...سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا جامبىل وبلىستىق گازەتىنىڭ شۋ, مويىنقۇم اۋداندارى مەن شۋ قالاسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعانمىن. كوگىلدىر كوكتەمنىڭ ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا تامان ەكى كۇن بويى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ قايتقان ەدىم. كەلگەن كۇننىڭ ەرتەسىنە «شۋ ءوڭىرى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا بەت تۇزەدىم. جۋرناليستەر قاۋىمى تەمەكىلەرىن تارتىپ الىپ, كابينەتتەرىنە جايعاسا باستاعان. ۋمەلس, جاقان, جانايدار اعالارىما سالەم بەرىپ: «نە جاڭالىقتارىڭىز بار؟» – دەپ ورتاق اڭگىمەگە تارتتىم.
– كەشە كەشكىسىن اۋدانعا ماسكەۋدەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ كەلىپتى. گازەتىڭە ۇلى كومپوزيتور جايلى جازىپ بەرمەيسىڭ بە؟ – دەپ جاقان تايجان ۇلىنىڭ تاڭدايى تاڭق ەتتى. – بۇدان ارتىق قانداي جاڭالىق بولادى؟
ويلانىپ قالدىم. كۇتپەگەن كەزدەسۋ بولاتىنداي. رەداكتسيا تاپسىرماسىن كۇتىپ وتىرا بەرسەم, ۋاقىت وتە بەرمەي مە دەگەن ويمەن جاقاڭا قاراپ:
– نۇرعيسا اعانى قايدان تابۋعا بولادى؟ – دەپ ساۋال تاستادىم.
– ەستۋىمشە قوناقۇيگە ورنالاسقان ءتارىزدى. ءبىزدىڭ ۇيدەگى الۋا جەڭەشەڭ نۇرعيسانىڭ قارىنداسى بولىپ كەلەدى. بىرەۋى شاپىراشتىنىڭ ۇلى, بىرەۋى شاپىراشتىنىڭ قىزى. مەن جۇمىسقا جينالىپ جاتقاندا ول: «اعاما بارىپ سالەم بەرەمىن», دەپ ايتقان ەدى. شاماسى, قازىر سول جاقتا شىعار. سەن دە بارىپ قايت, – دەپ, تياناقتى تاپسىرما بەرگەن بولدى.
رەداكتسيا مەن قوناقۇيدىڭ اراسى قول سوزىم جەر دەۋگە بولادى. ەكىنشى قاباتتاعى №1 ليۋكسكە جاقىنداپ كەلىپ, بولمە ەسىگىن قولىمەن جاي عانا تاقىلداتتىم. مەنىڭ دىبىس بەرگەنىم ەستىلمەدى مە, الدە باسقا سەبەبى بولدى ما, ءىش جاقتان جاۋاپ بولمادى. قالىڭ ەسىكتىڭ تۇتقاسىن مىعىم ۇستاپ, ەسىكتى ايقارا اشىپ, «اسسالاماعالەيكۋم, ارداقتى نۇرعيسا اعا», دەپ بولمەگە باتىلداۋ بولىپ كىرە بەردىم.
قادىرلى قوناعىمىز بار پەيىلىمەن بەرىلىپ, سول قولىمەن كۇي تارتىپ, شابىتتانىپ وتىر ەكەن. كۇمبىرلەتىپ كۇي تارتقاندا قورعاسىنداي بالقيتىن بولۋى كەرەك, كوز الدىنا ءتۇسىپ كەتكەن شاشىن قايىرۋعا دا شاماسى جەتپەي جاتقان سياقتى. ارقاسىنىڭ قوزعانى سونشالىق, ءبىر ورنىندا بايەك تاۋىپ وتىرا المايتىن ءتارىزدى. اقىرى, تارتقان كۇيىن اياقتاپ بارىپ:
– ءسىز كىم بولاسىز؟ – دەپ نازار اۋداردى. داۋىسى وكتەم ءارى توسىن شىقتى. مەنى جاقتىرماعان سىڭايلى.
– وبلىستىق گازەتتىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسىمىن, سىزدەن سۇحبات الۋعا كەلگەن ەدىم.
– مەن ەشقانداي ءتىلشىنى شاقىرتقان جوقپىن. بولمەدەن شىعىپ تۇرىڭىز, – دەدى اشۋ شاقىرعانداي.
ۇلى تۇلعادان وسىنشاما ءسوز ەستيمىن دەپ ويلاماعان مەن ابايسىزدا شوق باسىپ العانداي شوشىندىم.
