جەتپىس التى جاستاعى سەمەيلىك تۇگەلجان ءازىمحانوۆا اپامىزبەن وسكەمەندەگى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ پالاتاسىندا تىلدەستىك. «سوڭىندا ىزدەۋشىسى, جوقتاۋشىسى جوق قازاقتىڭ باتىر قىزى بايان بايعوجينا تۋرالى ايتارىم بار ەدى. ۇيگە كەلسەڭشى», دەپ سەمەيگە شاقىرعان-دى وسىدان ءبىراز بۇرىن. ءانى بارام, مىنە باراممەن جۇرگەندە قاريا اياعىنا وتا جاساتپاق بولىپ وسىندا كەلىپتى. قۇر كەلمەپتى, دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرگەنىنە قاراماستان وزىمەن بىرگە بايان بايعوجيناعا قاتىستى گازەتكە شىققان ماقالالاردىڭ كوشىرمەلەرىن ءبىر پاپكاعا سالىپ الا كەلىپتى. «وپەراتسياعا كەلە جاتسام دا, بالالارعا كورسەتپەي سومكەمە سالىپ اكەلدىم مىنالاردى. ولار كورسە ۇرسادى عوي ماعان», دەپ ءبىر بۋما قاعازدى قولىما ۇستاتىپ, اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى.
سەمەيدەگى ءبىر مەكتەپتىڭ اتى بەرىلسە...
«بيىل كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى زاكاريا بەلىباەۆقا سەمەيدەن كوشە اتاۋىن بەرگىزدىك. بىرنەشە ارداگەر ءبىر جىل, 18 اي جۇگىردىك وسى ءۇشىن. جازباعان جەرىمىز قالمادى. ەڭ سوڭىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ كومەكتەستى», دەپ ءسوزىن ساباقتاعان قاريا ودان ءارى اڭگىمە اۋانىن بايان بايعوجيناعا قاراي ويىستىرعان. زاكاريا بەلىباەۆقا كوشە اتاۋىن بەرگىزۋگە سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان تۇگەلجان اپا ەندى اباي اۋدانىنىڭ ارحات اۋىلىنان شىققان الاشتىڭ جاۋجۇرەك قىزى بايان بايعوجيناعا سەمەي مەن وسكەمەننەن كوشە, مەكتەپ اتتارى بەرىلسە دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇگىرىپ, قۇزىرلى ورىندارعا حات جولداعانىمەن ازىرگە كوڭىل قۋانتاتىنداي ناتيجە بولماي وتىرعانىنا قىنجىلىسىن ءبىلدىردى. «اۋدان ورتالىعى قاراۋىلدا ءبىر كوشە مەن بالاباقشاعا باتىر قىزدىڭ ەسىمى بەرىلگەن. باياندى تۋعان جەرى اباي اۋدانى, ابايدان كوشىپ كەلگەندەر عانا بىلەدى. باسقا ەشكىم بىلمەيدى. جۇرەگىم اۋىرادى وسىعان. جەڭىسكە نەبارى 12 كۇن قالعاندا قىرشىنىنان قيىلعان, 24 ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان قازاقتىڭ باتىر قىزىنا قانداي قۇرمەت كورسەتسەك تە لايىق. ونىڭ ەسىمى مانشۇك, ءاليا, حيۋاز سىندى قايسار قىزدارىمىزبەن بىرگە اتالۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرسە دە بولار ەدى. بىراق بۇعان قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى كورىنەدى. سەمەيدەن كوشە بەرمەسە دە, ەڭ بولماسا قالاداعى ءبىر مەكتەپكە اتىن بەرسە دەپ ارماندايمىن. قانشاما وقۋشى, قانشاما حالىق بىلەر ەدى, بۇكىل داپتەرلەرگە اتى جازىلىپ, بايان تۋرالى سوزدەر سويلەنەر ەدى, كەزدەسۋلەر وتەر ەدى», دەيدى بۇگىنگى زەينەتكەر, بۇرىنعى ۇلاعاتتى ۇستاز.
