وسىدان تۇپ-تۋرا جيىرما بەس جىل بۇرىن الماتىداعى كونتسەرت زالىندا 1942 جىلى تۋعان قالامگەرلەردىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى.
بۇل ءوزى راسىندا دا وتە ءبىر قىزىق مەرەكە ەدى. ءا دەگەندە, كونتسەرت زالىنا لىق تولعان كورەرمەن قاۋىم بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءتىزىلىپ ساحناعا شىعىپ كەلە جاتقان اقىن-جازۋشىلاردىڭ توبىن كورگەندە تاڭعالىپ, ورىندارىنان ءدۇر ەتىپ كوتەرىلىپ, دۋىلداتا قول سوقتى.
«اپىر-اي, 1942 جىلى اپالارىمىز تەك اقىن-جازۋشىلاردى عانا تۋعان با؟!» دەپ باستارىن شايقاپ, ءماز بولىپ ك ۇلىسىپ جاتتى.
تاپ سول كەزدە ساحناعا شىققان توپتىڭ قاق ورتاسىندا تۇرعان جازۋشى, دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» اتتى تاماشا حيكاياتىندا وسىناۋ سۇراقتىڭ ناقتى جاۋابى ايتىلعانىن بىرەۋ ەسىنە تۇسىرسە, ەندى بىرەۋ ەسىنە تۇسىرە المادى. مىنە, قاراڭىزشى:
«باتىرلار جىرى مەن عاشىقتىق داستانداردى ادەبيەت دەيتىن بولساق, سول ادەبيەتكە قۇمارلىقتى قىرقىنشى جىلداردىڭ بالالارىنداي ەشكىم سەزىنگەن جوق. ولار ىشەكتەرى شۇرقىراپ جاتىپ قيال-عاجايىپ باتىرلار دۇنيەسىندە ءومىر ءسۇردى. وزدەرىنىڭ سابيلىك تاعدىرلارى كىسى مۇسىركەيتىن حالدە بولا تۇرىپ «وتقا سالسا كۇيمەيتىن, سۋعا سالسا باتپايتىن» الپامىستى ايادى, كىرپىگى ايقاسسا تۇسىنە ىستىق كۇلشە كىرەتىن كۇيدە جاتىپ زىندانعا قاپىلىستا تۇسكەن قوبىلاندىعا جاندارى اشىدى, ءبىر ءۇيلى جاننىڭ ۇلكەندى-كىشىسى, بالاسى-شاعاسى بولىپ كيەتىندەرى ءبىر پار ەتىك بولا تۇرىپ ماحاببات جولىندا مەرت بولعان قايداعى ءبىر قوزىنىڭ تاعدىرىنا جىلادى», دەپ جازباپ پا ەدى جازۋشى.
راسىندا دا, بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ اكەلەرىن سوعىسقا اتتاندىرعان وسى ءبىر ۇرپاق تۋرالى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىلاتىن اڭگىمە دە, اڭىز دا كوپ. ولار مايدانعا اتتانعان اكەلەرىنىڭ ارمانى مەن اماناتىن الىپ قالعان بالالار ەكەنى انىق.
ولار مايدانداعىلاردى ازىق-ت ۇلىكپەن, كيىم-كەشەكپەن, وق-دارىمەن, قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى جان اياماي ەڭبەك ەتىپ, بەلبەۋىنە ءتۇيىپ اكەلگەن ءبىر ۋىس ءداندى بالالارىنا قۋىرىپ بەرىپ, وزدەرى اش جاتقان انالارىنىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىن ىشتەي ۇعىپ, ءتۇسىنىپ وسكەن ۇرپاق.
سوندىقتان دا قىرقىنشى جىلدارى تۋعانداردىڭ قولىنا قالام الىپ, جازۋشىلىق جولعا تۇسكەندەرىنىڭ بارلىعى دا وسىناۋ قيىن-قىستاۋ جىلداردا وتكەن بالالىق شاعىنا ءبىر سوقپاي كەتكەن ەمەس.