سالىم سۋعا كەتىپ, تۇسكە جاقىن ۇيىمە ازەر جەتتىم. تابالدىرىقتان اتتاي بەرە تەلەفون شىرىلداپ قويا بەردى. جەدەل ترۋبكانى قۇلاعىما توسىپ ەدىم, حاتتار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن:
– جاقىندا عانا ماسكەۋگە «وتىرار سازى» ۇلت-اسپاپتار وركەسترىن باستاپ بارعان نۇرعيسا تىلەنديەۆكە كسرو حالىق ءارتىسى اتاعى بەرىلىپتى. سول كىسى الماتىعا بارا جاتىپ, شۋعا ات باسىن بۇرىپتى. جەدەلدەتىپ جولىعىپ, سۇحبات العانىڭ دۇرىس بولار ەدى. جازعان دۇنيەڭ بۇگىنگى نومىرگە سالىنادى, – دەپ ەسكەرتتى.
ءبولىم باسشىسىنا مەن نۇرعيسا اعاي تۋرالى جازىپ بەرە المايتىنىمدى اشىپ ايتتىم. ول:
– نەگە جازبايسىڭ؟ – دەپ تاڭىرقاعانىن داۋىسىنان اڭعاردىم. بولعان جايدى بوياماسىز بايانداۋىما تۋرا كەلدى. ول باس رەداكتورمەن اقىلداسىپ الىپ, حابارلاساتىنىن ايتتى. ارادا ءسۇت پىسىرىمدەي ۋاقىت وتپەي جاتىپ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى تاعى دا حابارلاسىپ, ماعان ءتۇس اۋا اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرعالي تورعاەۆقا جولىعۋىمدى ەسكەرتتى. جازعان قۇلدا شارشاۋ بولا ما؟ تۇستەن كەيىن اۋپارتكومدى بەتكە الىپ, ۇشىپ بارا جاتقانمىن. الدىمنان ابەكەڭ قارسى جولىقتى. اسىعىپ, اپتىعىپ بارا جاتقانىمدى بايقاعان بولۋى كەرەك.
– قوس وكپەڭدى قولىڭا ۇستاپ قايدا باراسىڭ؟ – دەپ الدىمدى بوگەدى.
– وتكەن-كەتكەن جايلاردى قىسقاشا بايانداپ بەردىم. ول كوپ ويلانباستان:
– ءبىرىنشى حاتشىنى مازالاپ قايتەسىڭ, مەنىمەن بىرگە ءجۇر. نۇرعيسا اعاڭمەن جولىقتىرامىن – دەدى.
– ءسىز ول كىسىنى تانيسىز با؟
– تانىعاندا قالاي, جاقسى تانيمىن...
بولمەگە كىرىپ بارعانىمىز سول ەكەن, قوناعىمىز وڭ قاباق تانىتىپ:
– قالاي قۋسيراقتارىم, كەلدىڭدەر مە؟ – دەپ جارقىن ءۇن قاتتى. تۇسكە دەيىنگىدەي ەمەس, نۇراعاڭنىڭ ءجۇزى جادىراپ تۇرعانىنا سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەدىم.
– نۇرەكە, مىنا جىگىت وبلىستىق گازەتتىڭ ءتىلشىسى ەدى, سىزدەن سۇحبات العىسى كەلەدى, – دەپ ابەكەڭ توتەلەي ءسوز ساباقتادى.
– بۇل جىگىتتى تانىپ قالدىم. قادالعان جەرىنەن قان الماي قويمايدى ەكەن. الدىمەن ەرتەڭگى ساعات 10-دا باستالاتىن رەپەتيتسياعا قاتىسسىن...
اقىرى نە كەرەك, ويعا العان شارۋامنىڭ وڭتايلى ءساتى ءتۇسىپ, نۇراعامەن سۇحباتتاسىپ, وقىرماندار نازارىنا كوركەم دۇنيە ۇسىندىم. اتاپ ايتار جاي, نۇرەكەڭ ابەكەڭدى شىنايى سىيلايتىندىعىنا كوز جەتكىزدىم. ءوزارا ءبىر كەزدەسۋىندە نۇرعيسا تىلەنديەۆ ءابدىمومىندى قۇشاعىنا الىپ تۇرىپ:
– مەن سەن سياقتى كۇيشى ەمەسپىن, مۋزىكانتپىن, – دەپ قادىر تۇتقاندىعى كۇنى بۇگىنگە ءالى ەسىمدە.