بالداققا سۇيەنسە دە, «بايان» دەپ شىرىلداپ جۇرگەن جاننىڭ «قازاقتىڭ باتىر قىزىنا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرسە دە بولار ەدى», دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار سەكىلدى. ويتكەنى بۇعان دالەل دە بار. ءبىرىنشى دالەل – «پراۆدا» گازەتىنىڭ اسكەري ءتىلشىسى پاۆەل كۋزنەتسوۆتىڭ 1945 جىلى 23 ناۋرىزدا جازعان «شىڭعىستاۋدىڭ بايانى» اتتى ماقالاسى. ءوزىنىڭ ماقالاسىن «توگىلگەن ۇزىن شاشىن ايقاستىرا ۇستاپ, سولدات بوركىن باسا كيگەن قاراقات كوزدى باياننىڭ ءجۇزى قازاقستاننىڭ كۇن ساۋلەتتى كەڭ جايلاۋىنان جاڭا عانا كەلگەندەي قوشقىل تارتقان. ءبىز ونىمەن گيندەنبۋرگتە ۆالينشتراسسەدە قاشىپ ۇلگەرمەگەن نەمىس بيۋرگەرىنىڭ سالتاناتتى كەڭ ۇيىندە كەزدەستىك», دەپ باستاعان ورىس جازۋشىسى قازاقتىڭ باتىر قىزى ەڭ العاش «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, كەيىن ەكى مارتە «داڭق» وردەنىن كەۋدەسىنە قاداپ, گيندەنبۋرگ ىرگەسىندەگى ۇرىستا سنارياد جارىقشاعىنان العان بەتىندەگى جاراقاتىنا قاراماستان, 15 ءفاشيستتىڭ كوزىن جويعانى ءۇشىن «وتان سوعىسى» وردەنىن العانىن تامسانا جازادى. باياننىڭ داڭقى سوعىس ۋاقىتىندا بۇكىل ديۆيزياعا تاراپ, بەلورۋسسيا, پولشا جانە ليتۆا جەرىندەگى شايقاستارعا قاتىسىپ, ەرەن ەرلىك كورسەتكەنىن اتاپ وتەدى دە: ء«سويتىپ بايان بايعوجينا بىزگە: «بەرليندە كورىسكەنگە دەيىن ساۋ بولىڭىزدار», دەپ العا جىلجىدى. «بەرليندە جەڭىسپەن كورىسكەنگە دەيىن قوش بول, بايانجان!», دەدىك ءبىز», دەپ اياقتايدى ماقالاسىن.
بايان بايعوجيناعا قاتىستى ەكىنشى قۇجات – اعا لەيتەنانت مۇرات قابىشەۆتىڭ 1945 جىلى 29 ناۋرىزدا جازعان حاتى (پولەۆايا پوچتا 48924). سەمەي وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندەگى ساقتالعان جاۋىنگەر حاتىندا ول: «مارت ايىنىڭ (1945) باس كەزىندە گەرمانياداعى گ. قالاسىنان 7 شاقىرىم جەردە بەكىنىپ وتىرعان سوۆەتتىڭ ءۇش سولدات قىزىمەن كەزىكتىم. قيىلعان قاس, قارا كوز, قاراتورى, باسىنا سولدات مالاقايىن كيگەن قىز مەنەن: «اعاي, قاي جەردىكىسىز؟», دەپ سۇرادى. «سەمەي وبلىسى, ابىرالى اۋدانىنانمىن» دەگەن ءسوز مەنىڭ اۋزىمنان شىعۋى مۇڭ ەكەن, كوپتەن جەرلەستەرىنە كەزدەسپەگەن قازاقتىڭ باتىر قىزى «تۋعان اعام بولدىڭىز عوي. مەن شىڭعىستاۋدانمىن. بايان بايعوجينا» دەپ شاپ بەرىپ قولىمدى الدى», دەي كەلە پ.كۋزنەتسوۆ جازعان ءتورت وردەن مەن «جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالى بار ەكەنىن جازادى. «مۇنداي وتانعا ەڭبەگى سىڭگەن قازاق قىزدارى ساناۋلى. بايان قازىر گوسپيتالدە. ول مەنەن تۋعان ەلدىڭ گازەتىنە حات جازۋدى سۇرادى. قازاق قىزدارى, بايان سياقتى ەڭبەك سىڭىرىڭدەر», دەپ تۇيىندەپتى حاتىن جاۋىنگەر.
اۋىلدا 15 جىل «بايان» كلۋبىن جۇرگىزدى
اۋرۋحاناداعى اڭگىمە بارىسىندا اڭعارعانىمىز, سانالى عۇمىرىن باتىرلار مەن اقىندار ەلى اباي اۋدانىنىڭ ارحات اۋىلىندا وتكىزىپ, ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان تۇگەلجان ءازىمحانوۆا بايان بايعوجينا ەسىمىن ۇلىقتاۋدى سوناۋ 90-جىلدارى باستاعان ەكەن. وتىز جىلدان استام ۋاقىت ارحات اۋىلىنداعى مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرگەن ۇستاز 1993 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن از ۋاقىت تىنىس جاساپ, 1998 جىلى ءۇيىنىڭ ىرگەسىندە قاراۋسىز تۇرعان بۇرىنعى ساۋدا دۇكەنىن ساتىپ الادى. «بۇل دۇكەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزدە بايان بايعوجينانىڭ ەسىمىمەن اتالعان بولاتىن. مەكتەپتە ادەبيەت ۇيىرمەسىن جۇرگىزىپ, دارىندى وقۋشىلارمەن ءارتۇرلى ساحنالىق كورىنىستەردى قويعان تاجىريبەم بار. «اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى» دەگەن ءسوز راس ەكەن. «وسى عيماراتتى نەگە رۋحاني باعىتتا پايدالانباسقا؟», دەگەن وي تۋدى. ءسويتىپ جارتىلاي قۇلاپ جاتقان قۇرىلىستىڭ ءبىر جاعىن جوندەگەن بولىپ, وندا تۇڭعىش رەت جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاستارمەن «ورالىڭدار, ديپلومدى مامان بوپ» دەگەن كەش وتكىزدىم. «بايان» كلۋبى وسىلايشا دۇنيەگە كەلدى. سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, وسى كلۋبتى ەشكىمنەن ءبىر تيىن الماي 15 جىل بويى جۇرگىزدىم. سەمەيدەگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كوپشىلىگىن اۋىلعا شاقىرىپ, كەشتەرىمە قاتىستىرىپ وتىردىم. كەيبىرىنىڭ كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدىك. ءبىر قىزىعى, كەشتى دە ءوزىم ۇيىمداستىرىپ, كەلگەن قوناقتارعا داستارقاندى دا ءوزىم جاياتىنمىن. مەنىڭ قولىمدا اقشا قايدان بولسىن؟! داستارقاننىڭ ءىشىپ-جەمىن وتاعاسىنا بىلدىرتپەي ۇيدەن الىپ كەلەتىنمىن. سونداي كەزدەردىڭ بىرىندە سول شاقتاعى اۋدان اكىمى قونىسباي تولەۋبەكوۆكە «مەن وسى تازا قوجاناسىرمىن» دەگەنىمدە, ول كىسىنىڭ «قوجاناسىر وسال ادام بولماعان», دەپ قالجىڭداعانى ەسىمدە قالىپتى», دەپ ەسكە الادى كەيىپكەرىمىز ساعىنىشقا تولى وتكەن كۇندەرىن.
بايىرعى ۇستاز ءار ادەبي كەشىن شەرحان مۇرتازانىڭ «قارىن اشادى, تويىنادى, بىراق رۋحتى تومەندەتۋگە بولمايدى. رۋحى تومەن ادامنان ەشتەڭە كۇتۋگە بولمايدى» دەگەن تاعىلىمدى سوزدەرىمەن باستايدى ەكەن. ءار مەكەمەنىڭ ماڭدايشاسىنا جازىپ قوياتىنداي-اق ءسوز. وسى 15 جىل مۇعدارىندا ۇستاز تەك اباي اۋدانى, سەمەي ءوڭىرى عانا ەمەس, ەلىمىزگە, الەمگە تانىمال تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىعىن دا ناسيحاتتاپ ادەبي كەشتەر وتكىزەدى. 1998 جىلى اتاقتى جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ 70-كە تولعاندا «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەگەن كەش ۇيىمداستىرىپ, سوڭىنان شارا جايىنداعى بارلىق ماتەريالداردى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ قىرعىز ەلىندەگى ەلشىسى مۇحتار شاحانوۆ ارقىلى قالامگەردىڭ وزىنە جولدايدى. ايگىلى ءسوز شەبەرى سوناۋ شالعايداعى شىڭعىستاۋدا ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىن اسپەتتەگەن قاراپايىم اۋىل ادامدارىنا قاتتى ريزا بولىپتى دەسەدى.