ارينە ول شىعارمالاردا ولشەۋسىز توگىلگەن كوز جاسى, اكەگە دەگەن ساعىنىش, اناعا دەگەن قۇرمەت, ەلگە, جەرگە دەگەن ۇلى ماحاببات – ءبارى-ءبارى ايتىلادى. ولاردى وقىپ وتىرىپ, ءومىرى قارنىمىز اشىپ كورمەگەن ءبىز ءبىر ءۇزىم ناننىڭ قانداي قادىرلى بولاتىنىن بىلدىك. اجەمىزدىڭ الدىندا ەركەلەپ جاتىپ, ازاندا جۇمىسقا كەتكەن اكەمىزدى ساعىندىق. قيالىمىزبەن قىرقىنشى جىلدارى «قارا قاعاز» العان ۇيلەردىڭ يەلەرىن جۇباتىپ, بىرگە جىلادىق...
سەبەبى قانداي قيىن ءومىر, تاۋقىمەتى مول تاعدىر تۋرالى جازىلسا دا بۇل شىعارمالار ىزگىلىك پەن مەيىرىمگە تولى ەدى.
* * *
بىردە, ناقتىسىن ايتسام, توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا جازۋشى دۋلات يسابەكوۆپەن شىمكەنتتەن الماتىعا دەيىن ءبىر پويىزدا ساپارلاس بولىپ كەلگەنىمىز بار-دى.
سول جولى, ءساتى ءتۇسىپ, كۋپەدە بىرگە شاي ءىشىپ وتىرىپ, دۋلات اعامىزدىڭ ءبىراز اڭگىمەسىن تىڭداعانبىز. قازىر دە اۋىق-اۋىق ەسىمە الىپ, جازۋشى شەبەرحاناسىنا كىرىپ شىققان وقىرمانداي تاڭىرقاپ, ويلانىپ قالام.
«اكەم سوعىسقا اتتانىپ بارا جاتقاندا ارىستىڭ ۆوكزالىنان ءبىر كىشكەنتاي قالپاق ساتىپ الىپ, مىنانى بالاما كيگىزىڭدەرشى. تىم قۇرىسا, ءجۇزىن انىقتاپ كورىپ, ماڭدايىنان قۇشىرلانىپ ءبىر يىسكەي دە المادىم عوي», دەپتى كوزىنە جاس الىپ.
مۇنى ءبىز كەيىن, اكەمدى شىعارىپ سالۋعا بارعان كىسىلەردەن ەستىدىك», دەيدى دۋلات اعا.
شىركىن, وسىنداي ۇزاق ساپاردا جۇزبە-ءجۇز وتىرىپ اڭگىمەلەسۋدىڭ ءجونى ءبىر باسقا. قارسى الدىڭداعى كىسىنىڭ سوزىنەن عانا ەمەس, كوزىنەن, داۋىس ىرعاعىنان دا كوپ نارسەنى سەزىپ, ءبىلىپ, ءتۇسىنىپ وتىراسىڭ.
«سوعىس باستالاردىڭ الدىندا اكەم مىناۋ شىمكەنتتىڭ ىرگەسىندەگى سايرام اۋدانىنا قارايتىن «لەنين جولى» كولحوزىنا جۇمىس بابىمەن كوشىپ كەلگەن ەكەن. ءسويتىپ جەركەپە قازىپ, ءۇستىن قامىسپەن جاۋىپ, ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن تام سالىپ الامىز دەپ وتىرعاندا سوعىس باستالىپ, دۇنيە الاساپىران بولىپ كەتكەن...