تاڭەرتەڭگىلىك ۋاقىتتا ابەكەڭ جاقسى دوسپەن وتكەن جارقىن جۇزدەسۋلەرىن ەسكە الىپ, شابىتتانىپ وتىرعان ساتىندە تەلەفون شىر ەتە قالدى.
– ءيا, تىڭداپ تۇرمىن.
– پاپا, ءسۇيىنشى, نەمەرەلى بولدىڭىز, وتباسىڭىز تاعى دا ءبىر باتىرمەن تولىقتى, – دەدى ۇلكەن ۇلى تالعات.
– بارەكەلدى بالام, بايعازىڭدى بەرەمىن.
– ەسىمىن قويۋدى سىزگە جۇكتەپ وتىرمىز.
– شەشىمدەرىڭ دۇرىس ەكەن. ۇلدىڭ اتى نۇرعيسا بولسىن! قازاقتىڭ يگى ءداستۇرى وسى ەمەس پە؟ اتى اڭىزعا اينالعان تاريحي تۇلعانىڭ اتىن تەلىسەك, اتىمەن بىرگە اتاعى دا جۇعىستى بولار...
ۇلىلاردى ۇلىقتاۋدا, ولاردىڭ ەسىمدەرىن ەستە ساقتاۋدا ابەكەڭنىڭ ءىسى كوپكە ۇلگى بولا الادى. ماسەلەن, كەنجە ۇلى دۇنيەگە كەلگەندە ونىڭ ەسىمى ءابىلاحات بولسىن دەپ ءوزى قويعان-دى. بۇل ابزال دا ارداقتى اعانىڭ ەسىمى ەلگە كەڭىنەن تانىمال كومپوزيتور ءابىلاحات ەسپاەۆقا دەگەن زور قۇرمەت دەسەك, جاراسىمىن تاپقانداي. ەسپاەۆتىڭ باسقا اندەرىن بىلاي قويعاندا, «ۇستازىم, مەنىڭ ۇستازىم» ءانى ارقىلى بۇكىل قازاق مۇعالىمدەرىنىڭ اتاق-داڭقىن اسىراتىن رۋحاني ەسكەرتكىش ىسپەتتى.
قىرىق ءتورت جىلدان اسا ۋاقىت ونەرسۇيەر قاۋىمىنىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىنە بولەنگەن ابەكەڭنىڭ «ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ داڭقى الىسقا تاراپ تۇر. وسى كۇي جاڭا شىققان كەزدە شىمكەنتتەگى باۋىرى, ءىنىسى, قالامى جۇيرىك قالامگەر قاراۋىلبەك قازيەۆ اردا تۇتقان اعاسىنا تەلەفون شالعاندا: «اقساقال, ءبىزدىڭ وڭتۇستىكتىڭ تاڭى «ەركە سىلقىممەن» اتادى, كەشى «ەركە سىلقىممەن, باتادى» دەپ قۋانىشىن بولىسەتىن كورىنەدى. ءبىر ورايى كەلگەندە ابەكەڭنەن ءىنىڭىز ءسىزدى نەگە اقساقال دەپ اتاپ كەتكەندىگىن سۇراعانىم بار. «قاراۋىلبەك پەن ءالديحاننان ەكى جاس ۇلكەندىگىم بار. بالكىم, سودان بولار ەكەۋى دە مەنى «اقساقال» دەيتۇعىن. ونىڭ جاي-جاپسارىن ەكەۋىنەن اشىپ سۇراماپپىن.
قۇدايعا شۇكىر, سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولىنا, جاستىق شاقتىڭ جالىنىنا, ءمولدىر ماحابباتتىڭ مايەگىنە اينالعان «ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, باعى جاندى. قولىنا دومبىرا ۇستاعان ەكى قازاقتىڭ ءبىرى «ەركە سىلقىمدى» تارتپاسا ساحناعا شىقپايتىن بولدى. بالعىن جاستان باستاپ, قارتتىققا قادام باسقاندار دا «ەركە سىلقىمدى» شەرتپەيتىن بولسا, كوڭىلدەرى كونشىمەيتىنىن, ايىزدارى قانبايتىنىن انىق سەزىندى. قانداي اۋىلدا قانداي توي بولسا دا, قاي قالادا قانداي بايقاۋ ۇيىمداستىرىلسا دا «ەركە سىلقىم» كۇيى ورىندالماي وتپەيتىن بولدى. بۇل كۇندە «ەركە سىلقىم» كۇيىن جەلدىباەۆتىڭ كۇيى دەگەننەن گورى ەلدىڭ كۇيى, حالىقتىڭ كۇيى دەسەك جاراساتىن سياقتى.