شاعىن عانا اۋىلدا «بايان بايعوجينا اتىنداعى ادەبي-رۋحاني كلۋبتى» قۇرىپ, 15 جىل بويى قىرداعى جۇرتتى انمەن, جىرمەن سۋسىنداتقان تۇگەلجان اپا 6 جىلدان بەرى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى سەمەيدە تۇرىپ جاتىر. ء«وز ۋاقىتىن اياماعان, وزگەلەردىڭ باقىتىن ايالاعان» ۇستازدىڭ سان جىلعى ەڭبەگى, توككەن تەرى ەسكەرۋسىز قالماعان سەكىلدى. مەكتەپتە ۇستازدىق ەتكەن جىلدارى «قازاقستاننىڭ وقۋ اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعىن يەلەنسە, زەينەتكە شىققاننان كەيىن «التىنسارين» مەدالىن كەۋدەسىنە قاداپ, «قر مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى» اتانىپتى. ەكى مارتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ العىس حاتىن الىپتى. «وسىدان ەكى جىل بۇرىن «اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن تابىستادى. سوۆحوزدا باس مال دارىگەرى بولعان جۇبايىم دا اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ءبىر ۇيدە ەكى قۇرمەتتى ازامات بارمىز. ەلدىڭ قۇرمەتى, ەڭبەگىمىزدىڭ وتەۋى دەپ بىلەمىن. ءبىر باسىما جەتەتىن قايعىم دا بار. ەكى ۇلكەن بالام پوليگوننىڭ قۇربانى بولدى. سول قايعىنى وسى جۇمىستارمەن, ادەبي كەشتەر وتكىزۋمەن, ەل-جۇرتتىڭ اق باتاسىمەن, جىلى لەبىزىمەن جەڭدىم», دەيدى ول.
ءتۇيىن
ماقالا جازىلىپ جاتقاندا تۇگەلجان اپامىز تەلەفون سوعىپ, سەمەيدەگى №37 قازاق ورتا مەكتەبى ىشىنەن بايان بايعوجينا اتىنداعى اسكەري-پاتريوتتىق, سپورتتىق كلۋب اشىلعانىن قۋانا جەتكىزدى. بۇل ىسكە قالاداعى قورعانىس ىستەرى باسقارماسى ۇيىتقى بولىپتى. اتالعان باسقارما باسشىسىنىڭ كومەكشىسى كەنجەباي بەردىكەنوۆپەن حابارلاسقانىمىزدا ول كىسى شاھاردا وسىنداي 18 كلۋب بار ەكەنىن, باتىر اتىنداعى كلۋب مۇشەلەرى الداعى ۋاقىتتا گەرمانياداعى قازاقستان ەلشىلىگىنە بايان بايعوجيناعا قاتىستى سۇرانىم جىبەرۋگە ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى. سونىمەن قاتار باسقارما تاراپىنان ماسكەۋ ارحيۆىنە سۇرانىم جولدانعانىن, ازىرگە جاۋاپ كەلمەگەنىن جەتكىزىپ, جاقىن كۇندەرى باتىر ەسىمىن ۇلىقتاۋ ءۇشىن قالالىق دەڭگەيدە سايىس ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىقتارىن تىلگە تيەك ەتتى. «باستاماسى جامان ەمەس. ەندى وسى مەكتەپكە مە, الدە قالاداعى وزگە ءبىلىم ورداسىنا ما, باتىر قىزدىڭ اتىن بەرۋ كەرەك. وسىنى گازەتكە جاقسىلاپ جازىڭدارشى, اينالايىندار. مەنىڭ باسقا تىلەگىم جوق», دەيدى قاريا. اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلىپ جاتسا دا, سىر بىلدىرمەي, ۇمىت قالعان قازاقتىڭ قايسار قىزى ەل جادىندا جاڭعىرسا دەپ جانى جاي تاپپاعان ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ تىلەگىن وسكەمەن مەن سەمەي اكىمدىگى ەسكەرەر, وڭ شەشىم قابىلدار دەپ ءۇمىت ەتەمىز.
ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى سۋرەت «اباي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى مۇراتبەك وسپانوۆتىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى