باياناۋىل اۋدانىنا قاراستى مايقايىڭ كەنتىنىڭ تۇرعىندارىن ورتالىق كوشە بويىنداعى جىلۋ جۇيەسى مەن سۋ قۇبىرلارىنىڭ تالاي جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەي كەلگەنى قينايتىن. ابدەن توزىعى جەتكەن قۇبىرلار ءىلدالدالاپ ايتەۋىر جاماپ-جاسقاۋمەن پايداعا جاراپ ءجۇردى. قالاي ءجوندەپ, ىسكە قوسار ەكەنبىز دەپ جەرگىلىكتى اكىم-قارالاردىڭ دا باسى قاتتى. جوندەۋ كورمەگەن قۇبىرلار قىس ورتاسى قاقاعان ايازدا جارىلىپ, اۋرە-سارساڭعا سالاتىن. ءوندىرىستى كەنتتە 2200 پاتەردەن تۇراتىن 60-قا جۋىق كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بار. ول پاتەرلەرگە جىلۋ دا, سۋ دا اۋاداي قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ارىز-شاعىمداردىڭ دەنى وسى ۇيلەردە تۇراتىن, ءوندىرىس ورىندارىندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلاردان تۇسەتىن. اۋدان بيۋدجەتىنىڭ دە ەسكى جىلۋ جۇيەسىن قايتا قوپارىپ جوندەپ شىعۋعا ۇزاق جىلدار بويى شاماسى جەتپەدى. جىلۋدىڭ ەكىباستۇز قالاسىنان جانە جەرگىلىكتى كەن بايىتۋ كومبيناتىنان جەتكىزىلەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ول جاقتان كەلەتىن جەلىنىڭ ۇزىندىعى 40 شاقىرىمداي, ونىڭ وزىنە دە كۇردەلى جوندەۋ قاجەت بولعان ەدى.
“ەگەمەن قازاقستاننىڭ” پاۆلودار وبلىسىنداعى ءتىلشىسى فاريدا بىقاي مايقايىڭ كەنتىنىڭ اكىمى وردا ەرمەكباەۆقا:
– ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟
– ءبىزدىڭ مايقايىڭ كەنتىن تالاي جىلعى مۇنداي قيىندىقتان ەلباسى باستاماسىمەن ءجۇزەگە اسقان “جول كارتاسى” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى الىپ شىقتى. كەنتتەگى جىلۋ جۇيەسىنىڭ اپاتتى جاعدايى سوناۋ 90-جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلدى. جىلدا قيىن جاعدايعا تاپ بولۋشى ەدىك. بۇگىندە تۇرعىندار ءۇشىن قۋانىشتى كۇن دە كەلىپ جەتتى. وبلىس ورتالىعىنداعى بەيبىت رامازانوۆ باسقاراتىن “ستروي-پۆ” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى 67 ميلليون تەڭگەگە ەسكى قۇبىرلاردىڭ ءۇش شاقىرىمىن اۋىستىرىپ بەردى.
جالپى, وسى باعدارلاما اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا كەنت بويىنشا 114 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. سوعان سايكەس مەكتەپ, ەمحانا جانە تۇرعىن ۇيلەردىڭ جىلۋ جۇيەلەرىن, سۋ قۇبىرلارىن جوندەپ الدىق. ءۇي جىلىندى. سۋ كەلىپ تۇر. كوزىمىز اشىلدى. كەنت تۇرعىندارى, مەكتەپ, ەمحانا ۇجىمدارى بۇرىنعىداي ەندى قىس كوزى قىراۋدان قورىقپايتىن بولدى. سۋ دا, جىلۋ دا بار. جەرگىلىكتى جۇمىسسىز تۇرعىندار دا جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ايىنا 40-50 مىڭ تەڭگەدەن اقشا تاپتى.
ۋچاسكەلىك ەمحانا عيماراتى دا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنان 13 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ماسەلەن, كەنت شەتىندەگى گاگارين, كەنجەباەۆ, گوگول اتىنداعى شەتكەرى كوشەلەرگە بيىل العاش رەت قۇبىر ارقىلى ءۇيدى-ۇيگە سۋ جەتكىزىلدى. ەندى كەنت ىشىنە تۇگەلدەي سۋ قۇبىرلارى تارتىلادى. ۇيگە كەلىپ ۇلگەرگەن اۋىز سۋدىڭ باعاسى قىمبات ەمەس – تەكشە مەترىنە 50 تەڭگە. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى ارقىلى ەندىگى جىلدارى كەنت ىشىندەگى بارلىق جولدار دا جوندەلەتىن بولادى.
پاۆلودار وبلىسى.
ء“اپ-ادەمى ءان ەدى...”
بيىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن زامان تالابىنا ساي ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا “بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى” ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل سينگاپۋر مەملەكەتىنىڭ ءىس-تاجىريبەسى نەگىزىندە جاسالعان جۇمىس كورىنەدى. باستى ماقسات – دارىگەرلەردىڭ اراسىنداعى جەمقورلىقتى بولدىرماۋ, سالاعا بولىنگەن ميللياردتاعان قارجىنى ءتيىمدى قاداعالاۋ, ەمدەۋ مەكەمەلەرى مەن دارىگەرلەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, تاعى باسقا ءتيىمدىلىكتەرگە قول جەتكىزۋ. بۇرىن كۆوتا الۋ ماسەلەسى ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزىپ كەلسە, ەندىگى جەردە بۇل ءوز ورايىمەن شەشىلىپ وتىرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاراپايىم ادام مەديتسينالىق قىزمەتتى ءتيىمدى پايدالانۋعا قول جەتكىزبەك. تەك قانا مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ەمەس, جەكە سەكتورلار دا بۇل ىسكە تىكەلەي قاتىسا الادى. شۇعىل جاعدايلاردا شاقىرىلعان جەدەل ءجاردەم ناۋقاستاردى كەزەكشى كلينيكالارعا جەتكىزەدى. ال ولارعا كەتەتىن شىعىندى مينيسترلىك تولەيدى. وسىعان قاراعاندا, مۇنىڭ ءبارى ادام دەنساۋلىعىنا كەتكەن ناقتى شىعىنعا تولەنەتىن اقىنى انىقتاۋ بولىپ وتىرعانى بەلگىلى.
ال قانداي ەمحاناعا بارىپ ەمدەلۋ ماسەلەسىن تۇرعىندار وزدەرى شەشەدى. ازاماتتىعىڭ بولسا, تىركەلگەن جەرىڭ تالاپ ەتىلمەيدى. بۇل كوشىپ جۇرگەن جۇرت ءۇشىن وتە ءتيىمدى. جۇيەنىڭ تالابى بويىنشا, وتكەن ايدىڭ ىشىندە اركىم ءوزى تاڭداعان ەمحاناسىنا تىركەلۋى ءتيىس ەدى. بىراق وسى ەركىندىكتىڭ ورىندالۋى قازىر ءار الۋان پىكىرگە ارقاۋ بولىپ وتىر. سونىڭ ەڭ باستىسى, تۇرعىندار جاقسى دەگەن ۇلكەن كلينيكالىق ەمحانالارعا ۇمتىلۋى دەر ەدىك. دەگەنمەن, سول ەمحانا ۇمىتكەرلەردىڭ بارىنە بىردەي قىزمەت كورسەتە الا ما؟ قۇرال-جابدىقتار, ماماندار جەتكىلىكتى مە؟ بۇعان قوسا, جاقسى دەپ الىستاعى ەمحانالارعا تىركەلگەن ازاماتتار بولىمشە دارىگەرلەرىن ۇيىنە شاقىرعان كەزدە دەر كەزىندە قالانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنە جاياۋ-جالپى جۇرسە, دەر كەزىندە جەتە الا ما؟ قازىر وسىنداي ماسەلەلەر مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن دە, حالىقتى دا قاتتى تولعاندىرۋ ۇستىندە. جانە ءبىر ايتارىمىز, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى جۇرت الماتى مەن استاناداعى ىرگەلى ورتالىقتاردا ەم قابىلداۋعا ۇمتىلارى انىق. بىراق ولاردىڭ بارىپ-كەلۋى قالاي ۇيىمداستىرىلادى؟ ەگەر جۇيە جەلىسىندە جۇرتتىڭ ءارى-بەرى سابىلۋىنا جول بەرمەيتىن ايماقتىق ەمحانالار ۇيىمداستىرۋ جاعى قاراستىرىلسا, ءجون بولار ەدى. تاعى ءبىر ايتارىمىز, بۇل جۇيە قيانداعى اۋىلداردا قالاي ىسكە اسىپ جاتىر؟
شىنى كەرەك, الەمدىك دەڭگەيدەگى وزىق تاجىريبەگە جۇگىنۋ الدىنداعى دايىندىق بارلىق وڭىردە جۇرمەگەنى قازىر كورىنە باستادى. جۇرتشىلىقتىڭ كوبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇيە تۋرالى حابارسىز ەكەندەرىن, تىركەلۋ-تىركەلمەۋ ماسەلەسىن ءالى انىقتاماعانىن اڭعارتىپ وتىر. ال تىركەلۋ بيىلعى اقپاننىڭ 1-ىنە دەيىن عانا دەدىك. ال ودان ارعى جاعداي قالاي ورىستەيدى؟ دەر كەزىندە تىزىمگە كىرمەگەن ازاماتتار تاعى دا اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرمەي مە؟ قالاي دەسەك تە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندەگى ادەمى يدەيا كۇنى ەرتەڭ اتام قازاقتان قالعان اتالى ءسوز ء“اپ-ادەمى ءان ەدى, پۇشىق شىركىن قور قىلدىنىڭ” كەبىن كيىپ جۇرمەي مە؟ بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا رەفورما جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسى نە بەردى, ول ەسكەرتىلدى مە؟ ەرتەڭ رەفورما ءۇشىن بولىپ قالماي ما؟ سوندىقتان دا بۇل جۇيەنىڭ اياسىن تەك قانا قالالاردا عانا اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرا بەرمەي, بۇكىل ەل كولەمىندە قالاي اتقارىپ جاتىر, اسىرەسە اۋىل تىس قالىپ قويعان جوق پا دەگەنگە ءمان بەرسەك, جاقسى باستاما ومىرشەڭ بولماق. ءيا, باسەكە حالىقتىڭ ءار ىسكە كوزى جەتىپ, تۇگەل قاتىسقاندا ورىندالاتىنىن ەستەن شىعارماساق ەكەن.