ومىردە شاتتانىپ, قۋانا بىلەتىن ابەكەڭ تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىنە تەبىرەنە دە بىلەدى. اۋىلعا ات باسىن بۇرعاندا اكەسىنىڭ قۇرداسى ىدىرىس اقساقالعا ارنايى سالەم بەرمەسە كوڭىلى كونشىمەيتىن, كوڭىلى كوتەرىلمەيتىن. ول قاي كەزدە دە سالەم بەرىپ بارا قالسا: «وزىڭدەي پەرزەنتى بار جەلدىبايدىڭ ارمانى جوق شىعار» دەپ ساقالىن ساۋىپ, وزەگىن ورتەگەن وكسىگىن باسا المايتىن. بۇل كورىنىستى كوزبەن كورىپ, جۇرەكپەن سەزىنگەن ابەكەڭ العاشىندا «ىدىرىستىڭ شەرتپەسى», كەيىن «ىدىرىس» اتتى كۇي شىعاردى. جار سۇيسە دە بالا سۇيمەگەن شەرمەندە كوڭىلدىڭ ىشكى جان كۇيزەلىسىن كۇي ارقىلى جەتكىزە ءبىلدى.
ەردىڭ جاسى ەلۋگە جەتپەي, ومىردەن ەرتە وزعان قاراۋىلبەكتىڭ قازاسى دا ونىڭ قابىرعاسىن قايىستىرىپ, ەت جۇرەگىن ەزگىلەدى. بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتتىرگەن قالامگەر باۋىرىن تاۋسىلا جوقتاعان ابەكەڭ «بوزجىگىت» كۇيىن شىعاردى. ويتكەنى قاراۋىلبەك اعا رەسپۋبليكالىق بايقاۋلارعا قاتىسقاندا ءوز تەگىن جاسىرىپ, «بوزجىگىت» دەگەن بۇركەنشەك اتىن پايدالاناتىن. بۇل كۇي جازۋشى اعانىڭ ءوزى ءتىرى كەزىندە وزىنە قويعان اتى ساقتالسىن دەگەن نيەتتى قۋاتتاۋمەن ساباقتاسىپ جاتقان سىڭايلى. سونىمەن قاتار ءا.جەلدىباەۆتىڭ «سۇلۋ ءتور», «قىزىل گ ۇلىم قىرداعى», «شىرايلىم» جانە تاعى باسقا اندەرى ءالى كۇنگە دەيىن كۇمىس كومەي انشىلەردىڭ رەپەرتۋارىنان ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. ونىڭ رۋحاني مۇراسى باي بولعاندىقتان, جىل سايىن شىعارماشىلىق كەشتەرى وتكىزىلىپ تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, كورەرمەندەر الدىنداعى ەسەپتى كەزدەسۋلەرى الماتى, شىمكەنت, اتىراۋ, استانا, تاراز قالالارىندا وتكىزىلگەننىڭ ءوزى ايتۋعا عانا جەڭىل نارسە. بۇل كەزدەسۋلەردىڭ استارىندا قانشاما تەر مەن ىزدەنىس جاتىر دەسەڭىزشى؟! وسى كەزدەسۋلەردىڭ كوبىسىندە ابەكەڭنىڭ كۇيلەرى مەن اندەرىن قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترى سۇيەمەلدەگەنىن سۇيىسپەنشىلىكپەن جەتكىزە ءبىلۋ ءبىر ءلازىم. اتالمىش وركەسترگە بەلگىلى ديريجەرلەر جاناس بەكەنتۇروۆ پەن ايتقالي جايىلوۆ جەتەكشىلىك جاسادى. ۇزاق جىلداردان بەرى ابەكەڭ اكادەميالىق وركەسترمەن شىعارماشىلىق وداق قۇرىپ, تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جايى بار. بۇعان ۇلتتىق وركەستردىڭ جيىرمادان اسا تۋىندىسىن سۇيەمەلدەپ كەلە جاتقانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
بىردە شۋعا ابەكەڭمەن ءبىر جىلدا تۋعان قۇرداسى, سىرلاسى, قوعام قايراتكەرى, اقىن ارعىنبەك بەكبوسىن ارنايى ىزدەپ كەلدى. قۇتتى قوناعىنا قوي سويىپ, وزىندىك قۇرمەت كورسەتكەن كۇيشى-كومپوزيتور اق داستارقان جايعىزىپ, 1937 جىلى دۇنيەگە كەلگەن جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ ءبىرازىن جيناپ الدى. بالعىن شاقتارىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىرتپالىعى جانشىعان قۇرداستار ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ءوزارا ازىلدەسىپ, قالجىڭداسىپ كۇلكىگە قارىق بولعان-دى. بارىمىزدە دە قاتار – قۇربى بار-اۋ, بىراق بۇل كىسىلەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن شىنايى قارىم-قاتىناستارىن قارا سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ ەكىتالاي دۇنيەدەي كورىندى.
قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ جارىق جۇلدىزدارى قاراۋىلبەك قازيەۆ, ارعىنباي بەكبوسىن, ءالديحان قالدىباەۆ جانە ءابدىمومىن جەلدىباەۆ ءبىر-بىرىنە باۋىر باسقان, ءبىر-بىرىنە قادىرى اسقان دارقان كوڭىل دوستار ەدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ورنى ءبىر بولەك ەكەنىن ۇنەمى ماقتان تۇتاتىن ابەكەڭ ىزگى جاندار جايلى اسەرلى اڭگىمەلەرىن اۋزىنان تاستامايدى. دوستىققا ادال, پاراساتتى پەيىلىنەن اينىماعان جاننىڭ جۇرەك جىلۋى الاۋلاعاننىڭ ۇستىنە الاۋلاپ كەلەدى. بۇل دا بولسا ونىڭ جاقسى جاقتارىنىڭ ءبىر پاراسى دەۋگە بولادى.
ءتاڭىرى تال بويىنا تالانت دارىتقان ەلدەن ەرەك تۋاتىن ونەر يەلەرىنىڭ دە بولمىسى بولەك. سايىن دالانىڭ ءۇنىن كۇمبىرلەگەن كۇيىنە تەلىپ, دومبىرادان توگىلتە تاسىتىپ, سەگىز سەرى كۇن كەشىپ, ونەردە ءوزىنىڭ قولتاڭباسىن قالدىرىپ, ونەردىڭ ورەسىنە شىعىپ قانا قويماي ءداستۇر جالعاستىعىن جاڭعىرتىپ, ۇلى ونەر ۇرپاققا دا ۇلاساتىنىن دالەلدەگەن ونەرلى جاندار ولكەسى ونەرگە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. پەرزەنتتەرىنىڭ ىشىندە اتا ونەردى ۇلگى تۇتقان, بويىنا تالانتتىڭ ءدانى ەگىلگەن ۇلى تالعاتتىڭ دا, تالعاتىنان تاراعان نەمەرەلەرىنىڭ دە ونەرگە بەيىمدىگى باسىم. تالعاتتىڭ جارى ساۋلە جەلدىباەۆا دا ونەر اۋىلىنان الىس ەمەس. ونەرلى وتباسىنىڭ ولكەسىنە تابان تىرەگەن كەلىننىڭ كەلىستىگى, بۇل دا ءبىر اللانىڭ قالاۋىمەن شىعار. تالعات پەن ساۋلە ورتاسىنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ, كورگەن جاندى سۇيسىنتۋمەن كەلەدى. زامان اعىمىنان قالماي ونەردى ءبىلىم-بىلىكتىلىكپەن ۇشتاستىرۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ ماڭدايالدى وقۋ ورىندارىن ءبىرى ۇزدىك ءتامامداسا, ءبىرى ءالى دە وقۋ ۇستىندە. تالعات جەلدىباەۆ ا.جۇبانوۆ اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىن, ودان سوڭ كونسەرۆاتوريانى بىتىرسە, تالعاتتىڭ قىزى مەرۋەرت جەلدىباەۆا قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ دومبىرا فاكۋلتەتىن ويداعىداي ءتامامدادى. نەمەرەلەرى مەرۋەرت پەن شالقار دا بىرنەشە رەت شەتەلدەرگە دە بارىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن ۇلكەن ساحنالاردا اسقاقتاتىپ ءجۇر.
ەلباسىنىڭ ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە ۇلتتىق مادەنيەت پەن ونەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ جان-جاقتى جاسالىپ جاتقانى بەلگىلى. سونىڭ ايعاعى – ەكى جىلدا ءبىر رەت تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك سىيلىق. مىنە, وسى سىيلىققا «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرى, كۇيشى-كومپوزيتور ءابدىمومىن جەلدىباەۆ لايىق دەپ بىلەمىن. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا دۇنيەگە كەلسە دە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتپاعان «ەركە سىلقىم» كۇيىن بىلمەيتىن قازاق كەمدە-كەم شىعار...
احمەتجان قوساقوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
جامبىل وبلىسى,
شۋ اۋدانى