شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ىشىندە ەلىمىز مەملەكەت قۇرۋ مەن نارىققا ءوتۋدى قاتار الىپ ءجۇردى. قويناۋى قازبا بايلىققا تولى, ۇلان-عايىر تەرريتورياسى بار رەسپۋبليكا الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ قانا قويماي, الەمدىك جاڭا ءتارتىپتىڭ ورنىعۋى ءۇشىن تالاي مۇددەلەر مەن قايشىلىقتاردىڭ توعىساتىن جەرى بولىپ قالدى.
وسى ورايدا ءبىز ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى مەن حالقىمىزدىڭ قاجىرى ارقاسىندا بارلىق قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرىپ, العا جىلجىدىق. جەتىستىگىمىزگە دوس ءسۇيىندى, دۇشپان كۇيىندى.
ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭى باستالعانىن جاريالادى. سودان كەيىن ىلە-شالا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس, مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن دە تانۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى.
ءاربىر ەلدىڭ قيىندىقتان الىپ شىعىپ, بيىكتەرگە باستايتىن ارمانى, ياعني ستراتەگيالىق باعدارلاماسى بولادى. نارىققا ءوتىپ, جەكەمەنشىك قالىپتاسقان, زايىرلى مەملەكەتتىڭ بارلىق پرينتسيپتەرى مەن ينستيتۋتتارى ورنىعا باستاعان جاس رەسپۋبليكامىزدىڭ ارمانى – ماڭگىلىك ەل بولۋ. ءبىز شيرەك عاسىر ىشىندە وتكەنگە ساراپتاما جاساپ, تورتكۇل دۇنيەگە ءوز كوزىمىزبەن قاراي باستادىق. ءداستۇر مەن ءدىننىڭ وزىعى مەن توزىعىن پايىمدادىق, وتارلىق تاڭبانىڭ ەتتەن ءوتىپ, سۇيەككە تاياعانىن سەزىندىك, قىرعي قاباق سوعىس اياقتالىپ, يدەولوگيالىق قايشىلىق باسەڭدەگەنىمەن, ءدىن مەن ءدىن, مادەنيەت پەن مادەنيەت, وركەنيەت پەن وركەنيەت اراسىنداعى جاڭا تەكەتىرەستەردىڭ پايدا بولعانىنا, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قارىشتاپ دامۋى جاھاندانۋدى جاڭا ورىسكە باستاعانىنا كۋا بولدىق.
ءبىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە نارىق جولىنا ءتۇسىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتتىق. تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى كوپ ەتنوستى ەلگە اينالعان مەملەكەتىمىزدەگى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ورتاق مۇددەسىن قورعاپ, بەرەكە-بىرلىگىن ارتتىردىق. كوپتەگەن ەتنوستار ءوز انا تىلىندە ءبىلىم الىپ, ءداستۇرىن ساقتاپ, ءتول مادەنيەتىن دامىتۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر.
بۇگىندە حالقىمىزدىڭ سانى 18 ميلليوننان استى. ۋنيتارلى مەملەكەتتى قۇراۋشى باستى ۇلتتىڭ جان سانى 42 پايىزدان 70 پايىزعا كوتەرىلدى. ميلليونعا جۋىق قانداسىمىز اتامەكەنگە ورالىپ, ىرگە تەۋىپ, بيزنەس پەن عىلىمنىڭ كورىگىن قىزدىرا ءتۇستى. ورالعان باۋىرلارىمىزدىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى 70 پايىزدان اسسا, ەلىمىزدىڭ ورتاشا جاسى 25 جاس بولىپ, بولاشاعى نۇرلى ەلدەردىڭ قاتارىنا وتتىك.
جاڭا استانا سالىندى. الماتى ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن قارجى, بيزنەس ورتالىعىنا اينالدى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەكى رەت وتكىزىلگەن قارجى مەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى زاڭداستىرۋ, بيزنەستى قورعاۋعا ارنالعان موراتوري شارالارى ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپتىڭ تىنىسىن اشىپ, ادىمىن جەدەلدەتتى.
سىرتقى ساياساتتا بارلىق كورشىلەرىمىزبەن شەكارا ماسەلەلەرىن شەشىپ الدىق. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە بولىپ, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدىق. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن, مەديافورۋمدار وتكىزىپ, 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندىق. قىسقى ازيادا, دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيادا جانە ەكسپو-نى ابىرويمەن وتكىزىپ, ەكونوميكالىق, سپورتتىق كۇش-قۋاتىمىزدى ايگىلەدىك.
ەلىمىز كوپ ۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزىپ قانا قويماي, وڭىرلىك ساياساتتا ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركىتىلدەس ەلدەرىمەن قاتىناسقا باسىم باعىتتار بەرىلدى. اتاتۇرىك پەن ماعجاندار ارمانداعان, مۇستافا شوقاي بار عۇمىرىن ارناعان سارا جول, ول – تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرىگۋى, كۇشەيۋى ەدى. ەلباسىمىز وسى باعىتتا سابىرلى, ساليقالى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قاسيەتتى قالامىز تۇركىستاندا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-ءدىڭ, استانادا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ, الماتىداعى س.دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىلۋى ەلباسى ساياساتىنىڭ ناقتى ناتيجەسى.
ەلباسى جارلىعىمەن ەلىمىز لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ قارساڭىندا تۇر. وسىلايشا تۇركى جۇرتىن بىرىكتىرەتىن بولاشاقتىڭ كەرۋەنى ماقساتىنا قاراي بەت تۇزەدى. ونىڭ يگىلىگىن كورەتىن كۇندەر ءالى الدا.