كەيىن ءبىز ەرجەتكەندە ءنابيالى اعام پارمەن ەكەۋمىزدى ەرتىپ بارىپ, الگى جەركەپەنىڭ ورنىن كورسەتتى. سونداعى توگىلگەن كۇلدى ارشىپ, الاقانىنا سالىپ وتىرىپ كوزىنە جاس الدى. ال مەنىڭ كوڭىلىم اسا قاتتى تولقي قويعان جوق. سەبەبى «لەنين جولى» كولحوزىندا تۋىلعانسىڭ دەگەندى ەستىگەنىم بولماسا, العاش رەت كورىپ تۇرعان جەرىم. ءسابي كەزىمدە اپام «ەندى, نە دە بولسا, اعايىنداردىڭ ورتاسىنا بارايىق», دەپ قاراسپان جاققا قايتا كوشكەن ەكەن. بىراق ۇيدەگىلەردىڭ سايرامداعى اۋىلدى ۇمىتپاي, ءجيى-ءجيى ەسكە الىپ وتىراتىنىن بالا كەزدە تالاي رەت ەستىگەمىن. اسىرەسە «لەنين جولى» كولحوزىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى بولعان ءبىر قارت كىسىنىڭ: ء«اي, قالدارىڭ قالاي؟ ۇيلەرىڭدە كوجە-قاتىق قىلىپ ءىشىپ وتىراتىن اس-اۋقاتتارىڭ بار ما؟» دەپ كەلىپ, ءبىر قاپ, جارتى قاپ كارتوشكە, پياز جازدىرىپ بەرەتىنىن كوپ ايتۋشى ەدى. جارىقتىق, سونداي ءبىر جاقسى كىسىلەر بولدى عوي سول زاماندا...».
* * *
جازۋشىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداي وتىرىپ, مەن ىشتەي ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» حيكاياتىنداعى وقيعالاردى, كەيىپكەرلەردى ەسىمە تۇسىرە باستايمىن. ونداعى: ء«بىر جەردە قارعا-قۇزعىنعا جەم بولىپ جاتىر ما؟..» كىمدى ايتادى؟ اكەمدى مە؟ بۇكىل اۋىلدىڭ ايتۋىنشا قۇلاق بىتكەننىڭ قۇرىشىن قاندىرعان مەنىڭ ءانشى اكەم, بوشالاپ كەتكەن سارى سيىردى قايدان بولسا دا تاۋىپ, بۇزاۋىن موينىنا سالىپ كوتەرىپ اكەلەتىن اكەم, جۇمىستان كەلە جاتقاندا الدىنان قۇلدىراڭداپ شىققان ەركىناي ەكەۋمىزدى ەكى قولىنا كوتەرىپ ەركەلەتەتىن اكەم, مايدانعا كەتىپ بارا جاتىپ سوڭعى اقشاسىنا «ەكى ق ۇلىنىم كيسىن» دەپ ەكى قۇندىز بورىك الاتىن اكەم, بۇكىل ءومىرى مەن ءۇمىتىن بالالارى مەن جارىنا ارناپ, سولاردىڭ اسقار تاۋى بولعان اكەم ەندى كەپ... يەسىز دالادا... جاپادان-جالعىز... جو-جوق, مۇمكىن ەمەس! مۇمكىن ەمەس!» دەگەن جولداردىڭ نوبايىن الىستان كورىپ, تانىعانداي بولامىن. الماتىعا جەتكەن سوڭ, كىتاپتان تاعى دا ءبىر انىقتاپ قاراپ الارمىن دەيمىن ىشتەي.
«شىعارماداعى قۇندىز بورىك دۋلات اعانىڭ ءوز ومىرىنەن الىنعان دەتال ەكەن عوي!» دەگەن وي كەلەدى. ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» سول كەزدەگى ءومىر شىندىعىن اينا-قاتەسىز كوركەم بەينەلەگەن قۋاتتى, فيلوسوفيالىق حيكايات ەكەندىگىن ەندى ءتىپتى, تەرەڭنەن سەزىنە باستاعانداي بولامىن.
سودان سوڭ, تاعى دا «سوعىس جىلدارىنداعى ەل ءومىرىن سۋرەتتەگەن شىعارمالاردىڭ كوبىسىندە كولحوز باستىعى نەمەسە بريگادير وتە جاعىمسىز, قاتال, اسىرا سىلتەۋشى بەلسەندى بولىپ كورىنەتىن. بۇل دا, ارينە, سول كەزدەگى ءومىر شىندىعى. بىراق دۋلات اعانىڭ پوۆەسىندە ونداي كەيىپكەر جوق. بالكىم, «لەنين جولى» كولحوزىندا باستىق بولعان باياعى قارت كىسى تۋرالى ەستىگەن اڭگىمەلەرى وعان جول بەرمەگەن شىعار», دەپ قويامىن.
بىراق مەن ويىمدى جيىپ بولماي جاتىپ-اق دۋلات اعا جاڭا ءبىر اڭگىمە باستايدى.
«قاراسپانداعى ءبىر اپامىزدىڭ كۇيەۋى كولحوزدا باستىق ەدى. ءبىر كۇنى كەشكىلىك ۇيدە تالعاجاۋ ەتەر ەشتەڭە قالمادى ما, الدە, بيبىقالي اپكەم ءبىزدى ءبىر تويعىزىپ قايتقىسى كەلدى مە – بىلمەيمىن, ايتەۋىر, پارمەن ەكەۋمىزدى الگى ۇيگە ەرتىپ باردى. قىستىگۇنى بولاتىن. كۇن سۋىق. قاراڭعىدا اي ساۋلەسىمەن بولار-بولماس اعاراڭداپ كورىنىپ جاتقان كۇرەك-جولمەن بۇرسەڭدەپ, ءبىرىمىزدىڭ ارتىمىزدان ءبىرىمىز ءتىزىلىپ كەلە جاتىرمىز. ءالى كۇنگە شەيىن كوز الدىمدا... الگى ۇيدە قوناقتار بار ەكەن. وڭشەڭ باسشىلار سياقتى. ىشتەن قارق-قارق كۇلگەن داۋىستارى ەستىلەدى. قوي سويىپ, قازانعا تولتىرىپ ەت اسىپتى. بىراق اپامىز ءبىزدى تابالدىرىقتان ءارى اتتاتپادى. كەۋدەمىزدەن يتەرىپ, كەرى قايتاردى...
ءبىز ونى ەرتەڭىنە-اق ۇمىتىپ كەتتىك. بىراق بيبىقالي اپكەم ۇمىتپاپتى. كوڭىلىندە ءبىر ءتۇيىر تاس بولىپ قاتتى دا قالدى. كەيىن اپامىز قانشا رەت كەلىپ, كەشىرىم سۇراسا دا جۇرەگى جىبىمەدى. نەگە؟.. دەپ ويلانامىن ءالى كۇنگە دەيىن. بالكىم, ءبىزدى جاسىتپايىن, نامىستى, جىگەرلى بولىپ ءوسسىن دەگەنى شىعار...». «قايران, اپكە, – دەپ ويلايمىن مەن ىشىمنەن. – ءبىز ءسىزدىڭ ومىردە قانداي بولعانىڭىزدى بىلمەيمىز. بىراق ءسىز تۋرالى ايتىلا قالعاندا كوز الدىمىزعا بىردەن دۋلات اعانىڭ «اپكە» پەساسىنداعى قاماجايدىڭ بەينەسى كەلە قالادى».
قازاق قىزدارىنىڭ بويىنداعى انالىق, باۋىرمالدىق قاسيەتتى بارىنشا اشىپ كورسەتكەن ونەر تۋىندىسى وسىنداي-اق بولار. ونداعى اپكەنىڭ مەيىرىمى, قايعىسى, قۋانىشى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلمايدى. ناعىز ۇلتتىق قاسيەت, ۇلتتىق بەينە عوي.
* * *
جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» حيكاياتىندا «مەيىرىم مەن قاتالدىق. مەيىرىم مەن قاتالدىقتان شىققان اپپاق ءسۇت!» دەگەن جۇرەك تەبىرەنتەر جولدار كەزدەسەدى. ول بۇزاۋى ولگەن سارى سيىردىڭ الدىنا ت ۇلىپ (ىشىنە سابان تىققان تەرى) قويىپ, الداندىرىپ ساۋاتىن كەزدە ايتىلادى. سول ساتتە وقىرماننىڭ دا تۇلا بويى شىمىرلاپ, سيىر ەكەش سيىردىڭ دا ءوز بالاسىنا دەگەن تابيعي انالىق سەزىمى, ىستىق جۇرەگى بولاتىنىن ويلاپ, كوزىنىڭ الدى بۇلدىراپ سالا بەرەدى.
