كۇيگەلەكتىك قادىردى كەتىرەدى

اسىرەسە ساياسي قايراتكەرلەر ءۇشىن ونىڭ ءمانى زور. ەل باسىندا تۇرعان ادام­نىڭ ءاربىر ءسوزى, ءاربىر قادامى, حالىق­قا ايناداي كورىنىپ تۇرادى. جالعىز ءوز ەلى عانا ەمەس كورشى مەملەكەتتەر دە ەل باسىندا تۇرعان ادامنىڭ وزدەرىنە قار­سى ايتىلىپ قالعان لەپەستەرى بولسا, ەڭ جەڭىلى قارسىلىق نوتاسىن تاپسىرا­دى. كەيدە ءتىپتى دوستىق, ارىپتەستىك قا­رىم-قاتىناستاردى ۇزۋگە دەيىن بارادى. سوندىقتان ەلدىڭ كوشباسشىسى ءوز جۇ­­رە­گىندە قايسىبىر ادامعا, قايسىبىر ءوڭىر­دىڭ تۇرعىندارىنا, كورشىلەس ەلگە دەگەن تۇيتكىلى بولسا دا كوڭىلىندەگى ءسوزىن ايتا بەرمەي, حالىقتىڭ ۇعىمىنا قايشى كەلمەيتىن, نامىسىنا تيمەيتىن لەبىزبەن عانا ءۇن قاتۋعا ءماجبۇر. ال كەرىسىنشە بول­سا, حالىقتىڭ, كورشىلەس ەلدىڭ نا­را­زىلىعىنا تاپ بولادى. وندايدىڭ مى­سالىن جۋىردا عانا قىرعىزستان پرەزيدەنتى ا.اتامباەۆ تاراپىنان كور­دىك. 

القيسسانى اتامباەۆتان ەمەس, ارىرەك باستاساق... مۇنداي ۇرىنشاقتىقتىڭ كوكەسىن كسرو-نى 10 جىل باسقارعان, ءتورت سىنىپتىق ءبىلىمى بولعان ن.حرۋششەۆ كور­سەتكەن ەدى. ديپلوماتيالىق ەتيكەت دە­گەننەن جۇرداي ول كسرو-نىڭ اسكەري قۋاتىنا سەنىپ, اۋزىنا كەلگەنىن ايتا بە­رەتىن. 1960 جىلدىڭ قازانىندا نيۋ-يورككە, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كە­زەكتى سەسسياسىنا كەڭەس دەلەگاتسياسىن باستاپ بارعاندا «افريكالىقتارمەن قا­تار كسرو ەزگىسىندەگى ازيا حالىق­تا­رى­نا دا بوستاندىق بەرىلسىن» دەگەن ءسوزى ءۇشىن فيليپپين پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, مىنبەرگە باسا كوكتەپ شىعىپ, ونى «امەريكا يمپەراليزمىنىڭ مالايى» دەپ ار-نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتقان. ودان ءارى ء«بىز امەريكا يمپەراليزمىن جەرلەيمىز» دەگەنى, بۇۇ سەسسياسىندا وتىرىپ, قارسىلىق رەتىندە اياق كيىمىن شە­شىپ الىپ, ۇستەلدى ۇرعانى دا بار. بۇل قى­لىقتارىمەن حرۋششەۆ ەشنارسە وزگەرتە ال­عان جوق, تەك كسرو-نى ۇياتقا قال­دى­رىپ, ءوزىن مادەنيەتسىز, ەشكىمدى سىيلاي بىلمەيتىن, تاربيەسىز باسشى ەكەنىن عانا كورسەتتى. 

1964 جىلعى كوكپ پلەنۋمىندا ونىڭ ابەس قىلىقتارىنان ابدەن زارەزاپ بول­عان ۇزەڭگىلەستەرى ورنىنان الۋعا ءماج­بۇر بولدى. ن.حرۋششەۆتى ايىپتاعان فاكتىلەردىڭ ءبىرى قازاق حالقىمەن بايلانىستى. ايىپتاۋ بايانداماسىن وقىعان كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ا.سۋسلوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, حرۋششەۆ جاپونيانىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسىن قابىلداعاندا قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۋدانىندا تۇراتىن قازاقتار قا­لاسا رەفەرەندۋم وتكىزىپ, وزىمىزگە قو­سىپ الامىز دەپ سوعىپتى. ء«بىز وسى سوز­دەردى وزىمىزدەگى تيپوگرافيالىق تەرى­لىمنەن سوڭعى ساتتە الىپ ۇلگەردىك, بىراق جاپونيا جاعى جاريالاپ, قىتايدىڭ ورە تۇرەگەلگەن قارسىلىعىنا تاپ بولدىق», دەگەن ەدى سۋسلوۆ. كسرو مەن قىتاي حا­لىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ارا­سىن­دا­عى كوپ جىلدىق كيكىلجىڭنىڭ ورناۋى­نا سەبەپ بولعان جايتتىڭ ءبىرى وسى ءسوز ەكەن. سو­نىمەن بىرگە حرۋششەۆ بىر­دە ماو تسزەدۋندى «ەسكى قالوش» دەگە­نى دە قى­تاي­لىقتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋ­دىر­عان... 

ال ءححى عاسىردا قىرعىزستان مەم­لە­كەتىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەن جوعا­رى ءبىلىمدى المازبەك اتامباەۆتىڭ دا كەيبىر قىلىقتارى حرۋششەۆتىكىنەن كەم بولماي قالدى. قازاقستان تۋرالى ايتقان ابەستەۋ سوزدەرى ءبىر توبە بولعاندا ونىڭ 16 قازاندا پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولعان وزدەرىنىڭ جەرلەستەرىن قولداۋ ميتينگىسىنە شىققان تالاس حالقىن «ابىكە-كوبوشتىڭ ۇرپاقتارى», «رەفەرەندۋم وتكىزىپ, قازاقستانعا قوسىلسا دا مەيلى», «جەرلەسىمىز دەپ ماقتانسا دا ش.ايتماتوۆتىڭ كۇمبەزىن تۇرعىزۋعا ءبىر تيىن دا جيناپ بەرە المادى» جانە ماناس ەپوسىنان العان «تالاس ەل ەمەس» دەگەن سوزدەرى بارلىق حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. 

تالاس قىرعىزستاننىڭ ءبىزدىڭ جام­بىل وبلىسىمەن شەكتەسەتىن ولكەسى, ما­ناس­تىڭ تۋعان ءوڭىرى, بەرگى تاريحتاعى ۇلى قىرعىز شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تۋعان جەرى. اسىرەسە «ماناس ۇرپاعىمىز» دەپ جۇرگەن وسى ءوڭىردىڭ حالقىن اتامباەۆتىڭ «ابىكەنىڭ ۇرپاقتارى» دەگەنى قاتتى شيراتتى. ويتكەنى «ماناس ەپوسىنا» قاراعاندا, ابىكە ءىنىسى كوبوش ەكەۋى باتىرعا ساتقىندىق جاساعان. ماناس شوڭ جورىققا اتتانعاندا ەكەۋى دە ەرمەي «دوبەگە چىگىپ دارداكتاپ, ەمي ماناس ءولدۇ دەپ, ەگەم بيزگە بەردي دەپ, بارسا كەلبەس بەەجيندەن ماناس كايدان كەلسين دەپ, دوبوگو چىگىپ دارداكتاپ, ەلدي كوزدوپ باكىرىپ, ابىكە, كوبوش ەكي ارام كوبوشتوپ ۋراان چاكىرىپ, كۋتۋرۋپ بۋلار كالىپتىر», دەيدى ساياقباي قارالاەۆتىڭ نۇسقاسىندا. ەندى ەلدىڭ پرەزيدەنتى وزدەرىن سول ساتقىننىڭ ۇرپاعى دەسە تالاستىقتار قايتىپ تۇرا السىن. تالاس قالاسىندا ۇلكەن ميتينگىگە جينالىپ, اتامباەۆ بىزدەن كەشىرىم سۇراسىن دەپ تالاپ ەتتى. كەيبىر تالاپكەرلەر «قازاقستاننان دا كەشىرىم سۇراسىن» دەگەندى ايتۋدا. اتامباەۆتىڭ قىزمەتتەن كەتەتىندىگى ەسكەرىلگەن بولۋ كەرەك, ايتەۋىر داعدارىس بىشكەككە جەتپەي توقتادى. 

جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»