ەلباسى بيىلعى قاڭتاردا مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ مىندەتىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءىسىن ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بۇل رەفورمانى حالىق قىزۋ قولدادى. سونداي-اق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسى جاندانىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامىعان ەلدەر قولدانعان پرينتسيپتەرى ومىرىمىزگە ەنە باستادى, ۇلتتىق بۋرجۋازيا ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. مەملەكەتتىڭ قولداۋىن ءاربىر قازاقستاندىق سەزىنۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلىپ, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى ەنگىزىلدى. كەدەن, سالىق جۇيەسىنە زامان تالابىنا ساي رەفورما جاساۋ باستى باعىتىمىز بولىپ وتىر.
ءبىزدىڭ مۇراتىمىز – الەمگە ءامىر جۇرگىزىپ, ءوز ءتارتىبىمىزدى ورناتۋ ەمەس, جوعىمىزدى تۇگەندەپ, بارىمىزدى باعالاۋ. ونىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتقانىمىزدى ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ارمانىمىز – ۇيىعان بەرەكەمىز بۇزىلماي, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى, زامانا كوشىنەن قالماي مادەني قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭعىرتۋ, تارىداي شاشىلعان الاشتىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا باس قوسۋى, كەرەگەسى اعاش, تۋىرلىعى كيىز, ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ ەمەن-جارقىن قول ۇستاسىپ, الەمدىك وركەنيەتتىڭ بيىگىنەن ءوز ورنىمىزدى تابۋ.
تاريحقا جۇگىنە سويلەسەك, 1644 جىلى مانچجۋرلاردىڭ سايلاۋىت اتتى اسكەرلەرى ۇلى قىتاي قورعانىنىڭ شىعىس قاقپاسىن بۇزىپ كىرىپ, كوشپەلىلەردىڭ الىپ مەملەكەتىن قۇردى ءارى قىتايدىڭ قازىرگى تەرريتورياسىنىڭ نەگىزىن قالادى. قىتايدىڭ پالەن عاسىرعا قالىپتاسقان ءداستۇرى بويىنشا, سوعىس ءورتى سونگەن سوڭ يمپەراتورلار ب ۇلىنگەن ۇلى قورعاندى قايتادان جوندەپ, قالپىنا كەلتىرەتىن. يمپەراتور تسيانلۋنعا ۋازىرلەرى جانە قولباسشىلارى جاعىنان كوپتەپ ۇسىنىس حاتتار تۇسەدى. استانادا تۇرىپ مازاسى كەتكەن يمپەراتور ورتالىقتان 200 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى دەمالىس ايماعىنا بارىپ, ۇزاق ويلارعا شومادى. «وسى ۇلى قورعان سالىنعالى قانشاما حاندىق اۋىسىپ, قانشاما قاعاندار تاريح ساحناسىنا شىقتى. ول سونىڭ قانشاسىنا پانا بولدى؟ ونى كەشە عانا اتالارىمىزدىڭ اتتى اسكەرى بۇزىپ ءوتتى ەمەس پە؟ ۇلى قورعاندى شەكاراعا, وتكەل, اسۋلارعا ەمەس حالىقتىڭ جۇرەگىنە سالۋ كەرەك. سوندا عانا ەشبىر جاۋ الا المايدى. ونىڭ جولى – الىم-سالىقتى ازايتىپ, حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, ەل باستاعان سەركەلەردىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋ», دەپ وي تۇيەدى. سونىمەن سالىق ازايادى, جەر يەسىن تابادى. كونفۋتسيدىڭ ءىلىمى دارىپتەلىپ, ول ەلدىڭ بىردەن-ءبىر يدەولوگياسىنا اينالادى. سوعىستا قازا بولعان مين پاتشالىعىنىڭ قولباسشىلارى مەن ۋازىرلەرىنە ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, وپالىلار كىتابىنا ەنگىزىلەدى. وسىنداي قادامدارعا بارعان سۇڭعىلا يمپەراتور حالىق جۇرەگىنە مىزعىماس ۇلى قورعان ورناتىپ, ىشكى-سىرتقى جاۋلارىن تاۋبەسىنە ءتۇسىردى.
جوعارىدا ءبىز سارالاپ وتكەن جاعدايلار ەلباسىنىڭ ەل جۇرەگىنە ورناتقان ۇلى قورعانى دەپ بىلەمىز. ەندىگى ماقساتىمىز – سىرتقى ساياساتتا قازىرگى قالىپتاسقان تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ, العا جىلجۋ.
اينالاعا قازاقتىڭ كوزىمەن قاراپ ۇيرەنسەك, ءبىراز دۇنيەگە قانىعامىز. ء«وز ولتىرمەيدى, جات جارىلقامايدى» دەگەندەي تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ ءوزارا ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستارىن جاقسارتۋ ماڭگىلىك ەلدىڭ كەلەشەگىن كوركەيتەتىن بىردەن-ءبىر توتە جول. لاتىن ءالىپبيى ارامىزدى جاقىنداتىپ, رۋحاني الەمىمىزدى جاڭعىرتادى.
مىنە, بۇل – تۇركىلەر بالبال تاستارعا ويىپ اماناتتاعان, شىڭعىس حاننىڭ جاساق زاڭىندا كورىنىس تاپقان, بابالار تۇلپارىنىڭ تۇياعىندا ءۇمىت بولىپ جانعان, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى مەن قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىندا ارمان بولىپ قالعان ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك مۇراتى. بۇل ارمان ەلەس بولىپ تۇران دالاسىن كەزىپ ءجۇر. ۇكىلەگەن ءۇمىتىمىز, اسقاق ارمانىمىز, ءبارى-ءبارى دە وسىنىڭ اياسىنا سىيىپ كەتەدى.
ءومارالى ادىلبەك ۇلى, كاسىپكەر