ال ەندى, تىرشىلىك ءۇشىن, شيەتتەي بالا-شاعاسىنىڭ قامى ءۇشىن سول سيىردى ساۋىپ وتىرعان انانىڭ ءحالى نەشىك دەسەڭىزشى.
سوندىقتان دا حيكاياتتاعى « – اپا, كوكەم بولسا... سيىردىڭ بۇزاۋى دا ولمەس ەدى عوي, ءا؟
– ارينە قايدان بولسا دا تاۋىپ الىپ, بۇزاۋىن موينىنا سالىپ كوتەرىپ اكەلەر ەدى عوي...
مەن اپامنىڭ موينىنان قۇشاقتادىم. دەنەم ءدىر ەتە ءتۇستى. موينى سۋ ەكەن.
جىلاپ جاتىر. ءۇنسىز جىلاپ جاتىر», دەگەن جولداردى وقىعاندا جۇرەگىڭىز ەرىكسىز ەزىلىپ كەتكەندەي بولادى.
كۇيەۋى سوعىستا جۇرگەن انانىڭ ۋايىمى دا, بەينەتى دە كوپ. جانە سول ۋايىم مەن بەينەتتىڭ اراسىنان اپپاق ءسۇت سياقتى سىزدىقتاپ شىققان مەيىرىمىمەن قاسىنداعى كىشكەنتاي بالاسىن قالاي ۋىزداندىرىپ جاتقانىنا قايران قالاسىڭ.
تۇپتەپ كەلگەندە, جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ حيكاياتى دا مىنە, وسى مەيىرىم مەن قاتالدىقتىڭ تارتىسىنا قۇرىلعان دەۋگە بولادى. قاراڭىزشى, قاتالدىق – سوعىس, مەيىرىم – تىرشىلىك ەمەس پە.
سول سەبەپتى دە, اتالمىش حيكاياتتاعى: «– ۇيدە نان بار ما؟ – دەدى ول قارىنداسىنا قاراي بۇرىلىپ.
– جوق, – دەدى ول «ارينە, بار» دەپ جاۋاپ بەرگەندەي ك ۇلىمسىرەپ», دەگەن جولداردىڭ استارىندا قانداي مەيىرىم بۇعىپ جاتقانىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق.
ەل باسىنا بىردەي تۇسكەن اۋىرتپالىق شىن مانىندە اسا قورقىنىشتى ەمەس. مۇندايدى قازەكەڭ «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەيدى. سوندىقتان دا ەرەكشە ءبىر سابىرمەن كوتەرۋگە تىرىسىپ باعادى.
بىراق بارشاعا ورتاق بولىپ كەلگەن وسىناۋ زاڭدىلىقتان ءبىر شي شىعا قالسا, ول جۇرتتىڭ كوڭىلىن قاتتى جارالايدى. مىنە, وسى جايت ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» حيكاياتىندا انىق اڭعارىلادى.
سوعىستا جۇرگەن ازاماتىمىز امان قايتسا دەپ تىلەيتىن ءاربىر ءۇي, شىندىعىندا, اۋىلدان اتتانعان جانداردىڭ بارلىعىنىڭ دا اماندىعىن تىلەپ وتىرادى. ەشكىم دە مەنىڭ اكەم نەمەسە اعام ءتىرى قالىپ, ونىڭ ورنىنا باسقا ءۇيدىڭ كىسىسى ولسە ەكەن دەمەيدى. سوندىقتان حات العان ءۇي قۋانىپ, داستارقان جايىپ جاتسا, قولىنداعى بارىن اپارىپ بەرەدى. مايداندا ءبىر اياعىنان نەمەسە قولىنان ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولىپ ورالعان جاۋىنگەردىڭ الدىنان ءبارى بىردەي شۇبىرىپ شىعىپ, قۇشاقتاپ, جىلاپ, ءوز ازاماتى كەلگەندەي قۋانىپ جاتادى.
مۇنداي ىنتىماق, جان اياماس باۋىرمالدىق جۇرەگىڭىزدى ەلجىرەتىپ, اپىر-اي, ادامزات بالاسى ءاۋ باستان-اق نەگە وسىلاي ءومىر سۇرمەدى ەكەن دەيسىز. سوندا جەر بەتىندە سوعىس تا, جانجال دا, جاماندىق تا بولماس ەدى-اۋ.
الايدا بىرەۋدىڭ جار دەگەندەگى جالعىزىنان قارا قاعاز كەلىپ, قارا جامىلىپ جاتقاندا, ءبىر ۇيدەن كەتكەن ءتورت ازاماتتىڭ تورتەۋىنىڭ دە ءدىن امان كەلۋى قۋانىشى مەن قايعىسى ورتاق كىشكەنتاي اۋىلعا بۇرىن-سوڭدى بولماعان توسىن وقيعا, تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن ادىلەتسىزدىك بولىپ كورىنەدى. ولار ەندى, مىنا ومىردە ادىلدىك بار دەگەننىڭ وزىنە ىشتەي كۇماندانا باستايدى. ال ادىلدىك بولماعان جەردە, وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر, باق تا, بەرەكە دە, ىنتىماق تا بولمايدى.
تاپ وسى تۇستا: «نيەتى ءتۇزۋ, قاسيەتتى شاڭىراق دەپ ءدام تاتىپ جۇرەتىن ۇيگە جۇرت از جينالدى. بۇل قىزعانىش ەمەس ەدى, بۇل كۇندەۋ ەمەس, بۇل – تاعدىرعا رەنجۋ, تاعدىرعا نالۋ ەدى. جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ يىعىنا بىردەي ءتۇستى دەپ ويلاپ كەلگەن قاسىرەتتىڭ بارشاعا بىردەي شاشىلمايتىنىنا, شاڭىراق تاڭدايتىن سوقىرلىعىنا بىلدىرگەن ىشتەي نارازىلىق ەدى. ءبىر-بىرىنە ايتپاسا دا بۇل سەزىم اركىمنىڭ كۇرسىنىسىندە, اركىمنىڭ جۇرەگىنىڭ تەرەڭ تۇبىندە, كوزقاراسىندا جاتتى. سوعىستان ادامى امان كەلگەن ۇيگە وزگەلەردىڭ ىقىلاسىنىڭ بىرتە-بىرتە سۋىعانىن, ءتىپتى, ءىشىن تارتىپ تىكسىنە قارايتىنىن العاش رەت سەزىندىك», دەيدى جازۋشى.
مىنە, بۇل حيكايات تەك شىنشىلدىعىمەن عانا ەمەس, وسىنداي توسىندىعىمەن دە قۇندى. ونى وقىپ وتىرعاندا ءوزىڭىز دە اقيقاتتىڭ كوزىنە تىكە قاراعانداي كۇي كەشەسىز. ەڭ باستىسى, جىگەرىڭىز جاسىمايدى, كۇيرەك سەزىمگە بەرىلمەيسىز. كەرىسىنشە, جان دۇنيەڭىز تازارىپ, ومىرگە بۇرىنعىدان دا اشىق, ءتوزىمدى, پاراساتتى كوزبەن قاراي باستاعانداي بولاسىز.
ادام بالاسىنىڭ كوڭىلىندەگى مەيىرىم مەن قاتالدىقتىڭ شايقاسىندا العاشقىسىنىڭ ءاردايىم ۇستەم بولارىن, سەبەبى ءومىردىڭ ءوزى سوعان مۇددەلى ەكەنىن تۇسىنەسىز. قاتالدىق اتاۋلىنىڭ ءبارى دە ۋاقىت وتە ۇمىتىلاتىنىنا, ال مەيىرىمنىڭ ولە-ولگەنشە ساناڭىزدان وشپەيتىنىنە سەنەسىز.
نۇرعالي وراز, «ەگەمەن قازاقستان»