ەح, شىركىن ەرميتاج!
سارىسۇيەك سانكت-پەتەربۋرگتەگى وسىناۋ مادەنيەت ورداسىنىڭ ءسان-سالتانتىن سۋرەتتەۋگە ءسىرا, ءتىل جەتپەس. ونداعى كەرەمەتتەردى كوزبەن كورۋ كەرەك. تەك سوندا عانا كوڭىلىڭىز كونشىپ, العان اسەرىڭىزدى بوياۋى سولعىن تارتپاسى انىق. ءوز باسىمىزدان وتكەرگەن جاي بولعان سوڭ ايتىپ جاتقانىمىز عوي.
ال ەندى الىستاعى اق تۇندەر قالاسىنا اياعى جەتپەي جۇرگەندەر قايتپەك؟! ولاردىڭ دا وي-ارمانىن ورىنداۋدىڭ وڭتايلى جولى تابىلعان ءتارىزدى. قازىر ادامزاتتىڭ اقىلى اسىپ-تاسىپ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قارىشتاعان زامانى ەمەس پە. بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلەتىن ەلەكتروندى فورماتتا قالاعان تاقىرىبىڭمەن تانىسۋعا بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە وتكەن ەرميتاج كۇندەرى بارىسىندا وسىنى بايقادىق. ەرميتاجدىقتار ەلورداعا بارلىق باعالى ەكسپوناتتارىن كوشىرىپ اكەلگەندەي كۇي كەشتىك.
ايتۋلى وقيعاعا وراي ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا مەملەكەتتىك ەرميتاج باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا اداكسينا اعىنان جارىلا اقتارىلىپ, ءبىز ءبىرىن بىلسەك, ءبىرىن بىلمەيتىن ءبىراز دەرەكتەردى العا تارتتى. مارتەبەلى مەيماننىڭ مالىمدەۋىنشە, ەرتەدەن قالىپتاسقان قازاقستان-رەسەي قارىم-قاتىناسى كەيىنگى كەزدەرى ءتىپتى تەرەڭدەي تۇسكەن. اسىرەسە مادەني-رۋحاني بايلانىستار بارىنشا جاقسى جولعا قويىلعان. بارشامىز كۋا بولىپ وتىرعان مىنا ماڭىزدى شارا سونىڭ ايعاعى.
«ەكى جىلدا ءبىر رەت استانادا ەرميتاج كۇندەرىن وتكىزۋدى وزىندىك داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەمىز. العاش رەت مۇندا 2015 جىلى كەلدىك. بيىل جازدا ەكسپو اياسىندا مۋزەيىمىزدىڭ قورىنداعى شىعىس قارۋ-جاراقتارىنىڭ كوللەكتسياسىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندىق. مەنىڭ ارىپتەسىم, «ارسەنال» ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دميتري ۆلاديميروۆيچ ليۋبين ازىلدەپ ايتقانداي, «اتىس-شابىس قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن دە دوستىق كوپىرىن ورناتۋعا بولادى ەكەن». بۇل جولى ءداستۇرلى ءادىس-تاسىلدەردەن باس تارتتىق. تاس عاسىرىنان بۇگىنگى تاڭعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن ءۇش ميلليوننان استام جادىگەرى بار, الەمدەگى ەڭ ايگىلى مۋزەيدىڭ اسىل قازىنالارىن VR-360 پىشىنىندەگى ون سەگىز مينۋتتىق ۆيرتۋالدى فيلم ارقىلى كورسەتپەكپىز. باعاسىن كەيىن بەرە جاتارسىزدار. مەنىڭشە, سىزدەردى بەيجاي قالدىرمايتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ول جىلى جىميىپ.
«جاقسىنى كورمەك ءۇشىن» دەگەن. ەندەشە نە تۇرىس. كوپ كەشىكپەي ارنايى اپپاراتتى كوزىمىزگە كيىپ, «ەرميتاج. ۋاقىت پەن كەڭىستىككە ۆيرتۋالدى سۇڭگۋ» اتتى قيال-عاجايىپ قىزىقتى بەينەتاسپانى تاماشالاۋعا كىرىستىك.
ويپىرماي, شاعىن ەكرانداعى «شىتىرمان» بىردەن باۋراپ الا جونەلدى. كينو دەيىن دەسەڭ, تاسپاداعى تاريحي وقيعالاردىڭ تاپ ورتاسىندا سەن دە جۇرگەندەيسىڭ... عاجاپ!..
...ساراي الاڭىنداعى اتاقتى الەكساندر باعانىنىڭ الدىنا جان-جاعى التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلگەن كۇيمە توقتاي قالدى. ەپپەن ەسىگى اشىلىپ, ىشىنەن ءبىر تانىس بەينە شىعا كەلدى.
ويباي, مىناۋ الگى, رەسەيدىڭ تانىمال ءارتىسى كونستانتين حابەنسكي عوي... ۇستىنە كيگەن قارا پالتو مەن باسىنداعى تسيليندر قالپاعىنىڭ وزىنە جاراسا قالعانىن قاراشى. امانداسىپ الدى دا, اۋزى-اۋزىنا جۇقپاي سايراي جونەلدى. «ەرميتاجعا كىرگىڭ كەلە مە؟ سەن مەنىمەن بىرگە ونىڭ ىشىنە كىرىپ قانا قويمايسىڭ, سونداي-اق وتكەن ومىرگە ەنىپ, تاريح تەرەڭىنە بويلايسىڭ. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ونەر تۋىندىلارى جينالعان مۋزەي عانا ەمەس, ورىس مونارحتارىنىڭ ءۇيى – يمپەراتور رەزيدەنتسياسى تۇر», دەيدى ءبىزدى جەلىكتىرىپ.
