومىرگە ءتان. الەمدەگى ەڭ بيىك تاۋدىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلەدى. ول جەرگە ىلعال بولىپ تۇسەتىنى بەلگىلى. بۇل ايماققا سۋ تاسقىنى سىرتتان كەلمەيدى.
قىتايدا دا جىلدا تاسقىن. ەل وعان ءتاستۇيىن دايىن وتىرادى. شاماسى كەلگەنشە سول سۋدى بۇرىپ الىپ, يگىلىككە جاراتقىسى كەلەدى. شاماسى كەلمەگەنگە امال جوق, سول تاسقىن بۇل ەلگە دە ءبىراز شىعىن ارقالاتادى. دايىن بولماسا, ارينە شىعىن بۇدان دا الدەقايدا كوپ بولار ەدى.
بيىلعى جىل تايلاندقا اسا ۇلكەن سىن بولىپ وتىر. شىلدەنىڭ باسىندا باستالعان تاسقىن تولاستار ەمەس, قايتا كۇشەيە تۇسكەندەي. ەلدىڭ سولتۇستىگىندە پايدا بولعان نوك-تەن دەپ اتالاتىن تروپيكالىق داۋىل تايلاندتىڭ 79 پروۆينتسياسىنىڭ 63-ءىن شارپىپ, تالاي نارسەنى ءبۇلدىردى. ميلليونداي ادام زارداپ شەگىپ, دارىگەرگە قارالۋعا ءماجبۇر بولدى. شيرەك ميلليون ادام جاي-كۇيىنەن ايىرىلدى. ەگىندىك, جايىلىمدىق جەردى بىلاي قويعاندا, 15 مىڭ كاسىپورىن سۋ استىندا قالعان. 2536 مەكتەپ جابىلىپتى.
دۇنيە دۇنيە عوي, وسىناۋ تاسقىننان ادام قۇرباندىعى ايتارلىقتاي بولىپ وتىر. بۇگىنگە دەيىن 527 ادام قازا تاپسا, سول تاسقىننان اۋرۋ تاۋىپ, دەنساۋلىعىنان ايىرىلعاندار سانى ءتىپتى كوپ. اسىرەسە بالالار مەن قارتتارعا قيىن.
ەلدىڭ استاناسى بانكگوكتاعى جاعداي ءتىپتى كۇردەلى. ول ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە, چاۋپكحراي وزەنىنىڭ تولىسىپ اعىپ, تەڭىزگە قۇيار تۇسىندا بولعاندىقتان دا, كوپ اۋدانى سۋدىڭ استىندا قالىپ وتىر. قالا, ەل باسشىلارى استانا تۇرعىندارىن ول ايماقتان ءمۇمكىندىگىنشە تەز كەتۋگە شاقىرىپ, اپتاسىنا بەس كۇندىك دەمالىس بەردى.
سۋ تاسقىنى ەلدىڭ ساياسي ءومىرىنە دە ىقپال ەتەتىن ءتۇرى بار. تالاي جىلدان بەرى كۇرەسىپ, بيىلعى تامىز ايىنداعى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ, ۇكىمەت باسشىسى بولعان ينگلاك چيناۆات حانىم اتىنا قاتتى سىن ايتىلىپ جاتىر. جاعدايعا العاشقى كۇننەن ءمان بەرمەدى دەيدى. كەيىنىرەك كەش بولعان.
مۇندايدا قيىندىققا ابىرجۋشىلىق, ۇرەي قوسىلادى. ەرتەڭ نە بولار ەكەن دەگەن حالىق دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىن تالاسىپ الىپ جاتقان كورىنەدى. كولىك كۇتىپ ساپىرىلىسقان جۇرت كوپ.
بۇل ەلگە دە تاسقىن توسىن جاعداي ەمەس, ءار كەز بولىپ جاتادى, جۇرتتىڭ كوزى ۇيرەنگەن. راس, بيىلعىسى ەرەكشەلەۋ. ون جىل بۇرىن وسىلاي بولعان ەكەن. ەل باسشىلىعى سونى دا ەسكەرىپ, ەرتەرەك قامدانعاندا, كىم بىلەدى, ءدال بۇگىنگى قيىندىقتىڭ ءبىرازىنىڭ الدىن الۋعا دا بولار ما ەدى دەيدى جۇرت.
تروپيكالىق ەلدەر ءۇشىن تاسقىننىڭ توپان سۋعا اينالۋى ءۇيرەنشىكتى جاعداي بولسا, ەۋروپا ەلدەرى ونى كەزدەيسوق, توسىن ءنارسە سەكىلدى كورەدى. سويتەدى دە قامسىز كەزىگىپ, قاپى قالىپ جاتادى. سوڭعى كۇندەردە فرانتسيانىڭ وڭتۇستىگىندە نوسەر جاڭبىردان وزەندەر ارناسىنان اسىپ, تاسقىن بولدى, جول بۇزىلدى, اعاشتار قيرادى, ۇيلەردى سۋ الدى. ەڭ جامانى – ادامداردىڭ قازا بولعانى بار.
وسىدان ءبىراز بۇرىن يتاليانىڭ سولتۇستىك باتىسىندا دا ءنوسەر جاڭبىردان اتاقتى پورت-قالا گەنۋيا سۋ استىندا قالىپ, جەتى ادام قازا تابۋى ەلدى اياعىنان تىك تۇرعىزعانداي بولعان. بيىلعى تاسقىننان سۋداعى قالا ەسەپتەلەتىن ۆەنەتسيانىڭ ءوزى زارداپ شەككەن, تۇرعىن ۇيلەر مەن وفيستەردىڭ تومەنگى قاباتتارىن سۋ باسىپتى. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بۇكىل يتاليادا 20 ادام سول تاسقىننىڭ قۇربانى بولىپتى. ساباق بولار ءجايت.
نوسەر جاڭبىر يسپانياعا جەتىپ, سودان تاسقىن بولىپ, جول جابىلىپ, پويىزداردىڭ ءجۇرىسى دە بۇزىلىپتى. كورشى ەلدەردەگى جاعداي قايتالانباس ءۇشىن ۇكىمەت ءبىراز شارالاردى قولعا العان كورىنەدى. ارينە, مۇنى ءجون-اق دەرسىڭ.
باسقا ەلدەردەگى جاعدايدى ايتقاندا, ءوز ەلىڭدەگى جاعداي ۇنەمى كوڭىلدە تۇرادى. ءورتتى ءتىلسىز جاۋ دەسەك, سۋ تاسقىنى دا سوعان اعايىن. ونىڭ دا كەزدەيسوق كەزىگەتىنى دە بار. وسىدان ءبىراز بۇرىن سارىاعاش اۋدانىنداعى جاعداي سوعان كۋا. تاسيتىنداي وزەنى كوپ ەمەس ءوڭىر. قارى دا قالىڭ بولمايدى. ادەتتە, سول قار ەرىگەندە, ءتىپتى جىلعا بولىپ اقپاي, نەگىزىنەن جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى. سول جىلى جەردىڭ توڭى جىبىمەي جاتىپ, كۇن بىردەن جىلىپ, ازىن-اۋلاق قار جەرگە سىڭبەي, الدىمەن جىلعالارعا اينالىپ, سولاردىڭ باسى قوسىلۋىنان قۇرالعان تاسقىن سۋ جولىنداعى ءبىراز نارسەنى قيراتقانى بار. ۇيلەر زاقىمدانىپ, مال شىعىنىنا جول بەرىلدى. ءدال كەزىندە بولماسا دا, جەرگىلىكتى ورگاندار ىلە-شالا زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتتى.
وسى مىسالدىڭ ءوزى ەشقاشان دا قامسىز بولماۋدى تالاپ ەتەدى.
قام جاساۋ دەگەننەن شىعادى, وسىدان ءبىراز بۇرىنعى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى جاعداي ارقاشان كوڭىلگە ورالادى. قالىڭ تۇسكەن قاردىڭ ەرۋىن بۇكىل ەل بولىپ كۇتتى. اۋىلدار كوشىرىلدى, وزەندەردىڭ ارنالارى تازالاندى. ءدال سونىڭ ارقاسىندا ادامدار امان. سونداي دايىندىق بولماسىنشى, بۋىرقانعان اساۋ وزەندەر مالمەن بىرگە ادامداردى دا الىپ كەتەر ەدى عوي.
تابيعاتتىڭ قاتىگەزدىگىنىڭ كەيدە قاپى قالدىراتىنى بار. سونداي جاعداي الماتى وبلىسىنداعى قىزىلاعاش اۋىلىندا بولدى. اۋىلدىڭ ءبىراز ايماعىن تاسقىن سۋ وپىرىپ كەتتى. وكىنىشكە قاراي, ادام شىعىنىنا دا جول بەرىلدى. بىراق جەرگىلىكتى ورىندار ءجابىر شەككەندەرگە جەدەل قول-ۇشىن ۇسىندى. اپاتقا ۇشىراعان اۋىلدا جاڭا, ەڭسەلى عيماراتتار بوي كوتەرىپ, تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دا ءۇيلى بولدى.
سىرداريا وزەنىنىڭ كوكتەمگى تاسۋى جىل سايىن تالاي جۇرتتى ابىگەرگە سالاتىن. ءبىر وبلىستىڭ حالقى ءبىراز ۋاقىت شالا ۇيقى ءومىر كەشەر ەدى. قىرۋار قارجى جۇمسالىپ, تاسقىنمەن كۇرەسىپ جاتاتىن. قامدانۋدىڭ, قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا ەل سول ابىگەردەن قۇتىلدى. كوكساراي سۋ رەتتەگىشى سالىنىپ, قازىر بۇل ايماق سۋ تاسقىنىنان عانا قۇتىلىپ قويعان جوق, ەگىنشىلىكتى دامىتۋعا دا جاڭا ءمۇمكىندىكتەر تۋدى.
ءيا, ءبىر نارسەنىڭ باسى انىق: ول تابيعات اپاتىنىڭ ايتىپ كەلمەيتىنى, جەر, ەل, ادام, ۇلت تالعامايتىنى, كەلتىرەر زارداپتارىنىڭ قاتەرلىگى. ال بىزدە جاعداي قالاي, احۋال نەشىك؟ توتەننەن كەلگەن تابيعات اپاتتارىن اۋىزدىقتاۋعا مۇددەلى ۆەدوموستۆولار مەن جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى تاس-ءتۇيىن دايىن با؟ ادامداردى پسيحولوگيالىق جاعىنان ازىرلەي الدىق پا؟ اياقاستى قاۋىپ-قاتەر تونە قالعان جاعدايدا قانشالىقتى شىعىنسىز شىعۋ مۇمكىندىكتەرى بار؟ وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاندا وڭ تاجىريبەلەردىڭ قالىپتاسىپ, وقىس وقيعالاردىڭ الدىن الۋداعى, جويۋداعى كەشەندى شارالار ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتكەن ورىندى. دۇنيە-جاھاندا بولىپ جاتقان قاتەرلى دە قايعىلى اپاتتاردى ەگجەي-تەگجەيلى تالداپ, سەبەپ-سالدارلارىنا تەرەڭ ءۇڭىلۋدىڭ ارقاسىندا زور ەكونوميكالىق شىعىنداردى بىلاي قويعاندا ادام ءۇشىن زاردابى وتە اۋىر جايتتاردى تىزگىندەۋگە مۇمكىندىك تۋدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندى بىرنەشە توپان سۋ تاسقىنى شارپىدى. سونىڭ ءبىرى الماتى وبلىسىنا قاراستى قىزىلاعاش اۋىلىن شايىپ كەتكەن اپاتتى اۋىزدىقتاۋعا بۇكىل ەل بولىپ جۇمىلدى. قازاقستاندىقتار ۇيىمشىلدىقتىڭ, باۋىرمالدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, كومەك كەرۋەندەرى ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان تولاسسىز اعىلىپ جاتتى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قاداعالاۋى ارقاسىندا ۇكىمەت زور ماتەريالدىق كومەك بەردى. اۋىل قايتا جاڭعىرىپ, تانىماستاي وزگەردى. مىنە, وزگەلەر ۇلگى الاتىن تۇس بۇل! قىزىلوردا وبلىسىندا جايشىلىقتا جىلامسىراپ اعاتىن سىرداريا وزەنى توسىن مىنەز كورسەتكەندە دە جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى باس بولىپ توسىن وقيعانى تەز-اق قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمىلا كىرىستى. كوكساراي سۋ رەتتەگىشىن سالۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قاراجات جۇمسالدى. ءسويتىپ, ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋىنە بارىنشا جاعداي جاسالدى. ساقتاندىرۋ جۇمىستارى الدىن الا جۇرگىزىلمەگەندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ادەتتەگىدەن بولەك تابيعات مىنەزى اۋىر زارداپتارعا سوقتىرارى انىق ەدى. ۇكىمەت تاراپىنان شۇعىل شەشىمدەر قابىلدانىپ, جاسالعان ناقتى ءىس-ارەكەتتەر ءناتيجەسىندە جانتەكەي اۋىلىنداعى ادامدار قىتىمىر قىس قىسپاعىنان قىسىلماي شىقتى. قيراعان ءۇيلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, تەگىن الەۋمەتتىك كومەكتەر بەرىلدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تاسقىن سۋدىڭ الدىن الۋداعى جانە جويۋداعى تىندىرىمدى ىستەر ايتىپ كەلمەيتىن اپاتتىڭ سالماعىن اجەپتاۋىر جەڭىلدەتتى. ءايتپەسە, زارەنى الاتىن, ۇرەيدى ۇشىراتىن توسىن وقيعانىڭ شىعىنى ەسەلەنە تۇسەرى انىق ەدى.
تابيعاتتىڭ توسىن اپاتتارىن كىم بولجاپتى؟! ايتەۋىر, بەتى اۋلاق بولسىن دەيىك.
ماماديار جاقىپ.