سودان ۋاقىت پەن كەڭىستىك بيلىگىنە باعىنبايتىن جولباسشىمىزدىڭ سوڭىنا ەرىپ, قىسقى سارايىڭىزدى ەمىن-ەركىن ارالادىق. ءبىر بۇرىشتا قالىڭ كارتينالارىنىڭ قاق ورتاسىندا قامىعىپ ەكىنشى ەكاتەرينا وتىر. الدەبىر ماسەلەلەر مازالاپ ابىگەرلەنگەن سىڭايلى. سويتسەك, شەتەلدىك مىرزالار سىيعا تارتقان شەدەۆر سۋرەتتەردى قايدا ورنالاستىرارىن بىلمەي قينالعان ءتۇرى ەكەن. قاسىنداعى نوكەرلەرىنە مۇڭىن شاعىپ قويادى: «جان-جاقتان جينالعان جاۋھارلار كۇن كوزىن كورمەي قاراڭعى قويمادا جاتىر. الدا-جالدا اتجالماندار كەمىرىپ تاستاسا قايتەم؟ قوي, مەن بۇلاردى ىلەتىن وڭاشا وتاۋ سالدىرايىن...».
مىنە, جىلىنا ءۇش ميلليون ادام كەلىپ تاماشالايتىن ەرميتاج تاريحى وسىلاي باستالعان.
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن تالايلاردى تامساندىرعان ەرميتاجدىڭ تابالدىرىعىنان اتتاۋ باقىتى ەلدىڭ بارىنە بىردەي بۇيىرا بەرمەگەن. باسقا تۇگىل پۋشكيننىڭ ءوزى اراعا جۋكوۆسكيدىڭ ابىروي-بەدەلىن سالىپ شاقىرۋ بيلەتىن زورعا سۇراتىپ الىپتى.
1837 جىلى يمپەراتوردىڭ قۇتتى مەكەنى وت قۇشاعىنا ورانعاندا ءبىرىنشى نيكولايدىڭ ءوزى باس بولىپ, قۇندى دۇنيەلەردى سىرتقا تاسىتىپتى. پاتشا پارمەنىمەن ارادا ون بەس اي وتكەندە ءزاۋلىم عيمارات قايتادان بوي كوتەرىپتى.
ايتا بەرسە, شەرتەر شەجىرەنىڭ شەگى جوق...
ايتپاقشى ۆيرتۋالدى ساياحاتتىڭ ارقاسىندا ەكسپوناتتاردىڭ باسىم بولىگى سارى مايداي ساقتاۋلى تۇرعان جەرتولەگە تۇستىك. ونداعى بايلىقتىڭ باعاسىن بىلەتىن ماماندار ءمان-جايدى ءتۇسىندىردى. ارينە ءار عاسىردان جەتكەن كونە جادىگەرلەردى جاڭعىرتىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, تالاپقا ساي كۇتىپ-باپتاماسا بولمايدى. مۇندا سونداي جۇمىستار جۇرگىزىلەتىنىن بىلدىك.
سيقىرلى ساپارىمىز اياقتالار شاقتا ەرميتاج شاتىرىنا شىعۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. باياعىدا پاتشا اعزامدار ءدال وسى ارادان اينالانى باقىلاپ, «سولتۇستىك پالميراسىنىڭ» سۇلۋلىعىنا سۇقتانعان دەسەدى.
ەرميتاجعا ادەيىلەپ بارساق تا مۇنداي قۇرمەتكە بولەنبەس ەدىك. ءساتىنىڭ استانا تورىندە تۇسكەنىن قاراشى. توبەدەن توڭىرەككە قاراعاندا, ونە بويىڭدى سۇيسىنىسپەن قاتار قورقىنىش سەزىمى قوسا بيلەيدى. ويتكەنى كورگەنىڭنىن ءبارى شىنايى ومىردەگىدەي. اياعىڭنىڭ استىندا جاتقان كوشەگە نەمەسە جارقىراعان نەۆا جاققا قاراساڭ باسىڭ اينالىپ, قۇلاپ كەتە جازدايسىڭ. ال اسپانعا قاراي قۇسشا قالىقتاعان ساتتە جۇرەگىڭ اۋزىڭا تىعىلادى...
...ەكىنشى ءبىر الاڭدا ورناتىلعان ءدال وسىنداي ەلەكتروندى قۇرىلعىمەن ەرميتاجدىڭ «يۋپيتەر» زالىنداعى ەجەلگى مۇسىندەردىڭ قىر-سىرىنا قانىقتىق.
بۇل كۇندەرى ەرميتاجدىڭ بىلىكتى ماماندارى استانالىقتار الدىندا مازمۇندى, ماعىنالى باياندامالار جاساپ, شەبەرلىك دارىستەرىن وقىدى.
ەلوردانى ەلەڭدەتكەن ەرميتاج كۇندەرىنە قاتىسىپ قايتقان «ەگەمەن» ءتىلشىسىنىڭ كورگەن-بىلگەنى مىنە, وسىنداي.
تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان»